63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರಸಭೇದವಿಕಲ್ಪಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥ ಭೂತವಿದ್ಯಾಂ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯ ಔಪದ್ರವಿಕೇ ತನ್ತ್ರಭೂಷಣಾನಾಂ ರಸಭೇದಾದೀನಾಮಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ಸೂಚಿತತ್ವಾತ್ ತನ್ತ್ರಭೂಷಣಾನಾರಬ್ಧುಕಾಮಸ್ತತ್ರೋಕ್ತಕ್ರಮಾನುಸಾರೇಣ ರಸಭೇದವಿಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯಮಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್ | ರಸಭೇದವಿಕಲ್ಪಮಿತಿ ರಸಾ ಮಧುರಾದಯಃ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ರಸಾನಾಂ ಭೇದೇನ ದ್ವಿತ್ರಿಕಾದಿಭೇದೇನ ವಿಕಲ್ಪೋ ವಿಭಜನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತಥಾ, ಅಥವಾ ರಸಭೇದಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪೋ ದೋಷಭೇದವಶಾದವಚಾರಣಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತಥಾ, ತಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ದೋಷಾಣಾಂ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರೋಽಭಿಹಿತಸ್ತು ಯಃ | ತ್ರಿಷಷ್ಟ್ಯಾ ರಸಾಭೇದಾನಾಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಮುಚ್ಯತೇ ||೩||

ರಸಭೇದಕಥನೇ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ದೋಷಾಣಾಮಿತಾದಿ| ಯಃ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೋ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಾಧ್ಯಾಯೇ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಸರ ಉಕ್ತಃ, ತದ್ರಸಭೇದಾನಾಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟ್ಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತ್ರ ಪಞ್ಚದಶಧೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ದೋಷಭೇದಾನಾಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಪ್ರಕಾರಾಣಾಮಪಿ ದೋಷಭೇದಾನಾಮುಪಯೋಗಾರ್ಥಂ ರಸಭೇದಾ ಉಕ್ತಾಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಅವಿದಗ್ಧಾ ವಿದಗ್ಧಾಶ್ಚ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ತೇ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ | ರಸಭೇದತ್ರಿಷಷ್ಟಿಂ ತು ವೀಕ್ಷ್ಯ ವೀಕ್ಷ್ಯಾವಚಾರಯೇತ್ ||೪||

