63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో రసభేదవికల్పమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథ భూతవిద్యాం పరిసమాప్య ఔపద్రవికే తంత్రభూషణానాం రసభేదాదీనామధ్యాయానాం సూచితత్వాత్ తంత్రభూషణానారబ్ధుకామస్తత్రోక్తక్రమానుసారేణ రసభేదవికల్పాధ్యాయమాహ- అథాత ఇత్యాది| అథాత ఇత్యాది పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం | రసభేదవికల్పమితి రసా మధురాదయః పూర్వం వ్యాఖ్యాతాః, రసానాం భేదేన ద్విత్రికాదిభేదేన వికల్పో విభజనం యస్మిన్ స తథా, అథవా రసభేదానాం వికల్పో దోషభేదవశాదవచారణం యస్మిన్ స తథా, తం||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

దోషాణాం పంచదశధా ప్రసరోఽభిహితస్తు యః | త్రిషష్ట్యా రసాభేదానాం తత్ప్రయోజనముచ్యతే ||3||

రసభేదకథనే ప్రయోజనమాహ- దోషాణామితాది| యః పంచదశప్రకారో వ్రణప్రశ్నాధ్యాయే దోషాణాం ప్రసర ఉక్తః, తద్రసభేదానాం త్రిషష్ట్యాః ప్రయోజనముచ్యత ఇతి సంబంధః| అత్ర పంచదశధేత్యుపలక్షణం, తేన దోషభేదానాం త్రిషష్టిరపి గృహ్యతే| అయమభిప్రాయః- త్రిషష్టిప్రకారాణామపి దోషభేదానాముపయోగార్థం రసభేదా ఉక్తాః||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

అవిదగ్ధా విదగ్ధాశ్చ భిద్యంతే తే త్రిషష్టిధా | రసభేదత్రిషష్టిం తు వీక్ష్య వీక్ష్యావచారయేత్ ||4||

