63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ ரஸபேதவிகல்பமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அத பூதவித்யாஂ பரிஸமாப்ய ஔபத்ரவிகே தந்த்ரபூஷணாநாஂ ரஸபேதாதீநாமத்யாயாநாஂ ஸூசிதத்வாத் தந்த்ரபூஷணாநாரப்துகாமஸ்தத்ரோக்தக்ரமாநுஸாரேண ரஸபேதவிகல்பாத்யாயமாஹ- அதாத இத்யாதி| அதாத இத்யாதி பூர்வவத்வ்யாக்யேயம் | ரஸபேதவிகல்பமிதி ரஸா மதுராதயஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதாஃ, ரஸாநாஂ பேதேந த்வித்ரிகாதிபேதேந விகல்போ விபஜநஂ யஸ்மிந் ஸ ததா, அதவா ரஸபேதாநாஂ விகல்போ தோஷபேதவஶாதவசாரணஂ யஸ்மிந் ஸ ததா, தம்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

தோஷாணாஂ பஞ்சதஶதா ப்ரஸரோऽபிஹிதஸ்து யஃ | த்ரிஷஷ்ட்யா ரஸாபேதாநாஂ தத்ப்ரயோஜநமுச்யதே ||௩||

ரஸபேதகதநே ப்ரயோஜநமாஹ- தோஷாணாமிதாதி| யஃ பஞ்சதஶப்ரகாரோ வ்ரணப்ரஶ்நாத்யாயே தோஷாணாஂ ப்ரஸர உக்தஃ, தத்ரஸபேதாநாஂ த்ரிஷஷ்ட்யாஃ ப்ரயோஜநமுச்யத இதி ஸம்பந்தஃ| அத்ர பஞ்சதஶதேத்யுபலக்ஷணஂ, தேந தோஷபேதாநாஂ த்ரிஷஷ்டிரபி கஹ்யதே| அயமபிப்ராயஃ- த்ரிஷஷ்டிப்ரகாராணாமபி தோஷபேதாநாமுபயோகார்தஂ ரஸபேதா உக்தாஃ||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

அவிதக்தா விதக்தாஶ்ச பித்யந்தே தே த்ரிஷஷ்டிதா | ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ து வீக்ஷ்ய வீக்ஷ்யாவசாரயேத் ||௪||

கீதஶா ரஸாஸ்த்ரிஷஷ்டிபேதாந் யாந்தீத்யாஹ- அவிதக்தா இத்யாதி| அவிதக்தா அஸஂயுக்தா ஏகாகிநஃ ஸமவாயதோ பித்யந்த இத்யர்தஃ| விதக்தாஃ ஸஂயோகதஃ ஸமவாயதஶ்ச ஸஂயுக்தா ரஸாந்தரஸஂயோகாத்பித்யந்தே| விதக்தஶப்தஃ ஸஂயுக்தே வர்ததே, தாதூநாமநேகார்தத்வாத்| பித்யந்தே ஏகைகேநாநுகமநாத்பேதஂ யாந்தீத்யர்தஃ| தே ரஸாஃ| தத்ர யதாஸம்பவஂ கேசித் ஸஂயோகதஃ கேசித் ஸமவாயதஶ்ச பித்யந்தே| ஸஂயுக்தா யதா- பதரகபித்தபலாதிகஂ மதுராம்லஂ(௧), உஷ்ட்ரீக்ஷீரோரப்ரமாஂஸாதிகஂ மதுரலவணஂ(௨), குக்குரஶகாலமாஂஸாதிகஂ மதுரகடுகஂ(௩), ஶ்ரீவாஸஸர்ஜரஸாதிகஂ மதுரதிக்தஂ(௪) தைலதந்வநபலாதிகஂ மதுரகஷாயஂ(௫); ஊஷகாதிகம் அம்லலவணஂ(௬), சுக்ராதிகம் அம்லகடுகஂ(௭), ஸுராதிகம் அம்லதிக்தஂ(௮), ஹஸ்திநீததிஶுகமாஂஸாதிகம் அம்லகஷாயஂ(௯); த்ரபுஸீஸாதிகஂ லவணதிக்தஂ(௧௦), கோமூத்ரஸ்வர்ஜிகாதிகஂ லவணகடுகஂ(௧௧), ஸமுத்ரபேநாதிகஂ லவணகஷாயஂ(௧௨); கர்பூரஜாதீபலாதிகஂ திக்தகடுகஂ(௧௩), லவலீபலஹஸ்திநீகதாதிகஂ திக்தகஷாயஂ(௧௪); பல்லாதகமஜ்ஜாஹரிதாலாதிகஂ கடுகஷாயம்(௧௫); ஏவஂ த்விரஸபேதாஃ பஞ்சதஶதா தர்ஶிதாஃ| அதஃ பரஂ ரஸத்ரிதயபேதா வக்ஷ்யந்தே- ஹஸ்திமாஂஸாதிகஂ மதுராம்லலவணஂ(௧), ஶல்யகமாஂஸாதிகஂ மதுராம்லகடுகஂ(௨), கோதூமோத்தஸுராதிகஂ மதுராம்லதிக்தகஂ(௩), மஸ்துதக்ராதிகஂ மதுராம்லகஷாயஂ(௪), காணகபோதமாஂஸாதிகஂ மதுரலவணகடுகஂ(௫), ஶம்பூகாதிமாஂஸஂ மதுரலவணதிக்தஂ(௬), பத்மகந்தாதிகஂ குடஸஂயுக்தஂ மதுரலவணகஷாயஂ(௭), தணஶூந்யாபலஶுஷ்ககுஸ்தும்பர்யாதிகஂ மதுரகடுதிக்தகஂ(௮), கோதாமாஂஸைரண்டதைலாதிகஂ மதுரகடுகடுகஷாயஂ(௯), குடூசீஶாகாமகாமிஷதுவரகதைலாதிகஂ மதுரதிக்தகஷாயஂ(௧௦), ரௌப்யஶிலாஜத்வாதிகம் அம்லலவணகடுகஂ(௧௧), ஹஸ்திமூத்ராதிகம் அம்லலவணதிக்தஂ(௧௨), ஸரோமகஂ ஹஸ்திநீதத்யாதி அம்லலவணகஷாயஂ(௧௩), மரிசஸஂஸ்கதஸுராதிகம் அம்லகடுதிக்தகஂ(௧௪), அம்லவேதஸாதிகம் அம்லகடுகஷாயஂ(௧௫), கீரமாஂஸயுதஸுராதிகம் அம்லதிக்தகஷாயஂ(௧௬), அவிமூத்ராதிகஂ லவணகடுதிக்தஂ(௧௭), அருஷ்கரஂ ஸரோமகஂ லவணகடுகஷாயஂ(௧௮), ஸமுத்ரபேநாவிகஂ லவணதிக்தகஷாயஂ(௧௯), கஷ்ணாகருஸுரதாருஸ்நேஹாதிகஂ கடுதிக்தகஷாயஂ(௨௦); ஏவஂ த்ரிகபேதா விஂஶதிர்தர்ஶிதாஃ| அதஃ பரஂ சதுஃஸஂயோகாஃ பஞ்சதஶப்ரகாரா வக்ஷ்யந்தே- கோமூத்ராந்விதஶிலாஜதுப்ரபதிகஂ மதுராம்லலவணகடுகஂ(௧), கோமூத்ரைகஶபக்ஷீராதிகஂ மதுராம்லலவணதிக்தகஂ(௨) ஸைந்தவாந்விததக்ராதிகஂ மதுராம்லலவணகஷாயஂ(௩), லஶுநாந்விதஂ ஸுராதிகஂ மதுராம்லகடுதிக்தஂ(௪), காஞ்ஜிகாந்விதைரண்டதைலாதி கதிராந்விதஶிலாஹ்வாதிகஂ ச மதுராம்லகடுகஷாயஂ(௫), உதும்பராந்விதஂ யவாஸஶர்கராதிகஂ மதுராம்லதிக்தகஷாயஂ(௬), வார்தாகபலாதிகஂ மதுரலவணதிக்தகடுகஂ(௭), கோமூத்ராந்விததைலாதிகஂ மதுரலவணகடுகஷாயஂ(௮), திலகுக்குல்வாதிகஂ மதுரகடுதிக்தகஷாயஂ(௯), ஸமுத்ரபேநஶர்கராசித்ரகாந்விதபதராதி மதுரலவணதிக்தகஷாயஂ(௧௦), ஸுவர்சலாந்விதஹஸ்திநீதத்யாதி கதஸுராதிகம் அம்லலவணகடுதிக்தஂ(௧௧), ஸௌவர்சலாந்விதஹஸ்திநீதத்யாதிகம் அம்லலவணகடுகஷாயஂ(௧௨), ஔத்பிதலவணாந்விதஂ ஶுகமாஂஸாதிகம் அம்லலவணதிக்தகஷாயஂ(௧௩), பாலமூலகஹஸ்திநீதத்யாதிகம் அம்லகடுதிக்தகஷாயஂ(௧௪), ஸரோமகஂ பாலபில்வாதிகஂ லவணகடுதிக்தகஷாயஂ(௧௫); ஏவஂ சதுஷ்கரஸஸஂயோகாஃ பஞ்சதஶ கதிதாஃ| அதஃ பரஂ பஞ்சரஸஸஂயோகாஃ ஷட் வக்ஷ்யந்தே- ஆமகரமர்தாந்விதஂ பஷ்டவார்தாகபலாதிகஂ மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஂ(௧), கடுத்ரயயவக்ஷாராந்விததக்ராதிகஂ மதுராம்லலவணகடுகஷாயம்(௨), ஔத்பிதாந்விததக்ராதிகஂ மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஂ(௩), ஹரீதகீதாத்ரீபலாதிகஂ மதுராம்லகடுதிக்தகஷாயஂ(௪), ரஸோநாதிகஂ மதுரலவணகடுதிக்தகஷாயஂ(௫), பல்லாதகரௌப்யஶிலாஜதுமிஶ்ரிதநிம்பாதிகம் அம்லலவணகடுதிக்தகஷாயஂ(௬); ஏவஂ பஞ்சரஸஸஂயோகாஃ ஷட் தர்ஶிதாஃ| அதஃ பரஂ ஷட்ரஸஂ வக்ஷ்யதே- ஏணமாஂஸாதிகஂ மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயம்| அதஃ பரமேகைகரஸாநாஹ- ஸந்தாநிகாகோதுக்தாதிகஂ மதுரஂ(௧) ஆமகரமர்தாதிகம் அம்லஂ(௨), ரோமகாதிகஂ லவணஂ(௩), சவ்யாதிகஂ கடுகஂ(௪), நிம்பபர்படாதிகஂ திக்தஂ(௫), பத்மந்யக்ரோதாத்யங்குராதிகஂ கஷாயஂ(௬); ஏவஂ ஷட் கதிதாஃ| அநேந ப்ரகாரேண த்ரிஷஷ்டிஃ கதிதாஃ| கார்திககுண்டஸ்த்வமுஂ பாடமந்யதா ஆபாதநிகாஂ கத்வா வ்யாக்யாநயதி; தத்யதா- தோஷாணாஂ பஞ்சதஶதா ப்ரஸரோ பேதஃ, தஸ்ய பஹுபிஸ்த்ரிஷஷ்டிரஸபேதைஃ ஸஹ ப்ரயோகோ துர்கடஃ, அதோ தோஷபேதாநாமபி பஹுத்வமாஹ- அவிதக்தா இத்யாதி| அவிதக்தா அப்ரகுபிதாஃ; விதக்தாஃ குபிதா தோஷாஃ; யத்யஸ்மிந் பாடே தோஷாணாஂ த்ரிஷஷ்டிபேதா உக்தாஃ, தர்ஹி பூர்வபாடே பஞ்சதஶதா ப்ரஸரஃ கிமித்யுக்தஃ? ஸத்யஂ, குபிததோஷஸ்யாத்யந்தசிகித்ஸநீயத்வாபாதநார்தம்; அந்யத் க்ரந்தகௌரவபயாத் பரித்யக்தம்||௪||ஹ்

