Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

൬൩. രസഭേദവികല്പാധ്യായഃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨

അഥാതോ രസഭേദവികല്പമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

View original

अथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now we shall expound the chapter on the analysis of the varieties of rasa (tastes). As Lord Dhanvantari said.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

അഥ ഭൂതവിദ്യാം പരിസമാപ്യ ഔപദ്രവികേ തന്ത്രഭൂഷണാനാം രസഭേദാദീനാമധ്യായാനാം സൂചിതത്വാത് തന്ത്രഭൂഷണാനാരബ്ധുകാമസ്തത്രോക്തക്രമാനുസാരേണ രസഭേദവികല്പാധ്യായമാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥാത ഇത്യാദി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ് | രസഭേദവികല്പമിതി രസാ മധുരാദയഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാഃ, രസാനാം ഭേദേന ദ്വിത്രികാദിഭേദേന വികല്പോ വിഭജനം യസ്മിന് സ തഥാ, അഥവാ രസഭേദാനാം വികല്പോ ദോഷഭേദവശാദവചാരണം യസ്മിന് സ തഥാ, തമ്||൧-൨||

Meaning of the commentary

The commentary says that after finishing Bhūtavidyā, the author, wishing to begin the 'ornaments of the treatise' (tantrabhūṣaṇa) chapters such as rasabheda that were indicated in the Aupadravika section, gives the chapter on the analysis of rasa varieties in the stated order. 'Rasabhedavikalpa' is explained in two ways: either the division of the tastes (sweet and the rest, explained earlier) by combinations of two, three and so on; or the consideration of the taste varieties according to the varieties of the doshas.

Key terms

rasa
Taste.
rasabhedavikalpa
Analysis of the varieties of tastes.
tantrabhūṣaṇa
'Ornaments of the treatise', the concluding methodological chapters.

Adhikarana ൨ (൩) · Śloka ൩

ദോഷാണാം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോऽഭിഹിതസ്തു യഃ | ത്രിഷഷ്ട്യാ രസാഭേദാനാം തത്പ്രയോജനമുച്യതേ ||൩||

View original

दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः | त्रिषष्ट्या रसाभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ||३||

Meaning of the śloka

The fifteen-fold spread (prasara) of the doshas that was stated: for the sixty-three varieties of tastes, its purpose is now stated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

രസഭേദകഥനേ പ്രയോജനമാഹ- ദോഷാണാമിതാദി| യഃ പഞ്ചദശപ്രകാരോ വ്രണപ്രശ്നാധ്യായേ ദോഷാണാം പ്രസര ഉക്തഃ, തദ്രസഭേദാനാം ത്രിഷഷ്ട്യാഃ പ്രയോജനമുച്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര പഞ്ചദശധേത്യുപലക്ഷണം, തേന ദോഷഭേദാനാം ത്രിഷഷ്ടിരപി ഗൃഹ്യതേ| അയമഭിപ്രായഃ- ത്രിഷഷ്ടിപ്രകാരാണാമപി ദോഷഭേദാനാമുപയോഗാര്ഥം രസഭേദാ ഉക്താഃ||൩||

Meaning of the commentary

The commentary says this gives the purpose of describing taste varieties. The fifteen kinds of spread of the doshas stated in the chapter on questions about wounds, and the sixty-three taste varieties, are connected; the purpose is stated. Here 'fifteen-fold' is only an indication, so the sixty-three varieties of doshas are also to be taken. The intent is that the taste varieties are stated for use with all sixty-three varieties of dosha.

Key terms

prasara
Spread of a dosha.
triṣaṣṭi
Sixty-three.

Adhikarana ൩ (൪) · Śloka ൪

അവിദഗ്ധാ വിദഗ്ധാശ്ച ഭിദ്യന്തേ തേ ത്രിഷഷ്ടിധാ | രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം തു വീക്ഷ്യ വീക്ഷ്യാവചാരയേത് ||൪||

View original

अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा | रसभेदत्रिषष्टिं तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ||४||

Meaning of the śloka

The unmixed and the combined tastes are divided into sixty-three varieties. Having considered the sixty-three taste varieties again and again, one should apply them.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