ಕೀದೃಶಾ ರಸಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಭೇದಾನ್ ಯಾನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಅವಿದಗ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧಾ ಅಸಂಯುಕ್ತಾ ಏಕಾಕಿನಃ ಸಮವಾಯತೋ ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿದಗ್ಧಾಃ ಸಂಯೋಗತಃ ಸಮವಾಯತಶ್ಚ ಸಂಯುಕ್ತಾ ರಸಾನ್ತರಸಂಯೋಗಾದ್ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ವಿದಗ್ಧಶಬ್ದಃ ಸಂಯುಕ್ತೇ ವರ್ತತೇ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಏಕೈಕೇನಾನುಗಮನಾದ್ಭೇದಂ ಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ರಸಾಃ| ತತ್ರ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕೇಚಿತ್ ಸಂಯೋಗತಃ ಕೇಚಿತ್ ಸಮವಾಯತಶ್ಚ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ಸಂಯುಕ್ತಾ ಯಥಾ- ಬದರಕಪಿತ್ಥಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಂ(೧), ಉಷ್ಟ್ರೀಕ್ಷೀರೋರಭ್ರಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಂ(೨), ಕುಕ್ಕುರಶೃಗಾಲಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುಕಂ(೩), ಶ್ರೀವಾಸಸರ್ಜರಸಾದಿಕಂ ಮಧುರತಿಕ್ತಂ(೪) ತೈಲಧನ್ವನಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಷಾಯಂ(೫); ಊಷಕಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಂ(೬), ಚುಕ್ರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುಕಂ(೭), ಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಂ(೮), ಹಸ್ತಿನೀದಧಿಶುಕಮಾಂಸಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಷಾಯಂ(೯); ತ್ರಪುಸೀಸಾದಿಕಂ ಲವಣತಿಕ್ತಂ(೧೦), ಗೋಮೂತ್ರಸ್ವರ್ಜಿಕಾದಿಕಂ ಲವಣಕಟುಕಂ(೧೧), ಸಮುದ್ರಫೇನಾದಿಕಂ ಲವಣಕಷಾಯಂ(೧೨); ಕರ್ಪೂರಜಾತೀಫಲಾದಿಕಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ(೧೩), ಲವಲೀಫಲಹಸ್ತಿನೀಘೃತಾದಿಕಂ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೪); ಭಲ್ಲಾತಕಮಜ್ಜಾಹರಿತಾಲಾದಿಕಂ ಕಟುಕಷಾಯಮ್(೧೫); ಏವಂ ದ್ವಿರಸಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ದರ್ಶಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ರಸತ್ರಿತಯಭೇದಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ಹಸ್ತಿಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಂ(೧), ಶಲ್ಯಕಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಂ(೨), ಗೋಧೂಮೋತ್ಥಸುರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಂ(೩), ಮಸ್ತುತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಂ(೪), ಕಾಣಕಪೋತಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಂ(೫), ಶಮ್ಬೂಕಾದಿಮಾಂಸಂ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಂ(೬), ಪದ್ಮಕನ್ದಾದಿಕಂ ಗುಡಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಧುರಲವಣಕಷಾಯಂ(೭), ತೃಣಶೂನ್ಯಾಫಲಶುಷ್ಕಕುಸ್ತುಮ್ಬರ್ಯಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುತಿಕ್ತಕಂ(೮), ಗೋಧಾಮಾಂಸೈರಣ್ಡತೈಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುಕಟುಕಷಾಯಂ(೯), ಗುಡೂಚೀಶಾಖಾಮೃಗಾಮಿಷತುವರಕತೈಲಾದಿಕಂ ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೦), ರೌಪ್ಯಶಿಲಾಜತ್ವಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಂ(೧೧), ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಂ(೧೨), ಸರೋಮಕಂ ಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿ ಅಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಂ(೧೩), ಮರಿಚಸಂಸ್ಕೃತಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಂ(೧೪), ಅಮ್ಲವೇತಸಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಂ(೧೫), ಕೀರಮಾಂಸಯುತಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೬), ಅವಿಮೂತ್ರಾದಿಕಂ ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಂ(೧೭), ಅರುಷ್ಕರಂ ಸರೋಮಕಂ ಲವಣಕಟುಕಷಾಯಂ(೧೮), ಸಮುದ್ರಫೇನಾವಿಕಂ ಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೯), ಕೃಷ್ಣಾಗರುಸುರದಾರುಸ್ನೇಹಾದಿಕಂ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೨೦); ಏವಂ ತ್ರಿಕಭೇದಾ ವಿಂಶತಿರ್ದರ್ಶಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಚತುಃಸಂಯೋಗಾಃ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ಗೋಮೂತ್ರಾನ್ವಿತಶಿಲಾಜತುಪ್ರಭೃತಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಂ(೧), ಗೋಮೂತ್ರೈಕಶಫಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಂ(೨) ಸೈನ್ಧವಾನ್ವಿತತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಂ(೩), ಲಶುನಾನ್ವಿತಂ ಸುರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಂ(೪), ಕಾಞ್ಜಿಕಾನ್ವಿತೈರಣ್ಡತೈಲಾದಿ ಖದಿರಾನ್ವಿತಶಿಲಾಹ್ವಾದಿಕಂ ಚ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಂ(೫), ಉದುಮ್ಬರಾನ್ವಿತಂ ಯವಾಸಶರ್ಕರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೬), ವಾರ್ತಾಕಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಂ(೭), ಗೋಮೂತ್ರಾನ್ವಿತತೈಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಷಾಯಂ(೮), ತಿಲಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೯), ಸಮುದ್ರಫೇನಶರ್ಕರಾಚಿತ್ರಕಾನ್ವಿತಬದರಾದಿ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೦), ಸುವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿ ಕೃತಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಂ(೧೧), ಸೌವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಂ(೧೨), ಔದ್ಭಿದಲವಣಾನ್ವಿತಂ ಶುಕಮಾಂಸಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೩), ಬಾಲಮೂಲಕಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೪), ಸರೋಮಕಂ ಬಾಲಬಿಲ್ವಾದಿಕಂ ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೫); ಏವಂ ಚತುಷ್ಕರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕಥಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಪಞ್ಚರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಷಡ್ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ಆಮಕರಮರ್ದಾನ್ವಿತಂ ಭೃಷ್ಟವಾರ್ತಾಕಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧), ಕಟುತ್ರಯಯವಕ್ಷಾರಾನ್ವಿತತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಮ್(೨), ಔದ್ಭಿದಾನ್ವಿತತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೩), ಹರೀತಕೀಧಾತ್ರೀಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೪), ರಸೋನಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೫), ಭಲ್ಲಾತಕರೌಪ್ಯಶಿಲಾಜತುಮಿಶ್ರಿತನಿಮ್ಬಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೬); ಏವಂ ಪಞ್ಚರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಷಡ್ ದರ್ಶಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಷಡ್ರಸಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ- ಏಣಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಮ್| ಅತಃ ಪರಮೇಕೈಕರಸಾನಾಹ- ಸನ್ತಾನಿಕಾಗೋದುಗ್ಧಾದಿಕಂ ಮಧುರಂ(೧) ಆಮಕರಮರ್ದಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಂ(೨), ರೋಮಕಾದಿಕಂ ಲವಣಂ(೩), ಚವ್ಯಾದಿಕಂ ಕಟುಕಂ(೪), ನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟಾದಿಕಂ ತಿಕ್ತಂ(೫), ಪದ್ಮನ್ಯಗ್ರೋಧಾದ್ಯಙ್ಕುರಾದಿಕಂ ಕಷಾಯಂ(೬); ಏವಂ ಷಟ್ ಕಥಿತಾಃ| ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಕಥಿತಾಃ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತ್ವಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಆಪಾತನಿಕಾಂ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ದೋಷಾಣಾಂ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರೋ ಭೇದಃ, ತಸ್ಯ ಬಹುಭಿಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರಸಭೇದೈಃ ಸಹ ಪ್ರಯೋಗೋ ದುರ್ಘಟಃ, ಅತೋ ದೋಷಭೇದಾನಾಮಪಿ ಬಹುತ್ವಮಾಹ- ಅವಿದಗ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧಾ ಅಪ್ರಕುಪಿತಾಃ; ವಿದಗ್ಧಾಃ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾಃ; ಯದ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾಠೇ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಭೇದಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತರ್ಹಿ ಪೂರ್ವಪಾಠೇ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರಃ ಕಿಮಿತ್ಯುಕ್ತಃ? ಸತ್ಯಂ, ಕುಪಿತದೋಷಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಚಿಕಿತ್ಸನೀಯತ್ವಾಪಾದನಾರ್ಥಮ್; ಅನ್ಯತ್ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಮ್||೪||ಹ್

