63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ രസഭേദവികല്പമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥ ഭൂതവിദ്യാം പരിസമാപ്യ ഔപദ്രവികേ തന്ത്രഭൂഷണാനാം രസഭേദാദീനാമധ്യായാനാം സൂചിതത്വാത് തന്ത്രഭൂഷണാനാരബ്ധുകാമസ്തത്രോക്തക്രമാനുസാരേണ രസഭേദവികല്പാധ്യായമാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥാത ഇത്യാദി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ് | രസഭേദവികല്പമിതി രസാ മധുരാദയഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാഃ, രസാനാം ഭേദേന ദ്വിത്രികാദിഭേദേന വികല്പോ വിഭജനം യസ്മിന് സ തഥാ, അഥവാ രസഭേദാനാം വികല്പോ ദോഷഭേദവശാദവചാരണം യസ്മിന് സ തഥാ, തമ്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ദോഷാണാം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോऽഭിഹിതസ്തു യഃ | ത്രിഷഷ്ട്യാ രസാഭേദാനാം തത്പ്രയോജനമുച്യതേ ||൩||

രസഭേദകഥനേ പ്രയോജനമാഹ- ദോഷാണാമിതാദി| യഃ പഞ്ചദശപ്രകാരോ വ്രണപ്രശ്നാധ്യായേ ദോഷാണാം പ്രസര ഉക്തഃ, തദ്രസഭേദാനാം ത്രിഷഷ്ട്യാഃ പ്രയോജനമുച്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര പഞ്ചദശധേത്യുപലക്ഷണം, തേന ദോഷഭേദാനാം ത്രിഷഷ്ടിരപി ഗൃഹ്യതേ| അയമഭിപ്രായഃ- ത്രിഷഷ്ടിപ്രകാരാണാമപി ദോഷഭേദാനാമുപയോഗാര്ഥം രസഭേദാ ഉക്താഃ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അവിദഗ്ധാ വിദഗ്ധാശ്ച ഭിദ്യന്തേ തേ ത്രിഷഷ്ടിധാ | രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം തു വീക്ഷ്യ വീക്ഷ്യാവചാരയേത് ||൪||

കീദൃശാ രസാസ്ത്രിഷഷ്ടിഭേദാന് യാന്തീത്യാഹ- അവിദഗ്ധാ ഇത്യാദി| അവിദഗ്ധാ അസംയുക്താ ഏകാകിനഃ സമവായതോ ഭിദ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| വിദഗ്ധാഃ സംയോഗതഃ സമവായതശ്ച സംയുക്താ രസാന്തരസംയോഗാദ്ഭിദ്യന്തേ| വിദഗ്ധശബ്ദഃ സംയുക്തേ വര്തതേ, ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| ഭിദ്യന്തേ ഏകൈകേനാനുഗമനാദ്ഭേദം യാന്തീത്യര്ഥഃ| തേ രസാഃ| തത്ര യഥാസമ്ഭവം കേചിത് സംയോഗതഃ കേചിത് സമവായതശ്ച ഭിദ്യന്തേ| സംയുക്താ യഥാ- ബദരകപിത്ഥഫലാദികം മധുരാമ്ലം(൧), ഉഷ്ട്രീക്ഷീരോരഭ്രമാംസാദികം മധുരലവണം(൨), കുക്കുരശൃഗാലമാംസാദികം മധുരകടുകം(൩), ശ്രീവാസസര്ജരസാദികം മധുരതിക്തം(൪) തൈലധന്വനഫലാദികം മധുരകഷായം(൫); ഊഷകാദികമ് അമ്ലലവണം(൬), ചുക്രാദികമ് അമ്ലകടുകം(൭), സുരാദികമ് അമ്ലതിക്തം(൮), ഹസ്തിനീദധിശുകമാംസാദികമ് അമ്ലകഷായം(൯); ത്രപുസീസാദികം ലവണതിക്തം(൧൦), ഗോമൂത്രസ്വര്ജികാദികം ലവണകടുകം(൧൧), സമുദ്രഫേനാദികം ലവണകഷായം(൧൨); കര്പൂരജാതീഫലാദികം തിക്തകടുകം(൧൩), ലവലീഫലഹസ്തിനീഘൃതാദികം തിക്തകഷായം(൧൪); ഭല്ലാതകമജ്ജാഹരിതാലാദികം കടുകഷായമ്(൧൫); ഏവം ദ്വിരസഭേദാഃ പഞ്ചദശധാ ദര്ശിതാഃ| അതഃ പരം രസത്രിതയഭേദാ വക്ഷ്യന്തേ- ഹസ്തിമാംസാദികം മധുരാമ്ലലവണം(൧), ശല്യകമാംസാദികം മധുരാമ്ലകടുകം(൨), ഗോധൂമോത്ഥസുരാദികം മധുരാമ്ലതിക്തകം(൩), മസ്തുതക്രാദികം മധുരാമ്ലകഷായം(൪), കാണകപോതമാംസാദികം മധുരലവണകടുകം(൫), ശമ്ബൂകാദിമാംസം മധുരലവണതിക്തം(൬), പദ്മകന്ദാദികം ഗുഡസംയുക്തം മധുരലവണകഷായം(൭), തൃണശൂന്യാഫലശുഷ്കകുസ്തുമ്ബര്യാദികം മധുരകടുതിക്തകം(൮), ഗോധാമാംസൈരണ്ഡതൈലാദികം മധുരകടുകടുകഷായം(൯), ഗുഡൂചീശാഖാമൃഗാമിഷതുവരകതൈലാദികം മധുരതിക്തകഷായം(൧൦), രൌപ്യശിലാജത്വാദികമ് അമ്ലലവണകടുകം(൧൧), ഹസ്തിമൂത്രാദികമ് അമ്ലലവണതിക്തം(൧൨), സരോമകം ഹസ്തിനീദധ്യാദി അമ്ലലവണകഷായം(൧൩), മരിചസംസ്കൃതസുരാദികമ് അമ്ലകടുതിക്തകം(൧൪), അമ്ലവേതസാദികമ് അമ്ലകടുകഷായം(൧൫), കീരമാംസയുതസുരാദികമ് അമ്ലതിക്തകഷായം(൧൬), അവിമൂത്രാദികം ലവണകടുതിക്തം(൧൭), അരുഷ്കരം സരോമകം ലവണകടുകഷായം(൧൮), സമുദ്രഫേനാവികം ലവണതിക്തകഷായം(൧൯), കൃഷ്ണാഗരുസുരദാരുസ്നേഹാദികം കടുതിക്തകഷായം(൨൦); ഏവം ത്രികഭേദാ വിംശതിര്ദര്ശിതാഃ| അതഃ പരം ചതുഃസംയോഗാഃ പഞ്ചദശപ്രകാരാ വക്ഷ്യന്തേ- ഗോമൂത്രാന്വിതശിലാജതുപ്രഭൃതികം മധുരാമ്ലലവണകടുകം(൧), ഗോമൂത്രൈകശഫക്ഷീരാദികം മധുരാമ്ലലവണതിക്തകം(൨) സൈന്ധവാന്വിതതക്രാദികം മധുരാമ്ലലവണകഷായം(൩), ലശുനാന്വിതം സുരാദികം