௬௩. ரஸபேதவிகல்பாத்யாயஃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana ௧ (௧-௨) · Śloka ௨

அதாதோ ரஸபேதவிகல்பமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now we shall expound the chapter on the analysis of the varieties of rasa (tastes). As Lord Dhanvantari said.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

அத பூதவித்யாஂ பரிஸமாப்ய ஔபத்ரவிகே தந்த்ரபூஷணாநாஂ ரஸபேதாதீநாமத்யாயாநாஂ ஸூசிதத்வாத் தந்த்ரபூஷணாநாரப்துகாமஸ்தத்ரோக்தக்ரமாநுஸாரேண ரஸபேதவிகல்பாத்யாயமாஹ- அதாத இத்யாதி| அதாத இத்யாதி பூர்வவத்வ்யாக்யேயம் | ரஸபேதவிகல்பமிதி ரஸா மதுராதயஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதாஃ, ரஸாநாஂ பேதேந த்வித்ரிகாதிபேதேந விகல்போ விபஜநஂ யஸ்மிந் ஸ ததா, அதவா ரஸபேதாநாஂ விகல்போ தோஷபேதவஶாதவசாரணஂ யஸ்மிந் ஸ ததா, தம்||௧-௨||

Meaning of the commentary

The commentary says that after finishing Bhūtavidyā, the author, wishing to begin the 'ornaments of the treatise' (tantrabhūṣaṇa) chapters such as rasabheda that were indicated in the Aupadravika section, gives the chapter on the analysis of rasa varieties in the stated order. 'Rasabhedavikalpa' is explained in two ways: either the division of the tastes (sweet and the rest, explained earlier) by combinations of two, three and so on; or the consideration of the taste varieties according to the varieties of the doshas.

Key terms

rasa: Taste.
rasabhedavikalpa: Analysis of the varieties of tastes.
tantrabhūṣaṇa: 'Ornaments of the treatise', the concluding methodological chapters.

Adhikarana ௨ (௩) · Śloka ௩

தோஷாணாஂ பஞ்சதஶதா ப்ரஸரோऽபிஹிதஸ்து யஃ | த்ரிஷஷ்ட்யா ரஸாபேதாநாஂ தத்ப்ரயோஜநமுச்யதே ||௩||

View original

दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः | त्रिषष्ट्या रसाभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ||३||

Meaning of the śloka

The fifteen-fold spread (prasara) of the doshas that was stated: for the sixty-three varieties of tastes, its purpose is now stated.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ரஸபேதகதநே ப்ரயோஜநமாஹ- தோஷாணாமிதாதி| யஃ பஞ்சதஶப்ரகாரோ வ்ரணப்ரஶ்நாத்யாயே தோஷாணாஂ ப்ரஸர உக்தஃ, தத்ரஸபேதாநாஂ த்ரிஷஷ்ட்யாஃ ப்ரயோஜநமுச்யத இதி ஸம்பந்தஃ| அத்ர பஞ்சதஶதேத்யுபலக்ஷணஂ, தேந தோஷபேதாநாஂ த்ரிஷஷ்டிரபி கஹ்யதே| அயமபிப்ராயஃ- த்ரிஷஷ்டிப்ரகாராணாமபி தோஷபேதாநாமுபயோகார்தஂ ரஸபேதா உக்தாஃ||௩||

Meaning of the commentary

The commentary says this gives the purpose of describing taste varieties. The fifteen kinds of spread of the doshas stated in the chapter on questions about wounds, and the sixty-three taste varieties, are connected; the purpose is stated. Here 'fifteen-fold' is only an indication, so the sixty-three varieties of doshas are also to be taken. The intent is that the taste varieties are stated for use with all sixty-three varieties of dosha.

Key terms

prasara: Spread of a dosha.
triṣaṣṭi: Sixty-three.

Adhikarana ௩ (௪) · Śloka ௪

அவிதக்தா விதக்தாஶ்ச பித்யந்தே தே த்ரிஷஷ்டிதா | ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ து வீக்ஷ்ய வீக்ஷ்யாவசாரயேத் ||௪||

View original

अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा | रसभेदत्रिषष्टिं तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ||४||

Meaning of the śloka

The unmixed and the combined tastes are divided into sixty-three varieties. Having considered the sixty-three taste varieties again and again, one should apply them.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