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಏಕೈಕೇನಾನುಗಮನಂ ಭಾಗಶೋ ಯದುದೀರಿತಮ್ | ದೋಷಾಣಾಂ , ತತ್ರ ಮತಿಮಾನ್ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಂ ತು ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೫||

ಪೂರ್ವಮವಿದಗ್ಧಾ ವಿದಗ್ಧಾಶ್ಚ ರಸಾ ಏಕೈಕೇನಾನುಗಮನಾದ್ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತದೇವ ಸ್ಮಾರಯತಿ ಏಕೈಕೇನಾನುಗಮನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಾಗಶಃ ಅಂಶಾಂಶತಯಾ| ರಸಾನಾಮೇಕೈಕೇನಾನುಗಮನಂ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಯದುದೀರಿತಮಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಭಣಿತಂ, ತದ್ವಶಾತ್ತೇ ರಸಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಾಂ ಚ ರಸಭೇದತ್ರಿಷಷ್ಟಿಂ, ಮತಿಮಾನ್ ಊಹಾಪೋಹವಿದ್ವೈದ್ಯಃ, ತತ್ರ ದೋಷಭೇದೇಷು ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಮತಿಮಾನಿತಿ ಪದಾತ್ ಯಾದೃಶಾ ಏವ ದೋಷಾಣಾಂ ಹೀನಾಧಿಕಭಾವೇನ ಭೇದಾಸ್ತಾದೃಶಾ ಏವ ರಸಭೇದಾ ಯೋಜ್ಯಾ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಏವಮೇವಾನುಗಮನಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ದೋಷಾಣಾಮೇವಂ ಭಾಗಶೋಂಽಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೇನೈಕಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಸ್ಯಾನುಗಮನಂ ದೋಷಭೇದೀಯೇ ಯದುದೀರಿತಂ ತತ್ರ ರಸಭೇದತ್ರಿಷಷ್ಟಿಂ ಯೋಜಯೇದಿತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಭೇದೀಯೇ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಸುನ್ದರಂ ನತು ಯದುದೀರಿತಮಿತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಭಾವಿನಿ ಭೂತವದುಪಚಾರಾದ್ದೋಷಭೇದೀಯೇ ಯದುದೀರಿತಮಿತಿ ಕೃತಮ್| ಅಪರೇಽತ್ರಾಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠಿತ್ವಾ ಬಹು ಜಲ್ಪನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾಚ್ಛಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿವ್ಯಾಕುಲಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

ಯಥಾಕ್ರಮಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ದ್ವಿಕೇಷು ಮಧುರೋ ರಸಃ | ಪಞ್ಚಾನುಕ್ರಮತೇ ಯೋಗಾನಮ್ಲಶ್ಚತುರ ಏವ ತು ||೬|| ತ್ರೀಂಶ್ಚಾನುಗಚ್ಛತಿ ರಸೋ ಲವಣಃ ಕಟುಕೋ ದ್ವಯಮ್ | ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯಮನ್ವೇತಿ ತೇ ದ್ವಿಕಾ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ ||೭|| ತದ್ಯಥಾ- ಮಧುರಾಮ್ಲಃ(೧), ಮಧುರಲವಣಃ(೨), ಮಧುರಕಟುಕಃ(೩), ಮಧುರತಿಕ್ತಃ(೪), ಮಧುರಕಷಾಯಃ(೫), ಏತೇಪಞ್ಚಾನುಕ್ರಾನ್ತಾ ಮಧುರೇಣ; ಅಮ್ಲಲವಣಃ(೧), ಅಮ್ಲಕಟುಕಃ(೨), ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಃ(೩), ಅಮ್ಲಕಷಾಯಃ(೪), ಏತೇ ಚತ್ವಾರೋಽನುಕ್ರಾನ್ತಾ ಅಮ್ಲೇನ; ಲವಣಕಟುಕಃ(೧), ಲವಣತಿಕ್ತಃ(೨), ಲವಣಕಷಾಯಃ(೩), ಏತೇ ತ್ರಯೋಽನುಕ್ರಾನ್ತಾ ಲವಣೇನ; ಕಟುತಿಕ್ತಃ(೧), ಕಟುಕಷಾಯಃ(೨), ದ್ವಾವೇತಾವನುಕ್ರಾನ್ತೌ ಕಟುಕೇನ; ತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೧) ಏಕ ಏವಾನುಕ್ರಾನ್ತಸ್ತಿಕ್ತೇನ; ಏವಮೇತೇ ಪಞ್ಚದಶ ದ್ವಿಕಸಂಯೋಗಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೮||