കീദൃശാ രസാസ്ത്രിഷഷ്ടിഭേദാന് യാന്തീത്യാഹ- അവിദഗ്ധാ ഇത്യാദി| അവിദഗ്ധാ അസംയുക്താ ഏകാകിനഃ സമവായതോ ഭിദ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| വിദഗ്ധാഃ സംയോഗതഃ സമവായതശ്ച സംയുക്താ രസാന്തരസംയോഗാദ്ഭിദ്യന്തേ| വിദഗ്ധശബ്ദഃ സംയുക്തേ വര്തതേ, ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| ഭിദ്യന്തേ ഏകൈകേനാനുഗമനാദ്ഭേദം യാന്തീത്യര്ഥഃ| തേ രസാഃ| തത്ര യഥാസമ്ഭവം കേചിത് സംയോഗതഃ കേചിത് സമവായതശ്ച ഭിദ്യന്തേ| സംയുക്താ യഥാ- ബദരകപിത്ഥഫലാദികം മധുരാമ്ലം(൧), ഉഷ്ട്രീക്ഷീരോരഭ്രമാംസാദികം മധുരലവണം(൨), കുക്കുരശൃഗാലമാംസാദികം മധുരകടുകം(൩), ശ്രീവാസസര്ജരസാദികം മധുരതിക്തം(൪) തൈലധന്വനഫലാദികം മധുരകഷായം(൫); ഊഷകാദികമ് അമ്ലലവണം(൬), ചുക്രാദികമ് അമ്ലകടുകം(൭), സുരാദികമ് അമ്ലതിക്തം(൮), ഹസ്തിനീദധിശുകമാംസാദികമ് അമ്ലകഷായം(൯); ത്രപുസീസാദികം ലവണതിക്തം(൧൦), ഗോമൂത്രസ്വര്ജികാദികം ലവണകടുകം(൧൧), സമുദ്രഫേനാദികം ലവണകഷായം(൧൨); കര്പൂരജാതീഫലാദികം തിക്തകടുകം(൧൩), ലവലീഫലഹസ്തിനീഘൃതാദികം തിക്തകഷായം(൧൪); ഭല്ലാതകമജ്ജാഹരിതാലാദികം കടുകഷായമ്(൧൫); ഏവം ദ്വിരസഭേദാഃ പഞ്ചദശധാ ദര്ശിതാഃ| അതഃ പരം രസത്രിതയഭേദാ വക്ഷ്യന്തേ- ഹസ്തിമാംസാദികം മധുരാമ്ലലവണം(൧), ശല്യകമാംസാദികം മധുരാമ്ലകടുകം(൨), ഗോധൂമോത്ഥസുരാദികം മധുരാമ്ലതിക്തകം(൩), മസ്തുതക്രാദികം മധുരാമ്ലകഷായം(൪), കാണകപോതമാംസാദികം മധുരലവണകടുകം(൫), ശമ്ബൂകാദിമാംസം മധുരലവണതിക്തം(൬), പദ്മകന്ദാദികം ഗുഡസംയുക്തം മധുരലവണകഷായം(൭), തൃണശൂന്യാഫലശുഷ്കകുസ്തുമ്ബര്യാദികം മധുരകടുതിക്തകം(൮), ഗോധാമാംസൈരണ്ഡതൈലാദികം മധുരകടുകടുകഷായം(൯), ഗുഡൂചീശാഖാമൃഗാമിഷതുവരകതൈലാദികം മധുരതിക്തകഷായം(൧൦), രൌപ്യശിലാജത്വാദികമ് അമ്ലലവണകടുകം(൧൧), ഹസ്തിമൂത്രാദികമ് അമ്ലലവണതിക്തം(൧൨), സരോമകം ഹസ്തിനീദധ്യാദി അമ്ലലവണകഷായം(൧൩), മരിചസംസ്കൃതസുരാദികമ് അമ്ലകടുതിക്തകം(൧൪), അമ്ലവേതസാദികമ് അമ്ലകടുകഷായം(൧൫), കീരമാംസയുതസുരാദികമ് അമ്ലതിക്തകഷായം(൧൬), അവിമൂത്രാദികം ലവണകടുതിക്തം(൧൭), അരുഷ്കരം സരോമകം ലവണകടുകഷായം(൧൮), സമുദ്രഫേനാവികം ലവണതിക്തകഷായം(൧൯), കൃഷ്ണാഗരുസുരദാരുസ്നേഹാദികം കടുതിക്തകഷായം(൨൦); ഏവം ത്രികഭേദാ വിംശതിര്ദര്ശിതാഃ| അതഃ പരം ചതുഃസംയോഗാഃ പഞ്ചദശപ്രകാരാ വക്ഷ്യന്തേ- ഗോമൂത്രാന്വിതശിലാജതുപ്രഭൃതികം മധുരാമ്ലലവണകടുകം(൧), ഗോമൂത്രൈകശഫക്ഷീരാദികം മധുരാമ്ലലവണതിക്തകം(൨) സൈന്ധവാന്വിതതക്രാദികം മധുരാമ്ലലവണകഷായം(൩), ലശുനാന്വിതം സുരാദികം