கீதஶா ரஸாஸ்த்ரிஷஷ்டிபேதாந் யாந்தீத்யாஹ- அவிதக்தா இத்யாதி| அவிதக்தா அஸஂயுக்தா ஏகாகிநஃ ஸமவாயதோ பித்யந்த இத்யர்தஃ| விதக்தாஃ ஸஂயோகதஃ ஸமவாயதஶ்ச ஸஂயுக்தா ரஸாந்தரஸஂயோகாத்பித்யந்தே| விதக்தஶப்தஃ ஸஂயுக்தே வர்ததே, தாதூநாமநேகார்தத்வாத்| பித்யந்தே ஏகைகேநாநுகமநாத்பேதஂ யாந்தீத்யர்தஃ| தே ரஸாஃ| தத்ர யதாஸம்பவஂ கேசித் ஸஂயோகதஃ கேசித் ஸமவாயதஶ்ச பித்யந்தே| ஸஂயுக்தா யதா- பதரகபித்தபலாதிகஂ மதுராம்லஂ(௧), உஷ்ட்ரீக்ஷீரோரப்ரமாஂஸாதிகஂ மதுரலவணஂ(௨), குக்குரஶகாலமாஂஸாதிகஂ மதுரகடுகஂ(௩), ஶ்ரீவாஸஸர்ஜரஸாதிகஂ மதுரதிக்தஂ(௪) தைலதந்வநபலாதிகஂ மதுரகஷாயஂ(௫); ஊஷகாதிகம் அம்லலவணஂ(௬), சுக்ராதிகம் அம்லகடுகஂ(௭), ஸுராதிகம் அம்லதிக்தஂ(௮), ஹஸ்திநீததிஶுகமாஂஸாதிகம் அம்லகஷாயஂ(௯); த்ரபுஸீஸாதிகஂ லவணதிக்தஂ(௧௦), கோமூத்ரஸ்வர்ஜிகாதிகஂ லவணகடுகஂ(௧௧), ஸமுத்ரபேநாதிகஂ லவணகஷாயஂ(௧௨); கர்பூரஜாதீபலாதிகஂ திக்தகடுகஂ(௧௩), லவலீபலஹஸ்திநீகதாதிகஂ திக்தகஷாயஂ(௧௪); பல்லாதகமஜ்ஜாஹரிதாலாதிகஂ கடுகஷாயம்(௧௫); ஏவஂ த்விரஸபேதாஃ பஞ்சதஶதா தர்ஶிதாஃ| அதஃ பரஂ ரஸத்ரிதயபேதா வக்ஷ்யந்தே- ஹஸ்திமாஂஸாதிகஂ மதுராம்லலவணஂ(௧), ஶல்யகமாஂஸாதிகஂ மதுராம்லகடுகஂ(௨), கோதூமோத்தஸுராதிகஂ மதுராம்லதிக்தகஂ(௩), மஸ்துதக்ராதிகஂ மதுராம்லகஷாயஂ(௪), காணகபோதமாஂஸாதிகஂ மதுரலவணகடுகஂ(௫), ஶம்பூகாதிமாஂஸஂ மதுரலவணதிக்தஂ(௬), பத்மகந்தாதிகஂ குடஸஂயுக்தஂ மதுரலவணகஷாயஂ(௭), தணஶூந்யாபலஶுஷ்ககுஸ்தும்பர்யாதிகஂ மதுரகடுதிக்தகஂ(௮), கோதாமாஂஸைரண்டதைலாதிகஂ மதுரகடுகடுகஷாயஂ(௯), குடூசீஶாகாமகாமிஷதுவரகதைலாதிகஂ மதுரதிக்தகஷாயஂ(௧௦), ரௌப்யஶிலாஜத்வாதிகம் அம்லலவணகடுகஂ(௧௧), ஹஸ்திமூத்ராதிகம் அம்லலவணதிக்தஂ(௧௨), ஸரோமகஂ ஹஸ்திநீதத்யாதி அம்லலவணகஷாயஂ(௧௩), மரிசஸஂஸ்கதஸுராதிகம் அம்லகடுதிக்தகஂ(௧௪), அம்லவேதஸாதிகம் அம்லகடுகஷாயஂ(௧௫), கீரமாஂஸயுதஸுராதிகம் அம்லதிக்தகஷாயஂ(௧௬), அவிமூத்ராதிகஂ லவணகடுதிக்தஂ(௧௭), அருஷ்கரஂ ஸரோமகஂ லவணகடுகஷாயஂ(௧௮), ஸமுத்ரபேநாவிகஂ லவணதிக்தகஷாயஂ(௧௯), கஷ்ணாகருஸுரதாருஸ்நேஹாதிகஂ கடுதிக்தகஷாயஂ(௨௦); ஏவஂ த்ரிகபேதா விஂஶதிர்தர்ஶிதாஃ| அதஃ பரஂ சதுஃஸஂயோகாஃ பஞ்சதஶப்ரகாரா வக்ஷ்யந்தே- கோமூத்ராந்விதஶிலாஜதுப்ரபதிகஂ மதுராம்லலவணகடுகஂ(௧), கோமூத்ரைகஶபக்ஷீராதிகஂ மதுராம்லலவணதிக்தகஂ(௨) ஸைந்தவாந்விததக்ராதிகஂ மதுராம்லலவணகஷாயஂ(௩), லஶுநாந்விதஂ ஸுராதிகஂ மதுராம்லகடுதிக்தஂ(௪), காஞ்ஜிகாந்விதைரண்டதைலாதி கதிராந்விதஶிலாஹ்வாதிகஂ ச மதுராம்லகடுகஷாயஂ(௫), உதும்பராந்விதஂ யவாஸஶர்கராதிகஂ மதுராம்லதிக்தகஷாயஂ(௬), வார்தாகபலாதிகஂ மதுரலவணதிக்தகடுகஂ(௭), கோமூத்ராந்விததைலாதிகஂ மதுரலவணகடுகஷாயஂ(௮), திலகுக்குல்வாதிகஂ மதுரகடுதிக்தகஷாயஂ(௯), ஸமுத்ரபேநஶர்கராசித்ரகாந்விதபதராதி மதுரலவணதிக்தகஷாயஂ(௧௦), ஸுவர்சலாந்விதஹஸ்திநீதத்யாதி கதஸுராதிகம் அம்லலவணகடுதிக்தஂ(௧௧), ஸௌவர்சலாந்விதஹஸ்திநீதத்யாதிகம் அம்லலவணகடுகஷாயஂ(௧௨), ஔத்பிதலவணாந்விதஂ ஶுகமாஂஸாதிகம் அம்லலவணதிக்தகஷாயஂ(௧௩), பாலமூலகஹஸ்திநீதத்யாதிகம் அம்லகடுதிக்தகஷாயஂ(௧௪), ஸரோமகஂ பாலபில்வாதிகஂ லவணகடுதிக்தகஷாயஂ(௧௫); ஏவஂ சதுஷ்கரஸஸஂயோகாஃ பஞ்சதஶ கதிதாஃ| அதஃ பரஂ பஞ்சரஸஸஂயோகாஃ ஷட் வக்ஷ்யந்தே- ஆமகரமர்தாந்விதஂ பஷ்டவார்தாகபலாதிகஂ மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஂ(௧), கடுத்ரயயவக்ஷாராந்விததக்ராதிகஂ மதுராம்லலவணகடுகஷாயம்(௨), ஔத்பிதாந்விததக்ராதிகஂ மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஂ(௩), ஹரீதகீதாத்ரீபலாதிகஂ மதுராம்லகடுதிக்தகஷாயஂ(௪), ரஸோநாதிகஂ மதுரலவணகடுதிக்தகஷாயஂ(௫), பல்லாதகரௌப்யஶிலாஜதுமிஶ்ரிதநிம்பாதிகம் அம்லலவணகடுதிக்தகஷாயஂ(௬); ஏவஂ பஞ்சரஸஸஂயோகாஃ ஷட் தர்ஶிதாஃ| அதஃ பரஂ ஷட்ரஸஂ வக்ஷ்யதே- ஏணமாஂஸாதிகஂ மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயம்| அதஃ பரமேகைகரஸாநாஹ- ஸந்தாநிகாகோதுக்தாதிகஂ மதுரஂ(௧) ஆமகரமர்தாதிகம் அம்லஂ(௨), ரோமகாதிகஂ லவணஂ(௩), சவ்யாதிகஂ கடுகஂ(௪), நிம்பபர்படாதிகஂ திக்தஂ(௫), பத்மந்யக்ரோதாத்யங்குராதிகஂ கஷாயஂ(௬); ஏவஂ ஷட் கதிதாஃ| அநேந ப்ரகாரேண த்ரிஷஷ்டிஃ கதிதாஃ| கார்திககுண்டஸ்த்வமுஂ பாடமந்யதா ஆபாதநிகாஂ கத்வா வ்யாக்யாநயதி; தத்யதா- தோஷாணாஂ பஞ்சதஶதா ப்ரஸரோ பேதஃ, தஸ்ய பஹுபிஸ்த்ரிஷஷ்டிரஸபேதைஃ ஸஹ ப்ரயோகோ துர்கடஃ, அதோ தோஷபேதாநாமபி பஹுத்வமாஹ- அவிதக்தா இத்யாதி| அவிதக்தா அப்ரகுபிதாஃ; விதக்தாஃ குபிதா தோஷாஃ; யத்யஸ்மிந் பாடே தோஷாணாஂ த்ரிஷஷ்டிபேதா உக்தாஃ, தர்ஹி பூர்வபாடே பஞ்சதஶதா ப்ரஸரஃ கிமித்யுக்தஃ? ஸத்யஂ, குபிததோஷஸ்யாத்யந்தசிகித்ஸநீயத்வாபாதநார்தம்; அந்யத் க்ரந்தகௌரவபயாத் பரித்யக்தம்||௪||ஹ்