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ஏகைகேநாநுகமநஂ பாகஶோ யதுதீரிதம் | தோஷாணாஂ , தத்ர மதிமாந் த்ரிஷஷ்டிஂ து ப்ரயோஜயேத் ||௫||

பூர்வமவிதக்தா விதக்தாஶ்ச ரஸா ஏகைகேநாநுகமநாத்பித்யந்த இத்யுக்தஂ, ததேவ ஸ்மாரயதி ஏகைகேநாநுகமநமித்யாதி| பாகஶஃ அஂஶாஂஶதயா| ரஸாநாமேகைகேநாநுகமநஂ ப்ரவர்தநஂ யதுதீரிதமஸ்மிந்நத்யாயே பணிதஂ, தத்வஶாத்தே ரஸாஸ்த்ரிஷஷ்டிதா பித்யந்த இதி பூர்வவாக்யேந ஸஹ ஸம்பந்தஃ| தாஂ ச ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ, மதிமாந் ஊஹாபோஹவித்வைத்யஃ, தத்ர தோஷபேதேஷு ப்ரயோஜயேத்| மதிமாநிதி பதாத் யாதஶா ஏவ தோஷாணாஂ ஹீநாதிகபாவேந பேதாஸ்தாதஶா ஏவ ரஸபேதா யோஜ்யா இதி ஸூசயதி| அந்யே து ‘ஏவமேவாநுகமநஂ’ இதி படித்வா தோஷாணாமேவஂ பாகஶோஂऽஶாஂஶபலவிகல்பேநைகஂ ப்ரத்யேகஸ்யாநுகமநஂ தோஷபேதீயே யதுதீரிதஂ தத்ர ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ யோஜயேதிதி| யத்யபி தோஷபேதீயே யத்வக்ஷ்யதே இதி ஸுந்தரஂ நது யதுதீரிதமிதி, ததாऽபி பாவிநி பூதவதுபசாராத்தோஷபேதீயே யதுதீரிதமிதி கதம்| அபரேऽத்ராமுஂ பாடமந்யதா படித்வா பஹு ஜல்பந்தி, தச்ச க்ரந்தகௌரவபயாச்சிஷ்யபுத்திவ்யாகுலஹேதுத்வாச்ச பரித்யக்தம்||௫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

யதாக்ரமப்ரவத்தாநாஂ த்விகேஷு மதுரோ ரஸஃ | பஞ்சாநுக்ரமதே யோகாநம்லஶ்சதுர ஏவ து ||௬|| த்ரீஂஶ்சாநுகச்சதி ரஸோ லவணஃ கடுகோ த்வயம் | திக்தஃ கஷாயமந்வேதி தே த்விகா தஶ பஞ்ச ச ||௭|| தத்யதா- மதுராம்லஃ(௧), மதுரலவணஃ(௨), மதுரகடுகஃ(௩), மதுரதிக்தஃ(௪), மதுரகஷாயஃ(௫), ஏதேபஞ்சாநுக்ராந்தா மதுரேண; அம்லலவணஃ(௧), அம்லகடுகஃ(௨), அம்லதிக்தஃ(௩), அம்லகஷாயஃ(௪), ஏதே சத்வாரோऽநுக்ராந்தா அம்லேந; லவணகடுகஃ(௧), லவணதிக்தஃ(௨), லவணகஷாயஃ(௩), ஏதே த்ரயோऽநுக்ராந்தா லவணேந; கடுதிக்தஃ(௧), கடுகஷாயஃ(௨), த்வாவேதாவநுக்ராந்தௌ கடுகேந; திக்தகஷாயஃ(௧) ஏக ஏவாநுக்ராந்தஸ்திக்தேந; ஏவமேதே பஞ்சதஶ த்விகஸஂயோகா வ்யாக்யாதாஃ ||௮||