മധുരാമ്ലകടുതിക്തം(൪), കാഞ്ജികാന്വിതൈരണ്ഡതൈലാദി ഖദിരാന്വിതശിലാഹ്വാദികം ച മധുരാമ്ലകടുകഷായം(൫), ഉദുമ്ബരാന്വിതം യവാസശര്കരാദികം മധുരാമ്ലതിക്തകഷായം(൬), വാര്താകഫലാദികം മധുരലവണതിക്തകടുകം(൭), ഗോമൂത്രാന്വിതതൈലാദികം മധുരലവണകടുകഷായം(൮), തിലഗുഗ്ഗുല്വാദികം മധുരകടുതിക്തകഷായം(൯), സമുദ്രഫേനശര്കരാചിത്രകാന്വിതബദരാദി മധുരലവണതിക്തകഷായം(൧൦), സുവര്ചലാന്വിതഹസ്തിനീദധ്യാദി കൃതസുരാദികമ് അമ്ലലവണകടുതിക്തം(൧൧), സൌവര്ചലാന്വിതഹസ്തിനീദധ്യാദികമ് അമ്ലലവണകടുകഷായം(൧൨), ഔദ്ഭിദലവണാന്വിതം ശുകമാംസാദികമ് അമ്ലലവണതിക്തകഷായം(൧൩), ബാലമൂലകഹസ്തിനീദധ്യാദികമ് അമ്ലകടുതിക്തകഷായം(൧൪), സരോമകം ബാലബില്വാദികം ലവണകടുതിക്തകഷായം(൧൫); ഏവം ചതുഷ്കരസസംയോഗാഃ പഞ്ചദശ കഥിതാഃ| അതഃ പരം പഞ്ചരസസംയോഗാഃ ഷഡ് വക്ഷ്യന്തേ- ആമകരമര്ദാന്വിതം ഭൃഷ്ടവാര്താകഫലാദികം മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായം(൧), കടുത്രയയവക്ഷാരാന്വിതതക്രാദികം മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായമ്(൨), ഔദ്ഭിദാന്വിതതക്രാദികം മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായം(൩), ഹരീതകീധാത്രീഫലാദികം മധുരാമ്ലകടുതിക്തകഷായം(൪), രസോനാദികം മധുരലവണകടുതിക്തകഷായം(൫), ഭല്ലാതകരൌപ്യശിലാജതുമിശ്രിതനിമ്ബാദികമ് അമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായം(൬); ഏവം പഞ്ചരസസംയോഗാഃ ഷഡ് ദര്ശിതാഃ| അതഃ പരം ഷഡ്രസം വക്ഷ്യതേ- ഏണമാംസാദികം മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായമ്| അതഃ പരമേകൈകരസാനാഹ- സന്താനികാഗോദുഗ്ധാദികം മധുരം(൧) ആമകരമര്ദാദികമ് അമ്ലം(൨), രോമകാദികം ലവണം(൩), ചവ്യാദികം കടുകം(൪), നിമ്ബപര്പടാദികം തിക്തം(൫), പദ്മന്യഗ്രോധാദ്യങ്കുരാദികം കഷായം(൬); ഏവം ഷട് കഥിതാഃ| അനേന പ്രകാരേണ ത്രിഷഷ്ടിഃ കഥിതാഃ| കാര്തികകുണ്ഡസ്ത്വമും പാഠമന്യഥാ ആപാതനികാം കൃത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി; തദ്യഥാ- ദോഷാണാം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോ ഭേദഃ, തസ്യ ബഹുഭിസ്ത്രിഷഷ്ടിരസഭേദൈഃ സഹ പ്രയോഗോ ദുര്ഘടഃ, അതോ ദോഷഭേദാനാമപി ബഹുത്വമാഹ- അവിദഗ്ധാ ഇത്യാദി| അവിദഗ്ധാ അപ്രകുപിതാഃ; വിദഗ്ധാഃ കുപിതാ ദോഷാഃ; യദ്യസ്മിന് പാഠേ ദോഷാണാം ത്രിഷഷ്ടിഭേദാ ഉക്താഃ, തര്ഹി പൂര്വപാഠേ പഞ്ചദശധാ പ്രസരഃ കിമിത്യുക്തഃ? സത്യം, കുപിതദോഷസ്യാത്യന്തചികിത്സനീയത്വാപാദനാര്ഥമ്; അന്യത് ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത് പരിത്യക്തമ്||൪||ഹ്