Meaning of the commentary

The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.

Key terms

avidagdha: Unmixed, single taste (in the commentary's reading); or unaggravated (in Kārttikakuṇḍa's reading).
vidagdha: Combined (taste); or aggravated (dosha).
dvirasa / trirasa: Combinations of two or three tastes.
samavāya: Inherence, natural association.

Adhikarana ௪ (௫) · Śloka ௫

ஏகைகேநாநுகமநஂ பாகஶோ யதுதீரிதம் | தோஷாணாஂ , தத்ர மதிமாந் த்ரிஷஷ்டிஂ து ப்ரயோஜயேத் ||௫||

View original

एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् | दोषाणां , तत्र मतिमान् त्रिषष्टिं तु प्रयोजयेत् ||५||

Meaning of the śloka

The following of one taste after another, in parts, that has been declared for the doshas: there the wise one should apply the sixty-three.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

பூர்வமவிதக்தா விதக்தாஶ்ச ரஸா ஏகைகேநாநுகமநாத்பித்யந்த இத்யுக்தஂ, ததேவ ஸ்மாரயதி ஏகைகேநாநுகமநமித்யாதி| பாகஶஃ அஂஶாஂஶதயா| ரஸாநாமேகைகேநாநுகமநஂ ப்ரவர்தநஂ யதுதீரிதமஸ்மிந்நத்யாயே பணிதஂ, தத்வஶாத்தே ரஸாஸ்த்ரிஷஷ்டிதா பித்யந்த இதி பூர்வவாக்யேந ஸஹ ஸம்பந்தஃ| தாஂ ச ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ, மதிமாந் ஊஹாபோஹவித்வைத்யஃ, தத்ர தோஷபேதேஷு ப்ரயோஜயேத்| மதிமாநிதி பதாத் யாதஶா ஏவ தோஷாணாஂ ஹீநாதிகபாவேந பேதாஸ்தாதஶா ஏவ ரஸபேதா யோஜ்யா இதி ஸூசயதி| அந்யே து ‘ஏவமேவாநுகமநஂ’ இதி படித்வா தோஷாணாமேவஂ பாகஶோஂऽஶாஂஶபலவிகல்பேநைகஂ ப்ரத்யேகஸ்யாநுகமநஂ தோஷபேதீயே யதுதீரிதஂ தத்ர ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ யோஜயேதிதி| யத்யபி தோஷபேதீயே யத்வக்ஷ்யதே இதி ஸுந்தரஂ நது யதுதீரிதமிதி, ததாऽபி பாவிநி பூதவதுபசாராத்தோஷபேதீயே யதுதீரிதமிதி கதம்| அபரேऽத்ராமுஂ பாடமந்யதா படித்வா பஹு ஜல்பந்தி, தச்ச க்ரந்தகௌரவபயாச்சிஷ்யபுத்திவ்யாகுலஹேதுத்வாச்ச பரித்யக்தம்||௫||

Meaning of the commentary

The commentary says this recalls the earlier statement that unmixed and combined tastes divide by following one after another. 'In parts' means in portions. The following (enumeration) of tastes stated in this chapter gives the sixty-three, and the wise one, skilled in reasoning for and against, should apply these taste sixty-three to the dosha varieties. The word 'wise' indicates that the taste varieties should be matched to whatever varieties of doshas arise from lesser or greater proportion. Others read 'evam evānugamanam' and explain that the doshas' following in portions and strengths is stated in the chapter on dosha varieties, where the sixty-three taste varieties are to be applied. Though 'what will be said' in that chapter would be more apt than 'what has been declared', the past tense is used as though already accomplished. Others read the passage differently and speak at length; this is omitted for fear of bulk and of confusing students.

Key terms

anugamana: Following, combining in sequence.
matimān: The wise one, skilled in reasoning.

Adhikarana ௫ (௬-௮) · Śloka ௮

யதாக்ரமப்ரவத்தாநாஂ த்விகேஷு மதுரோ ரஸஃ | பஞ்சாநுக்ரமதே யோகாநம்லஶ்சதுர ஏவ து ||௬|| த்ரீஂஶ்சாநுகச்சதி ரஸோ லவணஃ கடுகோ த்வயம் | திக்தஃ கஷாயமந்வேதி தே த்விகா தஶ பஞ்ச ச ||௭|| தத்யதா- மதுராம்லஃ(௧), மதுரலவணஃ(௨), மதுரகடுகஃ(௩), மதுரதிக்தஃ(௪), மதுரகஷாயஃ(௫), ஏதேபஞ்சாநுக்ராந்தா மதுரேண; அம்லலவணஃ(௧), அம்லகடுகஃ(௨), அம்லதிக்தஃ(௩), அம்லகஷாயஃ(௪), ஏதே சத்வாரோऽநுக்ராந்தா அம்லேந; லவணகடுகஃ(௧), லவணதிக்தஃ(௨), லவணகஷாயஃ(௩), ஏதே த்ரயோऽநுக்ராந்தா லவணேந; கடுதிக்தஃ(௧), கடுகஷாயஃ(௨), த்வாவேதாவநுக்ராந்தௌ கடுகேந; திக்தகஷாயஃ(௧) ஏக ஏவாநுக்ராந்தஸ்திக்தேந; ஏவமேதே பஞ்சதஶ த்விகஸஂயோகா வ்யாக்யாதாஃ ||௮||