മധുരാമ്ലകടുതിക്തം(൪), കാഞ്ജികാന്വിതൈരണ്ഡതൈലാദി ഖദിരാന്വിതശിലാഹ്വാദികം ച മധുരാമ്ലകടുകഷായം(൫), ഉദുമ്ബരാന്വിതം യവാസശര്കരാദികം മധുരാമ്ലതിക്തകഷായം(൬), വാര്താകഫലാദികം മധുരലവണതിക്തകടുകം(൭), ഗോമൂത്രാന്വിതതൈലാദികം മധുരലവണകടുകഷായം(൮), തിലഗുഗ്ഗുല്വാദികം മധുരകടുതിക്തകഷായം(൯), സമുദ്രഫേനശര്കരാചിത്രകാന്വിതബദരാദി മധുരലവണതിക്തകഷായം(൧൦), സുവര്ചലാന്വിതഹസ്തിനീദധ്യാദി കൃതസുരാദികമ് അമ്ലലവണകടുതിക്തം(൧൧), സൌവര്ചലാന്വിതഹസ്തിനീദധ്യാദികമ് അമ്ലലവണകടുകഷായം(൧൨), ഔദ്ഭിദലവണാന്വിതം ശുകമാംസാദികമ് അമ്ലലവണതിക്തകഷായം(൧൩), ബാലമൂലകഹസ്തിനീദധ്യാദികമ് അമ്ലകടുതിക്തകഷായം(൧൪), സരോമകം ബാലബില്വാദികം ലവണകടുതിക്തകഷായം(൧൫); ഏവം ചതുഷ്കരസസംയോഗാഃ പഞ്ചദശ കഥിതാഃ| അതഃ പരം പഞ്ചരസസംയോഗാഃ ഷഡ് വക്ഷ്യന്തേ- ആമകരമര്ദാന്വിതം ഭൃഷ്ടവാര്താകഫലാദികം മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായം(൧), കടുത്രയയവക്ഷാരാന്വിതതക്രാദികം മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായമ്(൨), ഔദ്ഭിദാന്വിതതക്രാദികം മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായം(൩), ഹരീതകീധാത്രീഫലാദികം മധുരാമ്ലകടുതിക്തകഷായം(൪), രസോനാദികം മധുരലവണകടുതിക്തകഷായം(൫), ഭല്ലാതകരൌപ്യശിലാജതുമിശ്രിതനിമ്ബാദികമ് അമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായം(൬); ഏവം പഞ്ചരസസംയോഗാഃ ഷഡ് ദര്ശിതാഃ| അതഃ പരം ഷഡ്രസം വക്ഷ്യതേ- ഏണമാംസാദികം മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായമ്| അതഃ പരമേകൈകരസാനാഹ- സന്താനികാഗോദുഗ്ധാദികം മധുരം(൧) ആമകരമര്ദാദികമ് അമ്ലം(൨), രോമകാദികം ലവണം(൩), ചവ്യാദികം കടുകം(൪), നിമ്ബപര്പടാദികം തിക്തം(൫), പദ്മന്യഗ്രോധാദ്യങ്കുരാദികം കഷായം(൬); ഏവം ഷട് കഥിതാഃ| അനേന പ്രകാരേണ ത്രിഷഷ്ടിഃ കഥിതാഃ| കാര്തികകുണ്ഡസ്ത്വമും പാഠമന്യഥാ ആപാതനികാം കൃത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി; തദ്യഥാ- ദോഷാണാം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോ ഭേദഃ, തസ്യ ബഹുഭിസ്ത്രിഷഷ്ടിരസഭേദൈഃ സഹ പ്രയോഗോ ദുര്ഘടഃ, അതോ ദോഷഭേദാനാമപി ബഹുത്വമാഹ- അവിദഗ്ധാ ഇത്യാദി| അവിദഗ്ധാ അപ്രകുപിതാഃ; വിദഗ്ധാഃ കുപിതാ ദോഷാഃ; യദ്യസ്മിന് പാഠേ ദോഷാണാം ത്രിഷഷ്ടിഭേദാ ഉക്താഃ, തര്ഹി പൂര്വപാഠേ പഞ്ചദശധാ പ്രസരഃ കിമിത്യുക്തഃ? സത്യം, കുപിതദോഷസ്യാത്യന്തചികിത്സനീയത്വാപാദനാര്ഥമ്; അന്യത് ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത് പരിത്യക്തമ്||൪||ഹ്

