Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō rasabhēdavikalpamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dōṣāṇāṁ pañcadaśadhā prasarō'bhihitastu yaḥ | triṣaṣṭyā rasābhēdānāṁ tatprayōjanamucyatē ||3||
View original
दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः | त्रिषष्ट्या रसाभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
avidagdhā vidagdhāśca bhidyantē tē triṣaṣṭidhā | rasabhēdatriṣaṣṭiṁ tu vīkṣya vīkṣyāvacārayēt ||4||
View original
अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा | रसभेदत्रिषष्टिं तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ēkaikēnānugamanaṁ bhāgaśō yadudīritam | dōṣāṇāṁ , tatra matimān triṣaṣṭiṁ tu prayōjayēt ||5||
View original
एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् | दोषाणां , तत्र मतिमान् त्रिषष्टिं तु प्रयोजयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8
yathākramapravr̥ttānāṁ dvikēṣu madhurō rasaḥ | pañcānukramatē yōgānamlaścatura ēva tu ||6|| trīṁścānugacchati rasō lavaṇaḥ kaṭukō dvayam | tiktaḥ kaṣāyamanvēti tē dvikā daśa pañca ca ||7|| tadyathā- madhurāmlaḥ(1), madhuralavaṇaḥ(2), madhurakaṭukaḥ(3), madhuratiktaḥ(4), madhurakaṣāyaḥ(5), ētēpañcānukrāntā madhurēṇa; amlalavaṇaḥ(1), amlakaṭukaḥ(2), amlatiktaḥ(3), amlakaṣāyaḥ(4), ētē catvārō'nukrāntā amlēna; lavaṇakaṭukaḥ(1), lavaṇatiktaḥ(2), lavaṇakaṣāyaḥ(3), ētē trayō'nukrāntā lavaṇēna; kaṭutiktaḥ(1), kaṭukaṣāyaḥ(2), dvāvētāvanukrāntau kaṭukēna; tiktakaṣāyaḥ(1) ēka ēvānukrāntastiktēna; ēvamētē pañcadaśa dvikasaṁyōgā vyākhyātāḥ ||8||
View original
यथाक्रमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः | पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव तु ||६|| त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् | तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च ||७|| तद्यथा- मधुराम्लः(१), मधुरलवणः(२), मधुरकटुकः(३), मधुरतिक्तः(४), मधुरकषायः(५), एतेपञ्चानुक्रान्ता मधुरेण; अम्ललवणः(१), अम्लकटुकः(२), अम्लतिक्तः(३), अम्लकषायः(४), एते चत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन; लवणकटुकः(१), लवणतिक्तः(२), लवणकषायः(३), एते त्रयोऽनुक्रान्ता लवणेन; कटुतिक्तः(१), कटुकषायः(२), द्वावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन; तिक्तकषायः(१) एक एवानुक्रान्तस्तिक्तेन; एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
trikān vakṣyāmaḥ- ādau prayujyamānastu madhurō daśa gacchati | ṣaḍamlō lavaṇastasmādardhamēkaṁ tathā kaṭuḥ ||9|| tadyathā- madhurāmlalavaṇaḥ(1), madhurāmlakaṭukaḥ(2), madhurāmlatiktaḥ(3), madhurāmlakaṣāyaḥ(4), madhuralavaṇakaṭukaḥ(5), madhuralavaṇatiktāḥ(6), madhuralavaṇakaṣāyaḥ(7), madhurakaṭukatiktaḥ(8), madhurakaṭukaṣāyaḥ(9), madhuratiktakaṣāyaḥ(10), ēvamēṣāṁ daśānāṁ trikasaṁyōgānāmādau madhuraḥ prayujyatē; amlalavaṇakaṭukaḥ(1), amlalavaṇatiktaḥ(2), amlalavaṇakaṣāyaḥ(3), amlakaṭutiktaḥ(4), amlakaṭukaṣāyaḥ(5), amlatiktakaṣāyaḥ(6), ēvamēṣāṁ ṣaṇṇāmādāvamlaḥ prayujyatē; lavaṇakaṭutiktaḥ(1), lavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), lavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), ēvamēṣāṁ trayāṇāmādau lavaṇaḥ prayujyatē; kaṭutiktakaṣāyaḥ(1), ēvamēkasyādau kaṭukaḥ prayujyatē; ēvamētē trikasaṁyōgā viṁśatirvyākhyātāḥ ||10||
View original
त्रिकान् वक्ष्यामः- आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति | षडम्लो लवणस्तस्मादर्धमेकं तथा कटुः ||९|| तद्यथा- मधुराम्ललवणः(१), मधुराम्लकटुकः(२), मधुराम्लतिक्तः(३), मधुराम्लकषायः(४), मधुरलवणकटुकः(५), मधुरलवणतिक्ताः(६), मधुरलवणकषायः(७), मधुरकटुकतिक्तः(८), मधुरकटुकषायः(९), मधुरतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुकः(१), अम्ललवणतिक्तः(२), अम्ललवणकषायः(३), अम्लकटुतिक्तः(४), अम्लकटुकषायः(५), अम्लतिक्तकषायः(६), एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयुज्यते; लवणकटुतिक्तः(१), लवणकटुकषायः(२), लवणतिक्तकषायः(३), एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते; कटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते; एवमेते त्रिकसंयोगा विंशतिर्व्याख्याताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