Meaning of the commentary

The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.

Key terms

avidagdha
Unmixed, single taste (in the commentary's reading); or unaggravated (in Kārttikakuṇḍa's reading).
vidagdha
Combined (taste); or aggravated (dosha).
dvirasa / trirasa
Combinations of two or three tastes.
samavāya
Inherence, natural association.

Adhikarana ൪ (൫) · Śloka ൫

ഏകൈകേനാനുഗമനം ഭാഗശോ യദുദീരിതമ് | ദോഷാണാം , തത്ര മതിമാന് ത്രിഷഷ്ടിം തു പ്രയോജയേത് ||൫||

View original

एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् | दोषाणां , तत्र मतिमान् त्रिषष्टिं तु प्रयोजयेत् ||५||

Meaning of the śloka

The following of one taste after another, in parts, that has been declared for the doshas: there the wise one should apply the sixty-three.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പൂര്വമവിദഗ്ധാ വിദഗ്ധാശ്ച രസാ ഏകൈകേനാനുഗമനാദ്ഭിദ്യന്ത ഇത്യുക്തം, തദേവ സ്മാരയതി ഏകൈകേനാനുഗമനമിത്യാദി| ഭാഗശഃ അംശാംശതയാ| രസാനാമേകൈകേനാനുഗമനം പ്രവര്തനം യദുദീരിതമസ്മിന്നധ്യായേ ഭണിതം, തദ്വശാത്തേ രസാസ്ത്രിഷഷ്ടിധാ ഭിദ്യന്ത ഇതി പൂര്വവാക്യേന സഹ സമ്ബന്ധഃ| താം ച രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം, മതിമാന് ഊഹാപോഹവിദ്വൈദ്യഃ, തത്ര ദോഷഭേദേഷു പ്രയോജയേത്| മതിമാനിതി പദാത് യാദൃശാ ഏവ ദോഷാണാം ഹീനാധികഭാവേന ഭേദാസ്താദൃശാ ഏവ രസഭേദാ യോജ്യാ ഇതി സൂചയതി| അന്യേ തു ‘ഏവമേവാനുഗമനം’ ഇതി പഠിത്വാ ദോഷാണാമേവം ഭാഗശോംऽശാംശബലവികല്പേനൈകം പ്രത്യേകസ്യാനുഗമനം ദോഷഭേദീയേ യദുദീരിതം തത്ര രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം യോജയേദിതി| യദ്യപി ദോഷഭേദീയേ യദ്വക്ഷ്യതേ ഇതി സുന്ദരം നതു യദുദീരിതമിതി, തഥാऽപി ഭാവിനി ഭൂതവദുപചാരാദ്ദോഷഭേദീയേ യദുദീരിതമിതി കൃതമ്| അപരേऽത്രാമും പാഠമന്യഥാ പഠിത്വാ ബഹു ജല്പന്തി, തച്ച ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാച്ഛിഷ്യബുദ്ധിവ്യാകുലഹേതുത്വാച്ച പരിത്യക്തമ്||൫||

Meaning of the commentary

The commentary says this recalls the earlier statement that unmixed and combined tastes divide by following one after another. 'In parts' means in portions. The following (enumeration) of tastes stated in this chapter gives the sixty-three, and the wise one, skilled in reasoning for and against, should apply these taste sixty-three to the dosha varieties. The word 'wise' indicates that the taste varieties should be matched to whatever varieties of doshas arise from lesser or greater proportion. Others read 'evam evānugamanam' and explain that the doshas' following in portions and strengths is stated in the chapter on dosha varieties, where the sixty-three taste varieties are to be applied. Though 'what will be said' in that chapter would be more apt than 'what has been declared', the past tense is used as though already accomplished. Others read the passage differently and speak at length; this is omitted for fear of bulk and of confusing students.

Key terms

anugamana
Following, combining in sequence.
matimān
The wise one, skilled in reasoning.

Adhikarana ൫ (൬-൮) · Śloka ൮

യഥാക്രമപ്രവൃത്താനാം ദ്വികേഷു മധുരോ രസഃ | പഞ്ചാനുക്രമതേ യോഗാനമ്ലശ്ചതുര ഏവ തു ||൬|| ത്രീംശ്ചാനുഗച്ഛതി രസോ ലവണഃ കടുകോ ദ്വയമ് | തിക്തഃ കഷായമന്വേതി തേ ദ്വികാ ദശ പഞ്ച ച ||൭|| തദ്യഥാ- മധുരാമ്ലഃ(൧), മധുരലവണഃ(൨), മധുരകടുകഃ(൩), മധുരതിക്തഃ(൪), മധുരകഷായഃ(൫), ഏതേപഞ്ചാനുക്രാന്താ മധുരേണ; അമ്ലലവണഃ(൧), അമ്ലകടുകഃ(൨), അമ്ലതിക്തഃ(൩), അമ്ലകഷായഃ(൪), ഏതേ ചത്വാരോऽനുക്രാന്താ അമ്ലേന; ലവണകടുകഃ(൧), ലവണതിക്തഃ(൨), ലവണകഷായഃ(൩), ഏതേ ത്രയോऽനുക്രാന്താ ലവണേന; കടുതിക്തഃ(൧), കടുകഷായഃ(൨), ദ്വാവേതാവനുക്രാന്തൌ കടുകേന; തിക്തകഷായഃ(൧) ഏക ഏവാനുക്രാന്തസ്തിക്തേന; ഏവമേതേ പഞ്ചദശ ദ്വികസംയോഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൮||