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ഏകൈകേനാനുഗമനം ഭാഗശോ യദുദീരിതമ് | ദോഷാണാം , തത്ര മതിമാന് ത്രിഷഷ്ടിം തു പ്രയോജയേത് ||൫||

പൂര്വമവിദഗ്ധാ വിദഗ്ധാശ്ച രസാ ഏകൈകേനാനുഗമനാദ്ഭിദ്യന്ത ഇത്യുക്തം, തദേവ സ്മാരയതി ഏകൈകേനാനുഗമനമിത്യാദി| ഭാഗശഃ അംശാംശതയാ| രസാനാമേകൈകേനാനുഗമനം പ്രവര്തനം യദുദീരിതമസ്മിന്നധ്യായേ ഭണിതം, തദ്വശാത്തേ രസാസ്ത്രിഷഷ്ടിധാ ഭിദ്യന്ത ഇതി പൂര്വവാക്യേന സഹ സമ്ബന്ധഃ| താം ച രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം, മതിമാന് ഊഹാപോഹവിദ്വൈദ്യഃ, തത്ര ദോഷഭേദേഷു പ്രയോജയേത്| മതിമാനിതി പദാത് യാദൃശാ ഏവ ദോഷാണാം ഹീനാധികഭാവേന ഭേദാസ്താദൃശാ ഏവ രസഭേദാ യോജ്യാ ഇതി സൂചയതി| അന്യേ തു ‘ഏവമേവാനുഗമനം’ ഇതി പഠിത്വാ ദോഷാണാമേവം ഭാഗശോംऽശാംശബലവികല്പേനൈകം പ്രത്യേകസ്യാനുഗമനം ദോഷഭേദീയേ യദുദീരിതം തത്ര രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം യോജയേദിതി| യദ്യപി ദോഷഭേദീയേ യദ്വക്ഷ്യതേ ഇതി സുന്ദരം നതു യദുദീരിതമിതി, തഥാऽപി ഭാവിനി ഭൂതവദുപചാരാദ്ദോഷഭേദീയേ യദുദീരിതമിതി കൃതമ്| അപരേऽത്രാമും പാഠമന്യഥാ പഠിത്വാ ബഹു ജല്പന്തി, തച്ച ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാച്ഛിഷ്യബുദ്ധിവ്യാകുലഹേതുത്വാച്ച പരിത്യക്തമ്||൫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

യഥാക്രമപ്രവൃത്താനാം ദ്വികേഷു മധുരോ രസഃ | പഞ്ചാനുക്രമതേ യോഗാനമ്ലശ്ചതുര ഏവ തു ||൬|| ത്രീംശ്ചാനുഗച്ഛതി രസോ ലവണഃ കടുകോ ദ്വയമ് | തിക്തഃ കഷായമന്വേതി തേ ദ്വികാ ദശ പഞ്ച ച ||൭|| തദ്യഥാ- മധുരാമ്ലഃ(൧), മധുരലവണഃ(൨), മധുരകടുകഃ(൩), മധുരതിക്തഃ(൪), മധുരകഷായഃ(൫), ഏതേപഞ്ചാനുക്രാന്താ മധുരേണ; അമ്ലലവണഃ(൧), അമ്ലകടുകഃ(൨), അമ്ലതിക്തഃ(൩), അമ്ലകഷായഃ(൪), ഏതേ ചത്വാരോऽനുക്രാന്താ അമ്ലേന; ലവണകടുകഃ(൧), ലവണതിക്തഃ(൨), ലവണകഷായഃ(൩), ഏതേ ത്രയോऽനുക്രാന്താ ലവണേന; കടുതിക്തഃ(൧), കടുകഷായഃ(൨), ദ്വാവേതാവനുക്രാന്തൌ കടുകേന; തിക്തകഷായഃ(൧) ഏക ഏവാനുക്രാന്തസ്തിക്തേന; ഏവമേതേ പഞ്ചദശ ദ്വികസംയോഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൮||