ಇದಾನೀಂ ರಸಭೇದತ್ರಿಷಷ್ಟಿಂ ಗ್ರನ್ಥೇನೈವ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿಕ್ರಮಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ರಸಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿಕೇಷು ದ್ವಿಕಸಂಯೋಗೇಷು| ಅನುಕ್ರಮತೇ ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ಅನುಗತೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದಶ ಪಞ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚದಶೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಪಞ್ಚದಶ ದ್ವಿಕಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ವಿಕಸಂಯೋಗಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪುನರತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ಇಯನ್ತ ಏವ ರಸಭೇದಾ ಗಣನೀಯಾ ನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾಸ್ತರತಮಯೋಗಾದಿಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷಾಮೇವ ದ್ವಿಕಾನಾಂ ಪಞ್ಚದಶಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಾಮುದಾಹರಣಾನ್ಯಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಾಮ್ಲೌ ವಿದ್ಯೇತೇ ಯತ್ರ ಸಂಯೋಗೇ ಸ ಮಧುರಾಮ್ಲಃ| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೬-೮||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

ತ್ರಿಕಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಆದೌ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಸ್ತು ಮಧುರೋ ದಶ ಗಚ್ಛತಿ | ಷಡಮ್ಲೋ ಲವಣಸ್ತಸ್ಮಾದರ್ಧಮೇಕಂ ತಥಾ ಕಟುಃ ||೯|| ತದ್ಯಥಾ- ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಃ(೧), ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಃ(೨), ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಃ(೩), ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಃ(೪), ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಃ(೫), ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಾಃ(೬), ಮಧುರಲವಣಕಷಾಯಃ(೭), ಮಧುರಕಟುಕತಿಕ್ತಃ(೮), ಮಧುರಕಟುಕಷಾಯಃ(೯), ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೧೦), ಏವಮೇಷಾಂ ದಶಾನಾಂ ತ್ರಿಕಸಂಯೋಗಾನಾಮಾದೌ ಮಧುರಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಃ(೧), ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಃ(೨), ಅಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಃ(೩), ಅಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಃ(೪), ಅಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಃ(೫), ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೬), ಏವಮೇಷಾಂ ಷಣ್ಣಾಮಾದಾವಮ್ಲಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಃ(೧), ಲವಣಕಟುಕಷಾಯಃ(೨), ಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೩), ಏವಮೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಾದೌ ಲವಣಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೧), ಏವಮೇಕಸ್ಯಾದೌ ಕಟುಕಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಏವಮೇತೇ ತ್ರಿಕಸಂಯೋಗಾ ವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೧೦||

ಆದಾವಿತ್ಯಾದಿ| ದಶೇತಿ ದಶಯೋಗಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದರ್ಧಮಿತಿ ತ್ರೀನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷಾಮೇವ ತ್ರಿಕಾನಾಂ ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಾಮುದಾಹರಣಾನ್ಯಾಹ- ಮಧುರಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯತ್ರ ಸ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಃ| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೯-೧೦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

ಚತುಷ್ಕಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ಚತುಷ್ಕರಸಸಂಯೋಗಾನ್ಮಧುರೋ ದಶ ಗಚ್ಛತಿ | ಚತುರೋಽಮ್ಲೋಽನುಗಚ್ಛೇಚ್ಚ ಲವಣಸ್ತ್ವೇಕಮೇವ ತು ||೧೧|| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಃ(೧), ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಃ(೨), ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಃ(೩), ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕತಿಕ್ತಃ(೪), ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಃ(೫), ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೬), ಮಧುರಲವಣಕಟುಕತಿಕ್ತಃ(೭), ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಷಾಯಃ(೮), ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೯), ಮಧುರಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೧೦), ಏವಮೇಷಾಂ ದಶಾನಾಮಾದೌ ಮಧುರಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಃ(೧), ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಃ(೨), ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೩), ಅಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೪), ಏವಮೇಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮಾದಾವಮ್ಲಃ; ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೧), ಏವಮೇಕಸ್ಯಾದೌ ಲವಣಃ; ಏವಮೇತೇ ಚತುಷ್ಕರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೧೨||