View original

यथाक्रमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः | पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव तु ||६|| त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् | तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च ||७|| तद्यथा- मधुराम्लः(१), मधुरलवणः(२), मधुरकटुकः(३), मधुरतिक्तः(४), मधुरकषायः(५), एतेपञ्चानुक्रान्ता मधुरेण; अम्ललवणः(१), अम्लकटुकः(२), अम्लतिक्तः(३), अम्लकषायः(४), एते चत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन; लवणकटुकः(१), लवणतिक्तः(२), लवणकषायः(३), एते त्रयोऽनुक्रान्ता लवणेन; कटुतिक्तः(१), कटुकषायः(२), द्वावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन; तिक्तकषायः(१) एक एवानुक्रान्तस्तिक्तेन; एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः ||८||

Meaning of the śloka

Of the tastes proceeding in order, in the two-taste combinations the sweet follows five combinations, the sour four; the salty follows three, the pungent two, and the bitter is followed by the astringent. These two-taste combinations are ten and five (fifteen). Namely: sweet-sour (1), sweet-salty (2), sweet-pungent (3), sweet-bitter (4), sweet-astringent (5): these five are led by sweet; sour-salty (1), sour-pungent (2), sour-bitter (3), sour-astringent (4): these four by sour; salty-pungent (1), salty-bitter (2), salty-astringent (3): these three by salty; pungent-bitter (1), pungent-astringent (2): these two by pungent; bitter-astringent (1): this one by bitter. Thus these fifteen two-taste combinations are explained.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഇദാനീം രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം ഗ്രന്ഥേനൈവ വിവൃണ്വന്നാഹ- യഥാക്രമമിത്യാദി| യഥാക്രമപ്രവൃത്താനാമിതി മധുരാദിക്രമപ്രവൃത്താനാം രസാനാമിത്യര്ഥഃ| ദ്വികേഷു ദ്വികസംയോഗേഷു| അനുക്രമതേ അനുഗച്ഛതി, അനുഗതോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ദശ പഞ്ചേതി പഞ്ചദശേത്യര്ഥഃ| യദ്യപി സൂത്രസ്ഥാനേ രസവിശേഷവിജ്ഞാനീയാധ്യായേ പഞ്ചദശ ദ്വികാ ഇത്യാദിനാ ദ്വികസംയോഗാദീനാം സങ്ഖ്യാ ഉക്താഃ, തഥാऽപി പുനരത്ര സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥമ്| തേന ഇയന്ത ഏവ രസഭേദാ ഗണനീയാ ന തന്ത്രാന്തരോക്താസ്തരതമയോഗാദിജാ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാമേവ ദ്വികാനാം പഞ്ചദശസങ്ഖ്യാകാനാമുദാഹരണാന്യാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| മധുരാമ്ലൌ വിദ്യേതേ യത്ര സംയോഗേ സ മധുരാമ്ലഃ| ഏവം ശേഷേഷ്വപി ജ്ഞേയമ്||൬-൮||

Meaning of the commentary

The commentary says that now the sixty-three are explained by the text itself. 'Proceeding in order' means in the order of sweet and so on. 'In the two-taste combinations' means in the two-taste unions. 'Follows' means becomes joined with. 'Ten and five' means fifteen. Although the number of two-taste combinations and others was stated in the earlier chapter on knowing special tastes, the number is repeated here to fix it: only these taste varieties are to be counted, not those stated in other treatises arising from graded 'more or less' combinations. The examples of the fifteen are then given. 'Sweet-sour' is where sweet and sour are both present in the union; the rest are to be understood likewise.

Key terms

madhura
Sweet.
amla
Sour.
lavaṇa
Salty.
kaṭu
Pungent.
tikta
Bitter.
kaṣāya
Astringent.