இதாநீஂ ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ க்ரந்தேநைவ விவண்வந்நாஹ- யதாக்ரமமித்யாதி| யதாக்ரமப்ரவத்தாநாமிதி மதுராதிக்ரமப்ரவத்தாநாஂ ரஸாநாமித்யர்தஃ| த்விகேஷு த்விகஸஂயோகேஷு| அநுக்ரமதே அநுகச்சதி, அநுகதோ பவதீத்யர்தஃ| தஶ பஞ்சேதி பஞ்சதஶேத்யர்தஃ| யத்யபி ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயாத்யாயே பஞ்சதஶ த்விகா இத்யாதிநா த்விகஸஂயோகாதீநாஂ ஸங்க்யா உக்தாஃ, ததாऽபி புநரத்ர ஸங்க்யாகரணஂ நியமார்தம்| தேந இயந்த ஏவ ரஸபேதா கணநீயா ந தந்த்ராந்தரோக்தாஸ்தரதமயோகாதிஜா இத்யர்தஃ| தேஷாமேவ த்விகாநாஂ பஞ்சதஶஸங்க்யாகாநாமுதாஹரணாந்யாஹ- தத்யதேத்யாதி| மதுராம்லௌ வித்யேதே யத்ர ஸஂயோகே ஸ மதுராம்லஃ| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி ஜ்ஞேயம்||௬-௮||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

த்ரிகாந் வக்ஷ்யாமஃ- ஆதௌ ப்ரயுஜ்யமாநஸ்து மதுரோ தஶ கச்சதி | ஷடம்லோ லவணஸ்தஸ்மாதர்தமேகஂ ததா கடுஃ ||௯|| தத்யதா- மதுராம்லலவணஃ(௧), மதுராம்லகடுகஃ(௨), மதுராம்லதிக்தஃ(௩), மதுராம்லகஷாயஃ(௪), மதுரலவணகடுகஃ(௫), மதுரலவணதிக்தாஃ(௬), மதுரலவணகஷாயஃ(௭), மதுரகடுகதிக்தஃ(௮), மதுரகடுகஷாயஃ(௯), மதுரதிக்தகஷாயஃ(௧௦), ஏவமேஷாஂ தஶாநாஂ த்ரிகஸஂயோகாநாமாதௌ மதுரஃ ப்ரயுஜ்யதே; அம்லலவணகடுகஃ(௧), அம்லலவணதிக்தஃ(௨), அம்லலவணகஷாயஃ(௩), அம்லகடுதிக்தஃ(௪), அம்லகடுகஷாயஃ(௫), அம்லதிக்தகஷாயஃ(௬), ஏவமேஷாஂ ஷண்ணாமாதாவம்லஃ ப்ரயுஜ்யதே; லவணகடுதிக்தஃ(௧), லவணகடுகஷாயஃ(௨), லவணதிக்தகஷாயஃ(௩), ஏவமேஷாஂ த்ரயாணாமாதௌ லவணஃ ப்ரயுஜ்யதே; கடுதிக்தகஷாயஃ(௧), ஏவமேகஸ்யாதௌ கடுகஃ ப்ரயுஜ்யதே; ஏவமேதே த்ரிகஸஂயோகா விஂஶதிர்வ்யாக்யாதாஃ ||௧௦||

ஆதாவித்யாதி| தஶேதி தஶயோகாநித்யர்தஃ| தஸ்மாதர்தமிதி த்ரீநித்யர்தஃ| தேஷாமேவ த்ரிகாநாஂ விஂஶதிஸங்க்யாகாநாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுராம்லேத்யாதி| மதுராம்லலவணா வித்யந்தே யத்ர ஸ மதுராம்லலவணஃ| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி வ்யாக்யேயம்||௯-௧௦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

சதுஷ்காந் வக்ஷ்யாமஃ | சதுஷ்கரஸஸஂயோகாந்மதுரோ தஶ கச்சதி | சதுரோऽம்லோऽநுகச்சேச்ச லவணஸ்த்வேகமேவ து ||௧௧|| மதுராம்லலவணகடுகஃ(௧), மதுராம்லலவணதிக்தஃ(௨), மதுராம்லலவணகஷாயஃ(௩), மதுராம்லகடுகதிக்தஃ(௪), மதுராம்லகடுகஷாயஃ(௫), மதுராம்லதிக்தகஷாயஃ(௬), மதுரலவணகடுகதிக்தஃ(௭), மதுரலவணகடுகஷாயஃ(௮), மதுரலவணதிக்தகஷாயஃ(௯), மதுரகடுதிக்தகஷாயஃ(௧௦), ஏவமேஷாஂ தஶாநாமாதௌ மதுரஃ ப்ரயுஜ்யதே; அம்லலவணகடுதிக்தஃ(௧), அம்லலவணகடுகஷாயஃ(௨), அம்லலவணதிக்தகஷாயஃ(௩), அம்லகடுதிக்தகஷாயஃ(௪), ஏவமேஷாஂ சதுர்ணாமாதாவம்லஃ; லவணகடுதிக்தகஷாயஃ(௧), ஏவமேகஸ்யாதௌ லவணஃ; ஏவமேதே சதுஷ்கரஸஸஂயோகாஃ பஞ்சதஶ கீர்திதாஃ ||௧௨||

