ಕೀದೃಶಾ ರಸಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಭೇದಾನ್ ಯಾನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಅವಿದಗ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧಾ ಅಸಂಯುಕ್ತಾ ಏಕಾಕಿನಃ ಸಮವಾಯತೋ ಭಿದ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿದಗ್ಧಾಃ ಸಂಯೋಗತಃ ಸಮವಾಯತಶ್ಚ ಸಂಯುಕ್ತಾ ರಸಾನ್ತರಸಂಯೋಗಾದ್ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ವಿದಗ್ಧಶಬ್ದಃ ಸಂಯುಕ್ತೇ ವರ್ತತೇ, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಏಕೈಕೇನಾನುಗಮನಾದ್ಭೇದಂ ಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ರಸಾಃ| ತತ್ರ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕೇಚಿತ್ ಸಂಯೋಗತಃ ಕೇಚಿತ್ ಸಮವಾಯತಶ್ಚ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ಸಂಯುಕ್ತಾ ಯಥಾ- ಬದರಕಪಿತ್ಥಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಂ(೧), ಉಷ್ಟ್ರೀಕ್ಷೀರೋರಭ್ರಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಂ(೨), ಕುಕ್ಕುರಶೃಗಾಲಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುಕಂ(೩), ಶ್ರೀವಾಸಸರ್ಜರಸಾದಿಕಂ ಮಧುರತಿಕ್ತಂ(೪) ತೈಲಧನ್ವನಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಷಾಯಂ(೫); ಊಷಕಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಂ(೬), ಚುಕ್ರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುಕಂ(೭), ಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಂ(೮), ಹಸ್ತಿನೀದಧಿಶುಕಮಾಂಸಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಷಾಯಂ(೯); ತ್ರಪುಸೀಸಾದಿಕಂ ಲವಣತಿಕ್ತಂ(೧೦), ಗೋಮೂತ್ರಸ್ವರ್ಜಿಕಾದಿಕಂ ಲವಣಕಟುಕಂ(೧೧), ಸಮುದ್ರಫೇನಾದಿಕಂ ಲವಣಕಷಾಯಂ(೧೨); ಕರ್ಪೂರಜಾತೀಫಲಾದಿಕಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ(೧೩), ಲವಲೀಫಲಹಸ್ತಿನೀಘೃತಾದಿಕಂ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೪); ಭಲ್ಲಾತಕಮಜ್ಜಾಹರಿತಾಲಾದಿಕಂ ಕಟುಕಷಾಯಮ್(೧೫); ಏವಂ ದ್ವಿರಸಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ದರ್ಶಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ರಸತ್ರಿತಯಭೇದಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ಹಸ್ತಿಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಂ(೧), ಶಲ್ಯಕಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಂ(೨), ಗೋಧೂಮೋತ್ಥಸುರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಂ(೩), ಮಸ್ತುತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಂ(೪), ಕಾಣಕಪೋತಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಂ(೫), ಶಮ್ಬೂಕಾದಿಮಾಂಸಂ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಂ(೬), ಪದ್ಮಕನ್ದಾದಿಕಂ ಗುಡಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಧುರಲವಣಕಷಾಯಂ(೭), ತೃಣಶೂನ್ಯಾಫಲಶುಷ್ಕಕುಸ್ತುಮ್ಬರ್ಯಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುತಿಕ್ತಕಂ(೮), ಗೋಧಾಮಾಂಸೈರಣ್ಡತೈಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುಕಟುಕಷಾಯಂ(೯), ಗುಡೂಚೀಶಾಖಾಮೃಗಾಮಿಷತುವರಕತೈಲಾದಿಕಂ ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೦), ರೌಪ್ಯಶಿಲಾಜತ್ವಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಂ(೧೧), ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಂ(೧೨), ಸರೋಮಕಂ ಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿ ಅಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಂ(೧೩), ಮರಿಚಸಂಸ್ಕೃತಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಂ(೧೪), ಅಮ್ಲವೇತಸಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಂ(೧೫), ಕೀರಮಾಂಸಯುತಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೬), ಅವಿಮೂತ್ರಾದಿಕಂ ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಂ(೧೭), ಅರುಷ್ಕರಂ ಸರೋಮಕಂ ಲವಣಕಟುಕಷಾಯಂ(೧೮), ಸಮುದ್ರಫೇನಾವಿಕಂ ಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೯), ಕೃಷ್ಣಾಗರುಸುರದಾರುಸ್ನೇಹಾದಿಕಂ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೨೦); ಏವಂ ತ್ರಿಕಭೇದಾ ವಿಂಶತಿರ್ದರ್ಶಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಚತುಃಸಂಯೋಗಾಃ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಾ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ಗೋಮೂತ್ರಾನ್ವಿತಶಿಲಾಜತುಪ್ರಭೃತಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಂ(೧), ಗೋಮೂತ್ರೈಕಶಫಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಂ(೨) ಸೈನ್ಧವಾನ್ವಿತತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಂ(೩), ಲಶುನಾನ್ವಿತಂ ಸುರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಂ(೪), ಕಾಞ್ಜಿಕಾನ್ವಿತೈರಣ್ಡತೈಲಾದಿ ಖದಿರಾನ್ವಿತಶಿಲಾಹ್ವಾದಿಕಂ ಚ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಂ(೫), ಉದುಮ್ಬರಾನ್ವಿತಂ ಯವಾಸಶರ್ಕರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೬), ವಾರ್ತಾಕಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಂ(೭), ಗೋಮೂತ್ರಾನ್ವಿತತೈಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಷಾಯಂ(೮), ತಿಲಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಕಂ ಮಧುರಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೯), ಸಮುದ್ರಫೇನಶರ್ಕರಾಚಿತ್ರಕಾನ್ವಿತಬದರಾದಿ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೦), ಸುವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿ ಕೃತಸುರಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಂ(೧೧), ಸೌವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಂ(೧೨), ಔದ್ಭಿದಲವಣಾನ್ವಿತಂ ಶುಕಮಾಂಸಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೩), ಬಾಲಮೂಲಕಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೪), ಸರೋಮಕಂ ಬಾಲಬಿಲ್ವಾದಿಕಂ ಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧೫); ಏವಂ ಚತುಷ್ಕರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಪಞ್ಚದಶ ಕಥಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಪಞ್ಚರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಷಡ್ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ- ಆಮಕರಮರ್ದಾನ್ವಿತಂ ಭೃಷ್ಟವಾರ್ತಾಕಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೧), ಕಟುತ್ರಯಯವಕ್ಷಾರಾನ್ವಿತತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಮ್(೨), ಔದ್ಭಿದಾನ್ವಿತತಕ್ರಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೩), ಹರೀತಕೀಧಾತ್ರೀಫಲಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೪), ರಸೋನಾದಿಕಂ ಮಧುರಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೫), ಭಲ್ಲಾತಕರೌಪ್ಯಶಿಲಾಜತುಮಿಶ್ರಿತನಿಮ್ಬಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ(೬); ಏವಂ ಪಞ್ಚರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಷಡ್ ದರ್ಶಿತಾಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಷಡ್ರಸಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ- ಏಣಮಾಂಸಾದಿಕಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಮ್| ಅತಃ ಪರಮೇಕೈಕರಸಾನಾಹ- ಸನ್ತಾನಿಕಾಗೋದುಗ್ಧಾದಿಕಂ ಮಧುರಂ(೧) ಆಮಕರಮರ್ದಾದಿಕಮ್ ಅಮ್ಲಂ(೨), ರೋಮಕಾದಿಕಂ ಲವಣಂ(೩), ಚವ್ಯಾದಿಕಂ ಕಟುಕಂ(೪), ನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟಾದಿಕಂ ತಿಕ್ತಂ(೫), ಪದ್ಮನ್ಯಗ್ರೋಧಾದ್ಯಙ್ಕುರಾದಿಕಂ ಕಷಾಯಂ(೬); ಏವಂ ಷಟ್ ಕಥಿತಾಃ| ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಕಥಿತಾಃ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತ್ವಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಆಪಾತನಿಕಾಂ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ದೋಷಾಣಾಂ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರೋ ಭೇದಃ, ತಸ್ಯ ಬಹುಭಿಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರಸಭೇದೈಃ ಸಹ ಪ್ರಯೋಗೋ ದುರ್ಘಟಃ, ಅತೋ ದೋಷಭೇದಾನಾಮಪಿ ಬಹುತ್ವಮಾಹ- ಅವಿದಗ್ಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧಾ ಅಪ್ರಕುಪಿತಾಃ; ವಿದಗ್ಧಾಃ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾಃ; ಯದ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾಠೇ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಭೇದಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತರ್ಹಿ ಪೂರ್ವಪಾಠೇ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರಃ ಕಿಮಿತ್ಯುಕ್ತಃ? ಸತ್ಯಂ, ಕುಪಿತದೋಷಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಚಿಕಿತ್ಸನೀಯತ್ವಾಪಾದನಾರ್ಥಮ್; ಅನ್ಯತ್ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಮ್||೪||ಹ್
Meaning of the commentary
The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.