Adhikarana ൬ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦

ത്രികാന് വക്ഷ്യാമഃ- ആദൌ പ്രയുജ്യമാനസ്തു മധുരോ ദശ ഗച്ഛതി | ഷഡമ്ലോ ലവണസ്തസ്മാദര്ധമേകം തഥാ കടുഃ ||൯|| തദ്യഥാ- മധുരാമ്ലലവണഃ(൧), മധുരാമ്ലകടുകഃ(൨), മധുരാമ്ലതിക്തഃ(൩), മധുരാമ്ലകഷായഃ(൪), മധുരലവണകടുകഃ(൫), മധുരലവണതിക്താഃ(൬), മധുരലവണകഷായഃ(൭), മധുരകടുകതിക്തഃ(൮), മധുരകടുകഷായഃ(൯), മധുരതിക്തകഷായഃ(൧൦), ഏവമേഷാം ദശാനാം ത്രികസംയോഗാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുകഃ(൧), അമ്ലലവണതിക്തഃ(൨), അമ്ലലവണകഷായഃ(൩), അമ്ലകടുതിക്തഃ(൪), അമ്ലകടുകഷായഃ(൫), അമ്ലതിക്തകഷായഃ(൬), ഏവമേഷാം ഷണ്ണാമാദാവമ്ലഃ പ്രയുജ്യതേ; ലവണകടുതിക്തഃ(൧), ലവണകടുകഷായഃ(൨), ലവണതിക്തകഷായഃ(൩), ഏവമേഷാം ത്രയാണാമാദൌ ലവണഃ പ്രയുജ്യതേ; കടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദൌ കടുകഃ പ്രയുജ്യതേ; ഏവമേതേ ത്രികസംയോഗാ വിംശതിര്വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൦||

View original

त्रिकान् वक्ष्यामः- आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति | षडम्लो लवणस्तस्मादर्धमेकं तथा कटुः ||९|| तद्यथा- मधुराम्ललवणः(१), मधुराम्लकटुकः(२), मधुराम्लतिक्तः(३), मधुराम्लकषायः(४), मधुरलवणकटुकः(५), मधुरलवणतिक्ताः(६), मधुरलवणकषायः(७), मधुरकटुकतिक्तः(८), मधुरकटुकषायः(९), मधुरतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुकः(१), अम्ललवणतिक्तः(२), अम्ललवणकषायः(३), अम्लकटुतिक्तः(४), अम्लकटुकषायः(५), अम्लतिक्तकषायः(६), एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयुज्यते; लवणकटुतिक्तः(१), लवणकटुकषायः(२), लवणतिक्तकषायः(३), एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते; कटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते; एवमेते त्रिकसंयोगा विंशतिर्व्याख्याताः ||१०||

Meaning of the śloka

We shall describe the three-taste combinations. When used first, sweet goes into ten, sour into six, salty into half of that (three), and pungent into one. Namely: sweet-sour-salty (1), sweet-sour-pungent (2), sweet-sour-bitter (3), sweet-sour-astringent (4), sweet-salty-pungent (5), sweet-salty-bitter (6), sweet-salty-astringent (7), sweet-pungent-bitter (8), sweet-pungent-astringent (9), sweet-bitter-astringent (10): in these ten, sweet is used first; sour-salty-pungent (1), sour-salty-bitter (2), sour-salty-astringent (3), sour-pungent-bitter (4), sour-pungent-astringent (5), sour-bitter-astringent (6): in these six, sour first; salty-pungent-bitter (1), salty-pungent-astringent (2), salty-bitter-astringent (3): in these three, salty first; pungent-bitter-astringent (1): in this one, pungent first. Thus these twenty three-taste combinations are explained.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ആദാവിത്യാദി| ദശേതി ദശയോഗാനിത്യര്ഥഃ| തസ്മാദര്ധമിതി ത്രീനിത്യര്ഥഃ| തേഷാമേവ ത്രികാനാം വിംശതിസങ്ഖ്യാകാനാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി| മധുരാമ്ലലവണാ വിദ്യന്തേ യത്ര സ മധുരാമ്ലലവണഃ| ഏവം ശേഷേഷ്വപി വ്യാഖ്യേയമ്||൯-൧൦||

Meaning of the commentary

The commentary explains 'ten' as ten combinations, and 'half of that' as three. It then repeats the twenty three-taste combinations as examples; 'sweet-sour-salty' means the combination in which sweet, sour and salty are present, and likewise for the rest.

Key terms

trika
Three-taste combination.

Adhikarana ൭ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨

ചതുഷ്കാന് വക്ഷ്യാമഃ | ചതുഷ്കരസസംയോഗാന്മധുരോ ദശ ഗച്ഛതി | ചതുരോऽമ്ലോऽനുഗച്ഛേച്ച ലവണസ്ത്വേകമേവ തു ||൧൧|| മധുരാമ്ലലവണകടുകഃ(൧), മധുരാമ്ലലവണതിക്തഃ(൨), മധുരാമ്ലലവണകഷായഃ(൩), മധുരാമ്ലകടുകതിക്തഃ(൪), മധുരാമ്ലകടുകഷായഃ(൫), മധുരാമ്ലതിക്തകഷായഃ(൬), മധുരലവണകടുകതിക്തഃ(൭), മധുരലവണകടുകഷായഃ(൮), മധുരലവണതിക്തകഷായഃ(൯), മധുരകടുതിക്തകഷായഃ(൧൦), ഏവമേഷാം ദശാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുതിക്തഃ(൧), അമ്ലലവണകടുകഷായഃ(൨), അമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ(൩), അമ്ലകടുതിക്തകഷായഃ(൪), ഏവമേഷാം ചതുര്ണാമാദാവമ്ലഃ; ലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദൌ ലവണഃ; ഏവമേതേ ചതുഷ്കരസസംയോഗാഃ പഞ്ചദശ കീര്തിതാഃ ||൧൨||

