63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ രസഭേദവികല്പമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ദോഷാണാം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോऽഭിഹിതസ്തു യഃ | ത്രിഷഷ്ട്യാ രസാഭേദാനാം തത്പ്രയോജനമുച്യതേ ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അവിദഗ്ധാ വിദഗ്ധാശ്ച ഭിദ്യന്തേ തേ ത്രിഷഷ്ടിധാ | രസഭേദത്രിഷഷ്ടിം തു വീക്ഷ്യ വീക്ഷ്യാവചാരയേത് ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ഏകൈകേനാനുഗമനം ഭാഗശോ യദുദീരിതമ് | ദോഷാണാം , തത്ര മതിമാന് ത്രിഷഷ്ടിം തു പ്രയോജയേത് ||൫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

യഥാക്രമപ്രവൃത്താനാം ദ്വികേഷു മധുരോ രസഃ | പഞ്ചാനുക്രമതേ യോഗാനമ്ലശ്ചതുര ഏവ തു ||൬|| ത്രീംശ്ചാനുഗച്ഛതി രസോ ലവണഃ കടുകോ ദ്വയമ് | തിക്തഃ കഷായമന്വേതി തേ ദ്വികാ ദശ പഞ്ച ച ||൭|| തദ്യഥാ- മധുരാമ്ലഃ(൧), മധുരലവണഃ(൨), മധുരകടുകഃ(൩), മധുരതിക്തഃ(൪), മധുരകഷായഃ(൫), ഏതേപഞ്ചാനുക്രാന്താ മധുരേണ; അമ്ലലവണഃ(൧), അമ്ലകടുകഃ(൨), അമ്ലതിക്തഃ(൩), അമ്ലകഷായഃ(൪), ഏതേ ചത്വാരോऽനുക്രാന്താ അമ്ലേന; ലവണകടുകഃ(൧), ലവണതിക്തഃ(൨), ലവണകഷായഃ(൩), ഏതേ ത്രയോऽനുക്രാന്താ ലവണേന; കടുതിക്തഃ(൧), കടുകഷായഃ(൨), ദ്വാവേതാവനുക്രാന്തൌ കടുകേന; തിക്തകഷായഃ(൧) ഏക ഏവാനുക്രാന്തസ്തിക്തേന; ഏവമേതേ പഞ്ചദശ ദ്വികസംയോഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൮||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

ത്രികാന് വക്ഷ്യാമഃ- ആദൌ പ്രയുജ്യമാനസ്തു മധുരോ ദശ ഗച്ഛതി | ഷഡമ്ലോ ലവണസ്തസ്മാദര്ധമേകം തഥാ കടുഃ ||൯|| തദ്യഥാ- മധുരാമ്ലലവണഃ(൧), മധുരാമ്ലകടുകഃ(൨), മധുരാമ്ലതിക്തഃ(൩), മധുരാമ്ലകഷായഃ(൪), മധുരലവണകടുകഃ(൫), മധുരലവണതിക്താഃ(൬), മധുരലവണകഷായഃ(൭), മധുരകടുകതിക്തഃ(൮), മധുരകടുകഷായഃ(൯), മധുരതിക്തകഷായഃ(൧൦), ഏവമേഷാം ദശാനാം ത്രികസംയോഗാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുകഃ(൧), അമ്ലലവണതിക്തഃ(൨), അമ്ലലവണകഷായഃ(൩), അമ്ലകടുതിക്തഃ(൪), അമ്ലകടുകഷായഃ(൫), അമ്ലതിക്തകഷായഃ(൬), ഏവമേഷാം ഷണ്ണാമാദാവമ്ലഃ പ്രയുജ്യതേ; ലവണകടുതിക്തഃ(൧), ലവണകടുകഷായഃ(൨), ലവണതിക്തകഷായഃ(൩), ഏവമേഷാം ത്രയാണാമാദൌ ലവണഃ പ്രയുജ്യതേ; കടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദൌ കടുകഃ പ്രയുജ്യതേ; ഏവമേതേ ത്രികസംയോഗാ വിംശതിര്വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

ചതുഷ്കാന് വക്ഷ്യാമഃ | ചതുഷ്കരസസംയോഗാന്മധുരോ ദശ ഗച്ഛതി | ചതുരോऽമ്ലോऽനുഗച്ഛേച്ച ലവണസ്ത്വേകമേവ തു ||൧൧|| മധുരാമ്ലലവണകടുകഃ(൧), മധുരാമ്ലലവണതിക്തഃ(൨), മധുരാമ്ലലവണകഷായഃ(൩), മധുരാമ്ലകടുകതിക്തഃ(൪), മധുരാമ്ലകടുകഷായഃ(൫), മധുരാമ്ലതിക്തകഷായഃ(൬), മധുരലവണകടുകതിക്തഃ(൭), മധുരലവണകടുകഷായഃ(൮), മധുരലവണതിക്തകഷായഃ(൯), മധുരകടുതിക്തകഷായഃ(൧൦), ഏവമേഷാം ദശാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുതിക്തഃ(൧), അമ്ലലവണകടുകഷായഃ(൨), അമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ(൩), അമ്ലകടുതിക്തകഷായഃ(൪), ഏവമേഷാം ചതുര്ണാമാദാവമ്ലഃ; ലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദൌ ലവണഃ; ഏവമേതേ ചതുഷ്കരസസംയോഗാഃ പഞ്ചദശ കീര്തിതാഃ ||൧൨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

പഞ്ചകാന് വക്ഷ്യാമഃ | പഞ്ചകാന് പഞ്ച മധുര ഏകമമ്ലസ്തു ഗച്ഛതി ||൧൩|| മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തഃ(൧), മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായഃ(൨), മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായഃ(൩), മധുരാമ്ലകടുതിക്തകഷായഃ(൪), മധുരലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൫), ഏവമേഷാം പഞ്ചാനാമാദൌ മധുരഃ പ്രയുജ്യതേ; അമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായഃ(൧), ഏവമേകസ്യാദാവമ്ലഃ; ഏവമേതേ ഷട് പഞ്ചകസംയോഗാ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ഷട്കമേകം വക്ഷ്യാമഃ; ഏകസ്തു ഷട്കസംയോഗഃ- മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായഃ; ഏഷ ഏക ഏവ ഷട്സംയോഗഃ ||൧൫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ഏകൈകശ്ച ഷഡ്രസാ ഭവന്തി- മധുരഃ(൧), അമ്ലഃ(൨), ലവണഃ(൩), കടുകഃ(൪), തിക്തഃ(൫), കഷായഃ(൬), ഇതി ||൧൬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ഭവന്തി ചാത്ര- ഏഷാ ത്രിഷഷ്ടിര്വ്യാഖ്യാതാ രസാനാം രസചിന്തകൈഃ | ദോഷഭേദത്രിഷഷ്ട്യാം തു പ്രയോക്തവ്യാ വിചക്ഷണൈഃ ||൧൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ തന്ത്രഭൂഷണാധ്യായേഷു രസഭേദവികല്പാധ്യായോ നാമ (പ്രഥമഃ, ആദിതഃ) ത്രിഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ ||൬൩||