View original

यथाक्रमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः | पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव तु ||६|| त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् | तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च ||७|| तद्यथा- मधुराम्लः(१), मधुरलवणः(२), मधुरकटुकः(३), मधुरतिक्तः(४), मधुरकषायः(५), एतेपञ्चानुक्रान्ता मधुरेण; अम्ललवणः(१), अम्लकटुकः(२), अम्लतिक्तः(३), अम्लकषायः(४), एते चत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन; लवणकटुकः(१), लवणतिक्तः(२), लवणकषायः(३), एते त्रयोऽनुक्रान्ता लवणेन; कटुतिक्तः(१), कटुकषायः(२), द्वावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन; तिक्तकषायः(१) एक एवानुक्रान्तस्तिक्तेन; एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः ||८||

Meaning of the śloka

Of the tastes proceeding in order, in the two-taste combinations the sweet follows five combinations, the sour four; the salty follows three, the pungent two, and the bitter is followed by the astringent. These two-taste combinations are ten and five (fifteen). Namely: sweet-sour (1), sweet-salty (2), sweet-pungent (3), sweet-bitter (4), sweet-astringent (5): these five are led by sweet; sour-salty (1), sour-pungent (2), sour-bitter (3), sour-astringent (4): these four by sour; salty-pungent (1), salty-bitter (2), salty-astringent (3): these three by salty; pungent-bitter (1), pungent-astringent (2): these two by pungent; bitter-astringent (1): this one by bitter. Thus these fifteen two-taste combinations are explained.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

இதாநீஂ ரஸபேதத்ரிஷஷ்டிஂ க்ரந்தேநைவ விவண்வந்நாஹ- யதாக்ரமமித்யாதி| யதாக்ரமப்ரவத்தாநாமிதி மதுராதிக்ரமப்ரவத்தாநாஂ ரஸாநாமித்யர்தஃ| த்விகேஷு த்விகஸஂயோகேஷு| அநுக்ரமதே அநுகச்சதி, அநுகதோ பவதீத்யர்தஃ| தஶ பஞ்சேதி பஞ்சதஶேத்யர்தஃ| யத்யபி ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயாத்யாயே பஞ்சதஶ த்விகா இத்யாதிநா த்விகஸஂயோகாதீநாஂ ஸங்க்யா உக்தாஃ, ததாऽபி புநரத்ர ஸங்க்யாகரணஂ நியமார்தம்| தேந இயந்த ஏவ ரஸபேதா கணநீயா ந தந்த்ராந்தரோக்தாஸ்தரதமயோகாதிஜா இத்யர்தஃ| தேஷாமேவ த்விகாநாஂ பஞ்சதஶஸங்க்யாகாநாமுதாஹரணாந்யாஹ- தத்யதேத்யாதி| மதுராம்லௌ வித்யேதே யத்ர ஸஂயோகே ஸ மதுராம்லஃ| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி ஜ்ஞேயம்||௬-௮||

Meaning of the commentary

The commentary says that now the sixty-three are explained by the text itself. 'Proceeding in order' means in the order of sweet and so on. 'In the two-taste combinations' means in the two-taste unions. 'Follows' means becomes joined with. 'Ten and five' means fifteen. Although the number of two-taste combinations and others was stated in the earlier chapter on knowing special tastes, the number is repeated here to fix it: only these taste varieties are to be counted, not those stated in other treatises arising from graded 'more or less' combinations. The examples of the fifteen are then given. 'Sweet-sour' is where sweet and sour are both present in the union; the rest are to be understood likewise.

Key terms

madhura: Sweet.
amla: Sour.
lavaṇa: Salty.
kaṭu: Pungent.
tikta: Bitter.
kaṣāya: Astringent.

Adhikarana ௬ (௯-௧௦) · Śloka ௧௦

த்ரிகாந் வக்ஷ்யாமஃ- ஆதௌ ப்ரயுஜ்யமாநஸ்து மதுரோ தஶ கச்சதி | ஷடம்லோ லவணஸ்தஸ்மாதர்தமேகஂ ததா கடுஃ ||௯|| தத்யதா- மதுராம்லலவணஃ(௧), மதுராம்லகடுகஃ(௨), மதுராம்லதிக்தஃ(௩), மதுராம்லகஷாயஃ(௪), மதுரலவணகடுகஃ(௫), மதுரலவணதிக்தாஃ(௬), மதுரலவணகஷாயஃ(௭), மதுரகடுகதிக்தஃ(௮), மதுரகடுகஷாயஃ(௯), மதுரதிக்தகஷாயஃ(௧௦), ஏவமேஷாஂ தஶாநாஂ த்ரிகஸஂயோகாநாமாதௌ மதுரஃ ப்ரயுஜ்யதே; அம்லலவணகடுகஃ(௧), அம்லலவணதிக்தஃ(௨), அம்லலவணகஷாயஃ(௩), அம்லகடுதிக்தஃ(௪), அம்லகடுகஷாயஃ(௫), அம்லதிக்தகஷாயஃ(௬), ஏவமேஷாஂ ஷண்ணாமாதாவம்லஃ ப்ரயுஜ்யதே; லவணகடுதிக்தஃ(௧), லவணகடுகஷாயஃ(௨), லவணதிக்தகஷாயஃ(௩), ஏவமேஷாஂ த்ரயாணாமாதௌ லவணஃ ப்ரயுஜ்யதே; கடுதிக்தகஷாயஃ(௧), ஏவமேகஸ்யாதௌ கடுகஃ ப்ரயுஜ்யதே; ஏவமேதே த்ரிகஸஂயோகா விஂஶதிர்வ்யாக்யாதாஃ ||௧௦||