சதுஷ்காநித்யாதி| தஶேதி ‘யோகாந்’ இதி ஶேஷஃ| தேஷாஂ சதுஷ்கரஸஸஂயோகே பஞ்சதஶஸங்க்யாகாநாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுராம்லேத்யாதி| மதுராம்லலவணகடுகா வித்யந்தே யத்ர யோகே ஸ மதுராம்லலவணகடுகஃ; ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி||௧௧-௧௨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

பஞ்சகாந் வக்ஷ்யாமஃ | பஞ்சகாந் பஞ்ச மதுர ஏகமம்லஸ்து கச்சதி ||௧௩|| மதுராம்லலவணகடுதிக்தஃ(௧), மதுராம்லலவணகடுகஷாயஃ(௨), மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஃ(௩), மதுராம்லகடுதிக்தகஷாயஃ(௪), மதுரலவணகடுதிக்தகஷாயஃ(௫), ஏவமேஷாஂ பஞ்சாநாமாதௌ மதுரஃ ப்ரயுஜ்யதே; அம்லலவணகடுதிக்தகஷாயஃ(௧), ஏவமேகஸ்யாதாவம்லஃ; ஏவமேதே ஷட் பஞ்சகஸஂயோகா வ்யாக்யாதாஃ ||௧௪||

பஞ்சகாநித்யாதி| பஞ்சகாநிதி பஞ்சரஸஸமூஹாந்| பஞ்சேதி பஞ்சஸங்க்யாகாந் ‘யோகாந்’ இதி ஶேஷஃ| தேஷாமேவ ஷண்ணாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுராம்லேத்யாதி||௧௩-௧௪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ஷட்கமேகஂ வக்ஷ்யாமஃ; ஏகஸ்து ஷட்கஸஂயோகஃ- மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயஃ; ஏஷ ஏக ஏவ ஷட்ஸஂயோகஃ ||௧௫||

தஸ்ய ஷட்கஸ்யோதாஹரணமாஹ- மதுராம்லேத்யாதி||௧௫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ஏகைகஶ்ச ஷட்ரஸா பவந்தி- மதுரஃ(௧), அம்லஃ(௨), லவணஃ(௩), கடுகஃ(௪), திக்தஃ(௫), கஷாயஃ(௬), இதி ||௧௬||

ஏஷாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுரேத்யாதி||௧௬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

பவந்தி சாத்ர- ஏஷா த்ரிஷஷ்டிர்வ்யாக்யாதா ரஸாநாஂ ரஸசிந்தகைஃ | தோஷபேதத்ரிஷஷ்ட்யாஂ து ப்ரயோக்தவ்யா விசக்ஷணைஃ ||௧௭||

உபஸஂஹாரமாஹ- பவதி சாத்ரேத்யாதி| அநுரஸோ ஹீநரஸஃ| தோஷபேதத்ரிஷஷ்ட்யாஂ தோஷபேதீயாத்யாயே வக்ஷ்யமாணாயாம்| யத்யபி பரஸ்பரஂ பிந்நாஃ ஸந்தோ ரஸா பஹவோ பவந்தி, ததாऽபி, ஷட்த்வஂ நாதிவர்தந்தே; யதா வாதாதிதோஷா பஹுதா பிந்நா அபி த்ரித்வஂ ந த்யஜந்தி ததா ரஸா அபி ஷட்த்வஂ நாதிவர்தந்தே||௧௭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ரே தந்த்ரபூஷணாத்யாயேஷு ரஸபேதவிகல்பாத்யாயோ நாம (ப்ரதமஃ, ஆதிதஃ) த்ரிஷஷ்டிதமோऽத்யாயஃ ||௬௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ரே த்ரிஷஷ்டிதமோऽத்யாயஃ||௬௩||