View original

चतुष्कान् वक्ष्यामः | चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति | चतुरोऽम्लोऽनुगच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु ||११|| मधुराम्ललवणकटुकः(१), मधुराम्ललवणतिक्तः(२), मधुराम्ललवणकषायः(३), मधुराम्लकटुकतिक्तः(४), मधुराम्लकटुकषायः(५), मधुराम्लतिक्तकषायः(६), मधुरलवणकटुकतिक्तः(७), मधुरलवणकटुकषायः(८), मधुरलवणतिक्तकषायः(९), मधुरकटुतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तः(१), अम्ललवणकटुकषायः(२), अम्ललवणतिक्तकषायः(३), अम्लकटुतिक्तकषायः(४), एवमेषां चतुर्णामादावम्लः; लवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ लवणः; एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः ||१२||

Meaning of the śloka

We shall describe the four-taste combinations. Among four-taste combinations, sweet goes into ten, sour into four, and salty into one only. Sweet-sour-salty-pungent (1), sweet-sour-salty-bitter (2), sweet-sour-salty-astringent (3), sweet-sour-pungent-bitter (4), sweet-sour-pungent-astringent (5), sweet-sour-bitter-astringent (6), sweet-salty-pungent-bitter (7), sweet-salty-pungent-astringent (8), sweet-salty-bitter-astringent (9), sweet-pungent-bitter-astringent (10): in these ten, sweet is used first; sour-salty-pungent-bitter (1), sour-salty-pungent-astringent (2), sour-salty-bitter-astringent (3), sour-pungent-bitter-astringent (4): in these four, sour first; salty-pungent-bitter-astringent (1): in this one, salty first. Thus these fifteen four-taste combinations are stated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ചതുഷ്കാനിത്യാദി| ദശേതി ‘യോഗാന്’ ഇതി ശേഷഃ| തേഷാം ചതുഷ്കരസസംയോഗേ പഞ്ചദശസങ്ഖ്യാകാനാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി| മധുരാമ്ലലവണകടുകാ വിദ്യന്തേ യത്ര യോഗേ സ മധുരാമ്ലലവണകടുകഃ; ഏവം ശേഷേഷ്വപി||൧൧-൧൨||

Meaning of the commentary

The commentary says 'ten' means ten combinations, with 'combinations' supplied. It then gives the fifteen four-taste combinations as examples, each named by the tastes present in it.

Key terms

catuṣka
Four-taste combination.

Adhikarana ൮ (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪

പഞ്ചകാന് വക്ഷ്യാമഃ | പഞ്ചകാന് പഞ്ച മധുര ഏകമമ്ലസ്തു ഗച്ഛതി ||൧൩|| മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തഃ(൧), മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായഃ(൨), മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ(൩), മധുരാമ്ലകടുതിക്തകഷായഃ(൪), മധുരലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൫), ഏവമേഷാം പഞ്ചാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദാവമ്ലഃ; ഏവമേതേ ഷട് പഞ്ചകസംയോഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൪||

View original

पञ्चकान् वक्ष्यामः | पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति ||१३|| मधुराम्ललवणकटुतिक्तः(१), मधुराम्ललवणकटुकषायः(२), मधुराम्ललवणतिक्तकषायः(३), मधुराम्लकटुतिक्तकषायः(४), मधुरलवणकटुतिक्तकषायः(५), एवमेषां पञ्चानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादावम्लः; एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ||१४||

Meaning of the śloka

We shall describe the five-taste combinations. Of the five-taste combinations, sweet goes into five, and sour into one. Sweet-sour-salty-pungent-bitter (1), sweet-sour-salty-pungent-astringent (2), sweet-sour-salty-bitter-astringent (3), sweet-sour-pungent-bitter-astringent (4), sweet-salty-pungent-bitter-astringent (5): in these five, sweet is used first; sour-salty-pungent-bitter-astringent (1): in this one, sour first. Thus these six five-taste combinations are stated.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

പഞ്ചകാനിത്യാദി| പഞ്ചകാനിതി പഞ്ചരസസമൂഹാന്| പഞ്ചേതി പഞ്ചസങ്ഖ്യാകാന് ‘യോഗാന്’ ഇതി ശേഷഃ| തേഷാമേവ ഷണ്ണാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി||൧൩-൧൪||

Meaning of the commentary

The commentary says 'five-taste' means groups of five tastes, and 'five' means five combinations, with 'combinations' supplied. It then gives the six examples.