ഇദാനീം രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം ഗ്രന്ഥേനൈവ വിവൃണ്വന്നാഹ- യഥാക്രമമിത്യാദി| യഥാക്രമപ്രവൃത്താനാമിതി മധുരാദിക്രമപ്രവൃത്താനാം രസാനാമിത്യര്ഥഃ| ദ്വികേഷു ദ്വികസംയോഗേഷു| അനുക്രമതേ അനുഗച്ഛതി, അനുഗതോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ദശ പഞ്ചേതി പഞ്ചദശേത്യര്ഥഃ| യദ്യപി സൂത്രസ്ഥാനേ രസവിശേഷവിജ്ഞാനീയാധ്യായേ പഞ്ചദശ ദ്വികാ ഇത്യാദിനാ ദ്വികസംയോഗാദീനാം സങ്ഖ്യാ ഉക്താഃ, തഥാऽപി പുനരത്ര സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥമ്| തേന ഇയന്ത ഏവ രസഭേദാ ഗണനീയാ ന തന്ത്രാന്തരോക്താസ്തരതമയോഗാദിജാ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാമേവ ദ്വികാനാം പഞ്ചദശസങ്ഖ്യാകാനാമുദാഹരണാന്യാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| മധുരാമ്ലൌ വിദ്യേതേ യത്ര സംയോഗേ സ മധുരാമ്ലഃ| ഏവം ശേഷേഷ്വപി ജ്ഞേയമ്||൬-൮||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

ത്രികാന് വക്ഷ്യാമഃ- ആദൌ പ്രയുജ്യമാനസ്തു മധുരോ ദശ ഗച്ഛതി | ഷഡമ്ലോ ലവണസ്തസ്മാദര്ധമേകം തഥാ കടുഃ ||൯|| തദ്യഥാ- മധുരാമ്ലലവണഃ(൧), മധുരാമ്ലകടുകഃ(൨), മധുരാമ്ലതിക്തഃ(൩), മധുരാമ്ലകഷായഃ(൪), മധുരലവണകടുകഃ(൫), മധുരലവണതിക്താഃ(൬), മധുരലവണകഷായഃ(൭), മധുരകടുകതിക്തഃ(൮), മധുരകടുകഷായഃ(൯), മധുരതിക്തകഷായഃ(൧൦), ഏവമേഷാം ദശാനാം ത്രികസംയോഗാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുകഃ(൧), അമ്ലലവണതിക്തഃ(൨), അമ്ലലവണകഷായഃ(൩), അമ്ലകടുതിക്തഃ(൪), അമ്ലകടുകഷായഃ(൫), അമ്ലതിക്തകഷായഃ(൬), ഏവമേഷാം ഷണ്ണാമാദാവമ്ലഃ പ്രയുജ്യതേ; ലവണകടുതിക്തഃ(൧), ലവണകടുകഷായഃ(൨), ലവണതിക്തകഷായഃ(൩), ഏവമേഷാം ത്രയാണാമാദൌ ലവണഃ പ്രയുജ്യതേ; കടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദൌ കടുകഃ പ്രയുജ്യതേ; ഏവമേതേ ത്രികസംയോഗാ വിംശതിര്വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൦||

ആദാവിത്യാദി| ദശേതി ദശയോഗാനിത്യര്ഥഃ| തസ്മാദര്ധമിതി ത്രീനിത്യര്ഥഃ| തേഷാമേവ ത്രികാനാം വിംശതിസങ്ഖ്യാകാനാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി| മധുരാമ്ലലവണാ വിദ്യന്തേ യത്ര സ മധുരാമ്ലലവണഃ| ഏവം ശേഷേഷ്വപി വ്യാഖ്യേയമ്||൯-൧൦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

ചതുഷ്കാന് വക്ഷ്യാമഃ | ചതുഷ്കരസസംയോഗാന്മധുരോ ദശ ഗച്ഛതി | ചതുരോऽമ്ലോऽനുഗച്ഛേച്ച ലവണസ്ത്വേകമേവ തു ||൧൧|| മധുരാമ്ലലവണകടുകഃ(൧), മധുരാമ്ലലവണതിക്തഃ(൨), മധുരാമ്ലലവണകഷായഃ(൩), മധുരാമ്ലകടുകതിക്തഃ(൪), മധുരാമ്ലകടുകഷായഃ(൫), മധുരാമ്ലതിക്തകഷായഃ(൬), മധുരലവണകടുകതിക്തഃ(൭), മധുരലവണകടുകഷായഃ(൮), മധുരലവണതിക്തകഷായഃ(൯), മധുരകടുതിക്തകഷായഃ(൧൦), ഏവമേഷാം ദശാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുതിക്തഃ(൧), അമ്ലലവണകടുകഷായഃ(൨), അമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ(൩), അമ്ലകടുതിക്തകഷായഃ(൪), ഏവമേഷാം ചതുര്ണാമാദാവമ്ലഃ; ലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദൌ ലവണഃ; ഏവമേതേ ചതുഷ്കരസസംയോഗാഃ പഞ്ചദശ കീര്തിതാഃ ||൧൨||