View original

त्रिकान् वक्ष्यामः- आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति | षडम्लो लवणस्तस्मादर्धमेकं तथा कटुः ||९|| तद्यथा- मधुराम्ललवणः(१), मधुराम्लकटुकः(२), मधुराम्लतिक्तः(३), मधुराम्लकषायः(४), मधुरलवणकटुकः(५), मधुरलवणतिक्ताः(६), मधुरलवणकषायः(७), मधुरकटुकतिक्तः(८), मधुरकटुकषायः(९), मधुरतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुकः(१), अम्ललवणतिक्तः(२), अम्ललवणकषायः(३), अम्लकटुतिक्तः(४), अम्लकटुकषायः(५), अम्लतिक्तकषायः(६), एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयुज्यते; लवणकटुतिक्तः(१), लवणकटुकषायः(२), लवणतिक्तकषायः(३), एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते; कटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते; एवमेते त्रिकसंयोगा विंशतिर्व्याख्याताः ||१०||

Meaning of the śloka

We shall describe the three-taste combinations. When used first, sweet goes into ten, sour into six, salty into half of that (three), and pungent into one. Namely: sweet-sour-salty (1), sweet-sour-pungent (2), sweet-sour-bitter (3), sweet-sour-astringent (4), sweet-salty-pungent (5), sweet-salty-bitter (6), sweet-salty-astringent (7), sweet-pungent-bitter (8), sweet-pungent-astringent (9), sweet-bitter-astringent (10): in these ten, sweet is used first; sour-salty-pungent (1), sour-salty-bitter (2), sour-salty-astringent (3), sour-pungent-bitter (4), sour-pungent-astringent (5), sour-bitter-astringent (6): in these six, sour first; salty-pungent-bitter (1), salty-pungent-astringent (2), salty-bitter-astringent (3): in these three, salty first; pungent-bitter-astringent (1): in this one, pungent first. Thus these twenty three-taste combinations are explained.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஆதாவித்யாதி| தஶேதி தஶயோகாநித்யர்தஃ| தஸ்மாதர்தமிதி த்ரீநித்யர்தஃ| தேஷாமேவ த்ரிகாநாஂ விஂஶதிஸங்க்யாகாநாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுராம்லேத்யாதி| மதுராம்லலவணா வித்யந்தே யத்ர ஸ மதுராம்லலவணஃ| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி வ்யாக்யேயம்||௯-௧௦||

Meaning of the commentary

The commentary explains 'ten' as ten combinations, and 'half of that' as three. It then repeats the twenty three-taste combinations as examples; 'sweet-sour-salty' means the combination in which sweet, sour and salty are present, and likewise for the rest.

Key terms

trika: Three-taste combination.

Adhikarana ௭ (௧௧-௧௨) · Śloka ௧௨

சதுஷ்காந் வக்ஷ்யாமஃ | சதுஷ்கரஸஸஂயோகாந்மதுரோ தஶ கச்சதி | சதுரோऽம்லோऽநுகச்சேச்ச லவணஸ்த்வேகமேவ து ||௧௧|| மதுராம்லலவணகடுகஃ(௧), மதுராம்லலவணதிக்தஃ(௨), மதுராம்லலவணகஷாயஃ(௩), மதுராம்லகடுகதிக்தஃ(௪), மதுராம்லகடுகஷாயஃ(௫), மதுராம்லதிக்தகஷாயஃ(௬), மதுரலவணகடுகதிக்தஃ(௭), மதுரலவணகடுகஷாயஃ(௮), மதுரலவணதிக்தகஷாயஃ(௯), மதுரகடுதிக்தகஷாயஃ(௧௦), ஏவமேஷாஂ தஶாநாமாதௌ மதுரஃ ப்ரயுஜ்யதே; அம்லலவணகடுதிக்தஃ(௧), அம்லலவணகடுகஷாயஃ(௨), அம்லலவணதிக்தகஷாயஃ(௩), அம்லகடுதிக்தகஷாயஃ(௪), ஏவமேஷாஂ சதுர்ணாமாதாவம்லஃ; லவணகடுதிக்தகஷாயஃ(௧), ஏவமேகஸ்யாதௌ லவணஃ; ஏவமேதே சதுஷ்கரஸஸஂயோகாஃ பஞ்சதஶ கீர்திதாஃ ||௧௨||

View original

चतुष्कान् वक्ष्यामः | चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति | चतुरोऽम्लोऽनुगच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु ||११|| मधुराम्ललवणकटुकः(१), मधुराम्ललवणतिक्तः(२), मधुराम्ललवणकषायः(३), मधुराम्लकटुकतिक्तः(४), मधुराम्लकटुकषायः(५), मधुराम्लतिक्तकषायः(६), मधुरलवणकटुकतिक्तः(७), मधुरलवणकटुकषायः(८), मधुरलवणतिक्तकषायः(९), मधुरकटुतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तः(१), अम्ललवणकटुकषायः(२), अम्ललवणतिक्तकषायः(३), अम्लकटुतिक्तकषायः(४), एवमेषां चतुर्णामादावम्लः; लवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ लवणः; एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः ||१२||

Meaning of the śloka

We shall describe the four-taste combinations. Among four-taste combinations, sweet goes into ten, sour into four, and salty into one only. Sweet-sour-salty-pungent (1), sweet-sour-salty-bitter (2), sweet-sour-salty-astringent (3), sweet-sour-pungent-bitter (4), sweet-sour-pungent-astringent (5), sweet-sour-bitter-astringent (6), sweet-salty-pungent-bitter (7), sweet-salty-pungent-astringent (8), sweet-salty-bitter-astringent (9), sweet-pungent-bitter-astringent (10): in these ten, sweet is used first; sour-salty-pungent-bitter (1), sour-salty-pungent-astringent (2), sour-salty-bitter-astringent (3), sour-pungent-bitter-astringent (4): in these four, sour first; salty-pungent-bitter-astringent (1): in this one, salty first. Thus these fifteen four-taste combinations are stated.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

சதுஷ்காநித்யாதி| தஶேதி ‘யோகாந்’ இதி ஶேஷஃ| தேஷாஂ சதுஷ்கரஸஸஂயோகே பஞ்சதஶஸங்க்யாகாநாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுராம்லேத்யாதி| மதுராம்லலவணகடுகா வித்யந்தே யத்ர யோகே ஸ மதுராம்லலவணகடுகஃ; ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி||௧௧-௧௨||

Meaning of the commentary

The commentary says 'ten' means ten combinations, with 'combinations' supplied. It then gives the fifteen four-taste combinations as examples, each named by the tastes present in it.

Key terms

catuṣka: Four-taste combination.

Adhikarana ௮ (௧௩-௧௪) · Śloka ௧௪

பஞ்சகாந் வக்ஷ்யாமஃ | பஞ்சகாந் பஞ்ச மதுர ஏகமம்லஸ்து கச்சதி ||௧௩|| மதுராம்லலவணகடுதிக்தஃ(௧), மதுராம்லலவணகடுகஷாயஃ(௨), மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஃ(௩), மதுராம்லகடுதிக்தகஷாயஃ(௪), மதுரலவணகடுதிக்தகஷாயஃ(௫), ஏவமேஷாஂ பஞ்சாநாமாதௌ மதுரஃ ப்ரயுஜ்யதே; அம்லலவணகடுதிக்தகஷாயஃ(௧), ஏவமேகஸ்யாதாவம்லஃ; ஏவமேதே ஷட் பஞ்சகஸஂயோகா வ்யாக்யாதாஃ ||௧௪||

View original

पञ्चकान् वक्ष्यामः | पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति ||१३|| मधुराम्ललवणकटुतिक्तः(१), मधुराम्ललवणकटुकषायः(२), मधुराम्ललवणतिक्तकषायः(३), मधुराम्लकटुतिक्तकषायः(४), मधुरलवणकटुतिक्तकषायः(५), एवमेषां पञ्चानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादावम्लः; एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ||१४||

Meaning of the śloka

We shall describe the five-taste combinations. Of the five-taste combinations, sweet goes into five, and sour into one. Sweet-sour-salty-pungent-bitter (1), sweet-sour-salty-pungent-astringent (2), sweet-sour-salty-bitter-astringent (3), sweet-sour-pungent-bitter-astringent (4), sweet-salty-pungent-bitter-astringent (5): in these five, sweet is used first; sour-salty-pungent-bitter-astringent (1): in this one, sour first. Thus these six five-taste combinations are stated.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

பஞ்சகாநித்யாதி| பஞ்சகாநிதி பஞ்சரஸஸமூஹாந்| பஞ்சேதி பஞ்சஸங்க்யாகாந் ‘யோகாந்’ இதி ஶேஷஃ| தேஷாமேவ ஷண்ணாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுராம்லேத்யாதி||௧௩-௧௪||

Meaning of the commentary

The commentary says 'five-taste' means groups of five tastes, and 'five' means five combinations, with 'combinations' supplied. It then gives the six examples.