catuṣkān vakṣyāmaḥ | catuṣkarasasaṁyōgānmadhurō daśa gacchati | caturō'mlō'nugacchēcca lavaṇastvēkamēva tu ||11|| madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ(1), madhurāmlalavaṇatiktaḥ(2), madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ(3), madhurāmlakaṭukatiktaḥ(4), madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ(5), madhurāmlatiktakaṣāyaḥ(6), madhuralavaṇakaṭukatiktaḥ(7), madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ(8), madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ(9), madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ(10), ēvamēṣāṁ daśānāmādau madhuraḥ prayujyatē; amlalavaṇakaṭutiktaḥ(1), amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), amlakaṭutiktakaṣāyaḥ(4), ēvamēṣāṁ caturṇāmādāvamlaḥ; lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(1), ēvamēkasyādau lavaṇaḥ; ēvamētē catuṣkarasasaṁyōgāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ ||12||
View original
चतुष्कान् वक्ष्यामः | चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति | चतुरोऽम्लोऽनुगच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु ||११|| मधुराम्ललवणकटुकः(१), मधुराम्ललवणतिक्तः(२), मधुराम्ललवणकषायः(३), मधुराम्लकटुकतिक्तः(४), मधुराम्लकटुकषायः(५), मधुराम्लतिक्तकषायः(६), मधुरलवणकटुकतिक्तः(७), मधुरलवणकटुकषायः(८), मधुरलवणतिक्तकषायः(९), मधुरकटुतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तः(१), अम्ललवणकटुकषायः(२), अम्ललवणतिक्तकषायः(३), अम्लकटुतिक्तकषायः(४), एवमेषां चतुर्णामादावम्लः; लवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ लवणः; एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
pañcakān vakṣyāmaḥ | pañcakān pañca madhura ēkamamlastu gacchati ||13|| madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ(1), madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ(2), madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ(3), madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ(4), madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(5), ēvamēṣāṁ pañcānāmādau madhuraḥ prayujyatē; amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ(1), ēvamēkasyādāvamlaḥ; ēvamētē ṣaṭ pañcakasaṁyōgā vyākhyātāḥ ||14||
View original
पञ्चकान् वक्ष्यामः | पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति ||१३|| मधुराम्ललवणकटुतिक्तः(१), मधुराम्ललवणकटुकषायः(२), मधुराम्ललवणतिक्तकषायः(३), मधुराम्लकटुतिक्तकषायः(४), मधुरलवणकटुतिक्तकषायः(५), एवमेषां पञ्चानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादावम्लः; एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ṣaṭkamēkaṁ vakṣyāmaḥ; ēkastu ṣaṭkasaṁyōgaḥ- madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ; ēṣa ēka ēva ṣaṭsaṁyōgaḥ ||15||
View original
षट्कमेकं वक्ष्यामः; एकस्तु षट्कसंयोगः- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायः; एष एक एव षट्संयोगः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
ēkaikaśca ṣaḍrasā bhavanti- madhuraḥ(1), amlaḥ(2), lavaṇaḥ(3), kaṭukaḥ(4), tiktaḥ(5), kaṣāyaḥ(6), iti ||16||
View original
एकैकश्च षड्रसा भवन्ति- मधुरः(१), अम्लः(२), लवणः(३), कटुकः(४), तिक्तः(५), कषायः(६), इति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
bhavanti cātra- ēṣā triṣaṣṭirvyākhyātā rasānāṁ rasacintakaiḥ | dōṣabhēdatriṣaṣṭyāṁ tu prayōktavyā vicakṣaṇaiḥ ||17||
View original
भवन्ति चात्र- एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः | दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 63
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē tantrabhūṣaṇādhyāyēṣu rasabhēdavikalpādhyāyō nāma (prathamaḥ, āditaḥ) triṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ ||63||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम (प्रथमः, आदितः) त्रिषष्टितमोऽध्यायः ||६३||
🔊 Audio coming soon