Key terms

pañcaka
Five-taste combination.

Adhikarana ൯ (൧൫) · Śloka ൧൫

ഷട്കമേകം വക്ഷ്യാമഃ; ഏകസ്തു ഷട്കസംയോഗഃ- മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായഃ; ഏഷ ഏക ഏവ ഷട്സംയോഗഃ ||൧൫||

View original

षट्कमेकं वक्ष्यामः; एकस्तु षट्कसंयोगः- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायः; एष एक एव षट्संयोगः ||१५||

Meaning of the śloka

We shall describe the one six-taste combination. The one six-taste combination is sweet-sour-salty-pungent-bitter-astringent. This is the only six-taste combination.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

തസ്യ ഷട്കസ്യോദാഹരണമാഹ- മധുരാമ്ലേത്യാദി||൧൫||

Meaning of the commentary

The commentary says the example of that six-taste combination is given: the one containing all six tastes.

Key terms

ṣaṭka
Six-taste combination.

Adhikarana ൧൦ (൧൬) · Śloka ൧൬

ഏകൈകശ്ച ഷഡ്രസാ ഭവന്തി- മധുരഃ(൧), അമ്ലഃ(൨), ലവണഃ(൩), കടുകഃ(൪), തിക്തഃ(൫), കഷായഃ(൬), ഇതി ||൧൬||

View original

एकैकश्च षड्रसा भवन्ति- मधुरः(१), अम्लः(२), लवणः(३), कटुकः(४), तिक्तः(५), कषायः(६), इति ||१६||

Meaning of the śloka

And there are the six single tastes: sweet (1), sour (2), salty (3), pungent (4), bitter (5), astringent (6).

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഏഷാമുദാഹരണാന്യാഹ- മധുരേത്യാദി||൧൬||

Meaning of the commentary

The commentary says that examples of these single tastes are given.

Key terms

ekarasa
Single (unmixed) taste.

Adhikarana ൧൧ (൧൭) · Śloka ൧൭

ഭവന്തി ചാത്ര- ഏഷാ ത്രിഷഷ്ടിര്വ്യാഖ്യാതാ രസാനാം രസചിന്തകൈഃ | ദോഷഭേദത്രിഷഷ്ട്യാം തു പ്രയോക്തവ്യാ വിചക്ഷണൈഃ ||൧൭||

View original

भवन्ति चात्र- एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः | दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ||१७||

Meaning of the śloka

Here it is said: these sixty-three varieties of tastes have been explained by those who study tastes; they should be applied by the skilled to the sixty-three varieties of doshas.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഉപസംഹാരമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| അനുരസോ ഹീനരസഃ| ദോഷഭേദത്രിഷഷ്ട്യാം ദോഷഭേദീയാധ്യായേ വക്ഷ്യമാണായാമ്| യദ്യപി പരസ്പരം ഭിന്നാഃ സന്തോ രസാ ബഹവോ ഭവന്തി, തഥാऽപി, ഷട്ത്വം നാതിവര്തന്തേ; യഥാ വാതാദിദോഷാ ബഹുധാ ഭിന്നാ അപി ത്രിത്വം ന ത്യജന്തി തഥാ രസാ അപി ഷട്ത്വം നാതിവര്തന്തേ||൧൭||

Meaning of the commentary

The commentary says this is the conclusion. 'Anurasa' means a lesser taste. 'In the sixty-three dosha varieties' refers to the chapter on dosha varieties to be stated. Although the tastes, being mutually different, are many, they do not go beyond six, just as the doshas, though divided in many ways, do not give up being three; likewise the tastes do not exceed six.

Key terms

anurasa
Subsidiary or lesser taste.
doṣabheda
Varieties of doshas.

Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൬൩

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ തന്ത്രഭൂഷണാധ്യായേഷു രസഭേദവികല്പാധ്യായോ നാമ (പ്രഥമഃ, ആദിതഃ) ത്രിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ ||൬൩||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम (प्रथमः, आदितः) त्रिषष्टितमोऽध्यायः ||६३||

Meaning of the śloka

Thus ends the sixty-third chapter (the first from the beginning, among the Tantrabhūṣaṇa chapters), named Rasabhedavikalpa, in the Uttaratantra of the Suśruta Saṃhitā.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ത്രിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ||൬൩||

Meaning of the commentary

Thus ends the sixty-third chapter in the Uttaratantra, in the Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha composed by Śrī Ḍalhaṇa.

Key terms

rasabhedavikalpa
Analysis of the varieties of tastes.
nibandhasaṅgraha
Ḍalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.
← 62. unmādapratiṣēdhādhyāyaḥ64. svasthavr̥ttādhyāyaḥ →