Key terms

pañcaka: Five-taste combination.

Adhikarana ௯ (௧௫) · Śloka ௧௫

ஷட்கமேகஂ வக்ஷ்யாமஃ; ஏகஸ்து ஷட்கஸஂயோகஃ- மதுராம்லலவணகடுதிக்தகஷாயஃ; ஏஷ ஏக ஏவ ஷட்ஸஂயோகஃ ||௧௫||

View original

षट्कमेकं वक्ष्यामः; एकस्तु षट्कसंयोगः- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायः; एष एक एव षट्संयोगः ||१५||

Meaning of the śloka

We shall describe the one six-taste combination. The one six-taste combination is sweet-sour-salty-pungent-bitter-astringent. This is the only six-taste combination.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

தஸ்ய ஷட்கஸ்யோதாஹரணமாஹ- மதுராம்லேத்யாதி||௧௫||

Meaning of the commentary

The commentary says the example of that six-taste combination is given: the one containing all six tastes.

Key terms

ṣaṭka: Six-taste combination.

Adhikarana ௧௦ (௧௬) · Śloka ௧௬

ஏகைகஶ்ச ஷட்ரஸா பவந்தி- மதுரஃ(௧), அம்லஃ(௨), லவணஃ(௩), கடுகஃ(௪), திக்தஃ(௫), கஷாயஃ(௬), இதி ||௧௬||

View original

एकैकश्च षड्रसा भवन्ति- मधुरः(१), अम्लः(२), लवणः(३), कटुकः(४), तिक्तः(५), कषायः(६), इति ||१६||

Meaning of the śloka

And there are the six single tastes: sweet (1), sour (2), salty (3), pungent (4), bitter (5), astringent (6).

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஏஷாமுதாஹரணாந்யாஹ- மதுரேத்யாதி||௧௬||

Meaning of the commentary

The commentary says that examples of these single tastes are given.

Key terms

ekarasa: Single (unmixed) taste.

Adhikarana ௧௧ (௧௭) · Śloka ௧௭

பவந்தி சாத்ர- ஏஷா த்ரிஷஷ்டிர்வ்யாக்யாதா ரஸாநாஂ ரஸசிந்தகைஃ | தோஷபேதத்ரிஷஷ்ட்யாஂ து ப்ரயோக்தவ்யா விசக்ஷணைஃ ||௧௭||

View original

भवन्ति चात्र- एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः | दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ||१७||

Meaning of the śloka

Here it is said: these sixty-three varieties of tastes have been explained by those who study tastes; they should be applied by the skilled to the sixty-three varieties of doshas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

உபஸஂஹாரமாஹ- பவதி சாத்ரேத்யாதி| அநுரஸோ ஹீநரஸஃ| தோஷபேதத்ரிஷஷ்ட்யாஂ தோஷபேதீயாத்யாயே வக்ஷ்யமாணாயாம்| யத்யபி பரஸ்பரஂ பிந்நாஃ ஸந்தோ ரஸா பஹவோ பவந்தி, ததாऽபி, ஷட்த்வஂ நாதிவர்தந்தே; யதா வாதாதிதோஷா பஹுதா பிந்நா அபி த்ரித்வஂ ந த்யஜந்தி ததா ரஸா அபி ஷட்த்வஂ நாதிவர்தந்தே||௧௭||

Meaning of the commentary

The commentary says this is the conclusion. 'Anurasa' means a lesser taste. 'In the sixty-three dosha varieties' refers to the chapter on dosha varieties to be stated. Although the tastes, being mutually different, are many, they do not go beyond six, just as the doshas, though divided in many ways, do not give up being three; likewise the tastes do not exceed six.

Key terms

anurasa: Subsidiary or lesser taste.
doṣabheda: Varieties of doshas.

Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௬௩

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ரே தந்த்ரபூஷணாத்யாயேஷு ரஸபேதவிகல்பாத்யாயோ நாம (ப்ரதமஃ, ஆதிதஃ) த்ரிஷஷ்டிதமோऽத்யாயஃ ||௬௩||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम (प्रथमः, आदितः) त्रिषष्टितमोऽध्यायः ||६३||

Meaning of the śloka

Thus ends the sixty-third chapter (the first from the beginning, among the Tantrabhūṣaṇa chapters), named Rasabhedavikalpa, in the Uttaratantra of the Suśruta Saṃhitā.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ரே த்ரிஷஷ்டிதமோऽத்யாயஃ||௬௩||

Meaning of the commentary

Thus ends the sixty-third chapter in the Uttaratantra, in the Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha composed by Śrī Ḍalhaṇa.

Key terms

rasabhedavikalpa: Analysis of the varieties of tastes.
nibandhasaṅgraha: Ḍalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.

← 62. unmādapratiṣēdhādhyāyaḥ 64. svasthavr̥ttādhyāyaḥ →