ಚತುಷ್ಕಾನಿತ್ಯಾದಿ| ದಶೇತಿ ‘ಯೋಗಾನ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೇಷಾಂ ಚತುಷ್ಕರಸಸಂಯೋಗೇ ಪಞ್ಚದಶಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಾಮುದಾಹರಣಾನ್ಯಾಹ- ಮಧುರಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯತ್ರ ಯೋಗೇ ಸ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಃ; ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

ಪಞ್ಚಕಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ಪಞ್ಚಕಾನ್ ಪಞ್ಚ ಮಧುರ ಏಕಮಮ್ಲಸ್ತು ಗಚ್ಛತಿ ||೧೩|| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಃ(೧), ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಃ(೨), ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೩), ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೪), ಮಧುರಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೫), ಏವಮೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಮಾದೌ ಮಧುರಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ(೧), ಏವಮೇಕಸ್ಯಾದಾವಮ್ಲಃ; ಏವಮೇತೇ ಷಟ್ ಪಞ್ಚಕಸಂಯೋಗಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ||೧೪||

ಪಞ್ಚಕಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಕಾನಿತಿ ಪಞ್ಚರಸಸಮೂಹಾನ್| ಪಞ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನ್ ‘ಯೋಗಾನ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೇಷಾಮೇವ ಷಣ್ಣಾಮುದಾಹರಣಾನ್ಯಾಹ- ಮಧುರಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ||೧೩-೧೪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ಷಟ್ಕಮೇಕಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ಏಕಸ್ತು ಷಟ್ಕಸಂಯೋಗಃ- ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ; ಏಷ ಏಕ ಏವ ಷಟ್ಸಂಯೋಗಃ ||೧೫||

ತಸ್ಯ ಷಟ್ಕಸ್ಯೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಮಧುರಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ||೧೫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ಏಕೈಕಶ್ಚ ಷಡ್ರಸಾ ಭವನ್ತಿ- ಮಧುರಃ(೧), ಅಮ್ಲಃ(೨), ಲವಣಃ(೩), ಕಟುಕಃ(೪), ತಿಕ್ತಃ(೫), ಕಷಾಯಃ(೬), ಇತಿ ||೧೬||

ಏಷಾಮುದಾಹರಣಾನ್ಯಾಹ- ಮಧುರೇತ್ಯಾದಿ||೧೬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಏಷಾ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ರಸಾನಾಂ ರಸಚಿನ್ತಕೈಃ | ದೋಷಭೇದತ್ರಿಷಷ್ಟ್ಯಾಂ ತು ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ವಿಚಕ್ಷಣೈಃ ||೧೭||

ಉಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಭವತಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುರಸೋ ಹೀನರಸಃ| ದೋಷಭೇದತ್ರಿಷಷ್ಟ್ಯಾಂ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಯಾಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಭಿನ್ನಾಃ ಸನ್ತೋ ರಸಾ ಬಹವೋ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ, ಷಟ್ತ್ವಂ ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ; ಯಥಾ ವಾತಾದಿದೋಷಾ ಬಹುಧಾ ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ತ್ರಿತ್ವಂ ನ ತ್ಯಜನ್ತಿ ತಥಾ ರಸಾ ಅಪಿ ಷಟ್ತ್ವಂ ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ||೧೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ತನ್ತ್ರಭೂಷಣಾಧ್ಯಾಯೇಷು ರಸಭೇದವಿಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮ (ಪ್ರಥಮಃ, ಆದಿತಃ) ತ್ರಿಷಷ್ಟಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೬೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬೩||