కీదృశా రసాస్త్రిషష్టిభేదాన్ యాంతీత్యాహ- అవిదగ్ధా ఇత్యాది| అవిదగ్ధా అసంయుక్తా ఏకాకినః సమవాయతో భిద్యంత ఇత్యర్థః| విదగ్ధాః సంయోగతః సమవాయతశ్చ సంయుక్తా రసాంతరసంయోగాద్భిద్యంతే| విదగ్ధశబ్దః సంయుక్తే వర్తతే, ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| భిద్యంతే ఏకైకేనానుగమనాద్భేదం యాంతీత్యర్థః| తే రసాః| తత్ర యథాసంభవం కేచిత్ సంయోగతః కేచిత్ సమవాయతశ్చ భిద్యంతే| సంయుక్తా యథా- బదరకపిత్థఫలాదికం మధురామ్లం(1), ఉష్ట్రీక్షీరోరభ్రమాంసాదికం మధురలవణం(2), కుక్కురశృగాలమాంసాదికం మధురకటుకం(3), శ్రీవాససర్జరసాదికం మధురతిక్తం(4) తైలధన్వనఫలాదికం మధురకషాయం(5); ఊషకాదికం అమ్లలవణం(6), చుక్రాదికం అమ్లకటుకం(7), సురాదికం అమ్లతిక్తం(8), హస్తినీదధిశుకమాంసాదికం అమ్లకషాయం(9); త్రపుసీసాదికం లవణతిక్తం(10), గోమూత్రస్వర్జికాదికం లవణకటుకం(11), సముద్రఫేనాదికం లవణకషాయం(12); కర్పూరజాతీఫలాదికం తిక్తకటుకం(13), లవలీఫలహస్తినీఘృతాదికం తిక్తకషాయం(14); భల్లాతకమజ్జాహరితాలాదికం కటుకషాయం(15); ఏవం ద్విరసభేదాః పంచదశధా దర్శితాః| అతః పరం రసత్రితయభేదా వక్ష్యంతే- హస్తిమాంసాదికం మధురామ్లలవణం(1), శల్యకమాంసాదికం మధురామ్లకటుకం(2), గోధూమోత్థసురాదికం మధురామ్లతిక్తకం(3), మస్తుతక్రాదికం మధురామ్లకషాయం(4), కాణకపోతమాంసాదికం మధురలవణకటుకం(5), శంబూకాదిమాంసం మధురలవణతిక్తం(6), పద్మకందాదికం గుడసంయుక్తం మధురలవణకషాయం(7), తృణశూన్యాఫలశుష్కకుస్తుంబర్యాదికం మధురకటుతిక్తకం(8), గోధామాంసైరండతైలాదికం మధురకటుకటుకషాయం(9), గుడూచీశాఖామృగామిషతువరకతైలాదికం మధురతిక్తకషాయం(10), రౌప్యశిలాజత్వాదికం అమ్లలవణకటుకం(11), హస్తిమూత్రాదికం అమ్లలవణతిక్తం(12), సరోమకం హస్తినీదధ్యాది అమ్లలవణకషాయం(13), మరిచసంస్కృతసురాదికం అమ్లకటుతిక్తకం(14), అమ్లవేతసాదికం అమ్లకటుకషాయం(15), కీరమాంసయుతసురాదికం అమ్లతిక్తకషాయం(16), అవిమూత్రాదికం లవణకటుతిక్తం(17), అరుష్కరం సరోమకం లవణకటుకషాయం(18), సముద్రఫేనావికం లవణతిక్తకషాయం(19), కృష్ణాగరుసురదారుస్నేహాదికం కటుతిక్తకషాయం(20); ఏవం త్రికభేదా వింశతిర్దర్శితాః| అతః పరం చతుఃసంయోగాః పంచదశప్రకారా వక్ష్యంతే- గోమూత్రాన్వితశిలాజతుప్రభృతికం మధురామ్లలవణకటుకం(1), గోమూత్రైకశఫక్షీరాదికం మధురామ్లలవణతిక్తకం(2) సైంధవాన్వితతక్రాదికం మధురామ్లలవణకషాయం(3), లశునాన్వితం సురాదికం మధురామ్లకటుతిక్తం(4), కాంజికాన్వితైరండతైలాది ఖదిరాన్వితశిలాహ్వాదికం చ మధురామ్లకటుకషాయం(5), ఉదుంబరాన్వితం యవాసశర్కరాదికం మధురామ్లతిక్తకషాయం(6), వార్తాకఫలాదికం మధురలవణతిక్తకటుకం(7), గోమూత్రాన్వితతైలాదికం మధురలవణకటుకషాయం(8), తిలగుగ్గుల్వాదికం మధురకటుతిక్తకషాయం(9), సముద్రఫేనశర్కరాచిత్రకాన్వితబదరాది మధురలవణతిక్తకషాయం(10), సువర్చలాన్వితహస్తినీదధ్యాది కృతసురాదికం అమ్లలవణకటుతిక్తం(11), సౌవర్చలాన్వితహస్తినీదధ్యాదికం అమ్లలవణకటుకషాయం(12), ఔద్భిదలవణాన్వితం శుకమాంసాదికం అమ్లలవణతిక్తకషాయం(13), బాలమూలకహస్తినీదధ్యాదికం అమ్లకటుతిక్తకషాయం(14), సరోమకం బాలబిల్వాదికం లవణకటుతిక్తకషాయం(15); ఏవం చతుష్కరససంయోగాః పంచదశ కథితాః| అతః పరం పంచరససంయోగాః షడ్ వక్ష్యంతే- ఆమకరమర్దాన్వితం భృష్టవార్తాకఫలాదికం మధురామ్లలవణతిక్తకషాయం(1), కటుత్రయయవక్షారాన్వితతక్రాదికం మధురామ్లలవణకటుకషాయం(2), ఔద్భిదాన్వితతక్రాదికం మధురామ్లలవణతిక్తకషాయం(3), హరీతకీధాత్రీఫలాదికం మధురామ్లకటుతిక్తకషాయం(4), రసోనాదికం మధురలవణకటుతిక్తకషాయం(5), భల్లాతకరౌప్యశిలాజతుమిశ్రితనింబాదికం అమ్లలవణకటుతిక్తకషాయం(6); ఏవం పంచరససంయోగాః షడ్ దర్శితాః| అతః పరం షడ్రసం వక్ష్యతే- ఏణమాంసాదికం మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయం| అతః పరమేకైకరసానాహ- సంతానికాగోదుగ్ధాదికం మధురం(1) ఆమకరమర్దాదికం అమ్లం(2), రోమకాదికం లవణం(3), చవ్యాదికం కటుకం(4), నింబపర్పటాదికం తిక్తం(5), పద్మన్యగ్రోధాద్యంకురాదికం కషాయం(6); ఏవం షట్ కథితాః| అనేన ప్రకారేణ త్రిషష్టిః కథితాః| కార్తికకుండస్త్వముం పాఠమన్యథా ఆపాతనికాం కృత్వా వ్యాఖ్యానయతి; తద్యథా- దోషాణాం పంచదశధా ప్రసరో భేదః, తస్య బహుభిస్త్రిషష్టిరసభేదైః సహ ప్రయోగో దుర్ఘటః, అతో దోషభేదానామపి బహుత్వమాహ- అవిదగ్ధా ఇత్యాది| అవిదగ్ధా అప్రకుపితాః; విదగ్ధాః కుపితా దోషాః; యద్యస్మిన్ పాఠే దోషాణాం త్రిషష్టిభేదా ఉక్తాః, తర్హి పూర్వపాఠే పంచదశధా ప్రసరః కిమిత్యుక్తః? సత్యం, కుపితదోషస్యాత్యంతచికిత్సనీయత్వాపాదనార్థం; అన్యత్ గ్రంథగౌరవభయాత్ పరిత్యక్తం||4||హ్
Meaning of the commentary
The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.