ചതുഷ്കാനിത്യാദി| ദശേതി ‘യോഗാന്’ ഇതി ശേഷഃ| തേഷാം ചതുഷ്കരസസംയോഗേ പഞ്ചദശസങ്ഖ്യാകാനാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി| മധുരാമ്ലലവണകടുകാ വിദ്യന്തേ യത്ര യോഗേ സ മധുരാമ്ലലവണകടുകഃ; ഏവം ശേഷേഷ്വപി||൧൧-൧൨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

പഞ്ചകാന് വക്ഷ്യാമഃ | പഞ്ചകാന് പഞ്ച മധുര ഏകമമ്ലസ്തു ഗച്ഛതി ||൧൩|| മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തഃ(൧), മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായഃ(൨), മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ(൩), മധുരാമ്ലകടുതിക്തകഷായഃ(൪), മധുരലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൫), ഏവമേഷാം പഞ്ചാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദാവമ്ലഃ; ഏവമേതേ ഷട് പഞ്ചകസംയോഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൪||

പഞ്ചകാനിത്യാദി| പഞ്ചകാനിതി പഞ്ചരസസമൂഹാന്| പഞ്ചേതി പഞ്ചസങ്ഖ്യാകാന് ‘യോഗാന്’ ഇതി ശേഷഃ| തേഷാമേവ ഷണ്ണാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി||൧൩-൧൪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ഷട്കമേകം വക്ഷ്യാമഃ; ഏകസ്തു ഷട്കസംയോഗഃ- മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായഃ; ഏഷ ഏക ഏവ ഷട്സംയോഗഃ ||൧൫||

തസ്യ ഷട്കസ്യോദാഹരണമാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി||൧൫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ഏകൈകശ്ച ഷഡ്രസാ ഭവന്തി- മധുരഃ(൧), അമ്ലഃ(൨), ലവണഃ(൩), കടുകഃ(൪), തിക്തഃ(൫), കഷായഃ(൬), ഇതി ||൧൬||

ഏഷാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരേത്യാദി||൧൬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ഭവന്തി ചാത്ര- ഏഷാ ത്രിഷഷ്ടിര്വ്യാഖ്യാതാ രസാനാം രസചിന്തകൈഃ | ദോഷഭേദത്രിഷഷ്ട്യാം തു പ്രയോക്തവ്യാ വിചക്ഷണൈഃ ||൧൭||

ഉപസംഹാരമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| അനുരസോ ഹീനരസഃ| ദോഷഭേദത്രിഷഷ്ട്യാം ദോഷഭേദീയാധ്യായേ വക്ഷ്യമാണായാമ്| യദ്യപി പരസ്പരം ഭിന്നാഃ സന്തോ രസാ ബഹവോ ഭവന്തി, തഥാऽപി, ഷട്ത്വം നാതിവര്തന്തേ; യഥാ വാതാദിദോഷാ ബഹുധാ ഭിന്നാ അപി ത്രിത്വം ന ത്യജന്തി തഥാ രസാ അപി ഷട്ത്വം നാതിവര്തന്തേ||൧൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ തന്ത്രഭൂഷണാധ്യായേഷു രസഭേദവികല്പാധ്യായോ നാമ (പ്രഥമഃ, ആദിതഃ) ത്രിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ ||൬൩||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ത്രിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ||൬൩||