కీదృశా రసాస్త్రిషష్టిభేదాన్ యాంతీత్యాహ- అవిదగ్ధా ఇత్యాది| అవిదగ్ధా అసంయుక్తా ఏకాకినః సమవాయతో భిద్యంత ఇత్యర్థః| విదగ్ధాః సంయోగతః సమవాయతశ్చ సంయుక్తా రసాంతరసంయోగాద్భిద్యంతే| విదగ్ధశబ్దః సంయుక్తే వర్తతే, ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| భిద్యంతే ఏకైకేనానుగమనాద్భేదం యాంతీత్యర్థః| తే రసాః| తత్ర యథాసంభవం కేచిత్ సంయోగతః కేచిత్ సమవాయతశ్చ భిద్యంతే| సంయుక్తా యథా- బదరకపిత్థఫలాదికం మధురామ్లం(1), ఉష్ట్రీక్షీరోరభ్రమాంసాదికం మధురలవణం(2), కుక్కురశృగాలమాంసాదికం మధురకటుకం(3), శ్రీవాససర్జరసాదికం మధురతిక్తం(4) తైలధన్వనఫలాదికం మధురకషాయం(5); ఊషకాదికం అమ్లలవణం(6), చుక్రాదికం అమ్లకటుకం(7), సురాదికం అమ్లతిక్తం(8), హస్తినీదధిశుకమాంసాదికం అమ్లకషాయం(9); త్రపుసీసాదికం లవణతిక్తం(10), గోమూత్రస్వర్జికాదికం లవణకటుకం(11), సముద్రఫేనాదికం లవణకషాయం(12); కర్పూరజాతీఫలాదికం తిక్తకటుకం(13), లవలీఫలహస్తినీఘృతాదికం తిక్తకషాయం(14); భల్లాతకమజ్జాహరితాలాదికం కటుకషాయం(15); ఏవం ద్విరసభేదాః పంచదశధా దర్శితాః| అతః పరం రసత్రితయభేదా వక్ష్యంతే- హస్తిమాంసాదికం మధురామ్లలవణం(1), శల్యకమాంసాదికం మధురామ్లకటుకం(2), గోధూమోత్థసురాదికం మధురామ్లతిక్తకం(3), మస్తుతక్రాదికం మధురామ్లకషాయం(4), కాణకపోతమాంసాదికం మధురలవణకటుకం(5), శంబూకాదిమాంసం మధురలవణతిక్తం(6), పద్మకందాదికం గుడసంయుక్తం మధురలవణకషాయం(7), తృణశూన్యాఫలశుష్కకుస్తుంబర్యాదికం మధురకటుతిక్తకం(8), గోధామాంసైరండతైలాదికం మధురకటుకటుకషాయం(9), గుడూచీశాఖామృగామిషతువరకతైలాదికం మధురతిక్తకషాయం(10), రౌప్యశిలాజత్వాదికం అమ్లలవణకటుకం(11), హస్తిమూత్రాదికం అమ్లలవణతిక్తం(12), సరోమకం హస్తినీదధ్యాది అమ్లలవణకషాయం(13), మరిచసంస్కృతసురాదికం అమ్లకటుతిక్తకం(14), అమ్లవేతసాదికం అమ్లకటుకషాయం(15), కీరమాంసయుతసురాదికం అమ్లతిక్తకషాయం(16), అవిమూత్రాదికం లవణకటుతిక్తం(17), అరుష్కరం సరోమకం లవణకటుకషాయం(18), సముద్రఫేనావికం లవణతిక్తకషాయం(19), కృష్ణాగరుసురదారుస్నేహాదికం కటుతిక్తకషాయం(20); ఏవం త్రికభేదా వింశతిర్దర్శితాః| అతః పరం చతుఃసంయోగాః పంచదశప్రకారా వక్ష్యంతే- గోమూత్రాన్వితశిలాజతుప్రభృతికం మధురామ్లలవణకటుకం(1), గోమూత్రైకశఫక్షీరాదికం మధురామ్లలవణతిక్తకం(2) సైంధవాన్వితతక్రాదికం మధురామ్లలవణకషాయం(3), లశునాన్వితం సురాదికం మధురామ్లకటుతిక్తం(4), కాంజికాన్వితైరండతైలాది ఖదిరాన్వితశిలాహ్వాదికం చ మధురామ్లకటుకషాయం(5), ఉదుంబరాన్వితం యవాసశర్కరాదికం మధురామ్లతిక్తకషాయం(6), వార్తాకఫలాదికం మధురలవణతిక్తకటుకం(7), గోమూత్రాన్వితతైలాదికం మధురలవణకటుకషాయం(8), తిలగుగ్గుల్వాదికం మధురకటుతిక్తకషాయం(9), సముద్రఫేనశర్కరాచిత్రకాన్వితబదరాది మధురలవణతిక్తకషాయం(10), సువర్చలాన్వితహస్తినీదధ్యాది కృతసురాదికం అమ్లలవణకటుతిక్తం(11), సౌవర్చలాన్వితహస్తినీదధ్యాదికం అమ్లలవణకటుకషాయం(12), ఔద్భిదలవణాన్వితం శుకమాంసాదికం అమ్లలవణతిక్తకషాయం(13), బాలమూలకహస్తినీదధ్యాదికం అమ్లకటుతిక్తకషాయం(14), సరోమకం బాలబిల్వాదికం లవణకటుతిక్తకషాయం(15); ఏవం చతుష్కరససంయోగాః పంచదశ కథితాః| అతః పరం పంచరససంయోగాః షడ్ వక్ష్యంతే- ఆమకరమర్దాన్వితం భృష్టవార్తాకఫలాదికం మధురామ్లలవణతిక్తకషాయం(1), కటుత్రయయవక్షారాన్వితతక్రాదికం మధురామ్లలవణకటుకషాయం(2), ఔద్భిదాన్వితతక్రాదికం మధురామ్లలవణతిక్తకషాయం(3), హరీతకీధాత్రీఫలాదికం మధురామ్లకటుతిక్తకషాయం(4), రసోనాదికం మధురలవణకటుతిక్తకషాయం(5), భల్లాతకరౌప్యశిలాజతుమిశ్రితనింబాదికం అమ్లలవణకటుతిక్తకషాయం(6); ఏవం పంచరససంయోగాః షడ్ దర్శితాః| అతః పరం షడ్రసం వక్ష్యతే- ఏణమాంసాదికం మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయం| అతః పరమేకైకరసానాహ- సంతానికాగోదుగ్ధాదికం మధురం(1) ఆమకరమర్దాదికం అమ్లం(2), రోమకాదికం లవణం(3), చవ్యాదికం కటుకం(4), నింబపర్పటాదికం తిక్తం(5), పద్మన్యగ్రోధాద్యంకురాదికం కషాయం(6); ఏవం షట్ కథితాః| అనేన ప్రకారేణ త్రిషష్టిః కథితాః| కార్తికకుండస్త్వముం పాఠమన్యథా ఆపాతనికాం కృత్వా వ్యాఖ్యానయతి; తద్యథా- దోషాణాం పంచదశధా ప్రసరో భేదః, తస్య బహుభిస్త్రిషష్టిరసభేదైః సహ ప్రయోగో దుర్ఘటః, అతో దోషభేదానామపి బహుత్వమాహ- అవిదగ్ధా ఇత్యాది| అవిదగ్ధా అప్రకుపితాః; విదగ్ధాః కుపితా దోషాః; యద్యస్మిన్ పాఠే దోషాణాం త్రిషష్టిభేదా ఉక్తాః, తర్హి పూర్వపాఠే పంచదశధా ప్రసరః కిమిత్యుక్తః? సత్యం, కుపితదోషస్యాత్యంతచికిత్సనీయత్వాపాదనార్థం; అన్యత్ గ్రంథగౌరవభయాత్ పరిత్యక్తం||4||హ్

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ఏకైకేనానుగమనం భాగశో యదుదీరితం | దోషాణాం , తత్ర మతిమాన్ త్రిషష్టిం తు ప్రయోజయేత్ ||5||

పూర్వమవిదగ్ధా విదగ్ధాశ్చ రసా ఏకైకేనానుగమనాద్భిద్యంత ఇత్యుక్తం, తదేవ స్మారయతి ఏకైకేనానుగమనమిత్యాది| భాగశః అంశాంశతయా| రసానామేకైకేనానుగమనం ప్రవర్తనం యదుదీరితమస్మిన్నధ్యాయే భణితం, తద్వశాత్తే రసాస్త్రిషష్టిధా భిద్యంత ఇతి పూర్వవాక్యేన సహ సంబంధః| తాం చ రసభేదత్రిషష్టిం, మతిమాన్ ఊహాపోహవిద్వైద్యః, తత్ర దోషభేదేషు ప్రయోజయేత్| మతిమానితి పదాత్ యాదృశా ఏవ దోషాణాం హీనాధికభావేన భేదాస్తాదృశా ఏవ రసభేదా యోజ్యా ఇతి సూచయతి| అన్యే తు ‘ఏవమేవానుగమనం’ ఇతి పఠిత్వా దోషాణామేవం భాగశోంఽశాంశబలవికల్పేనైకం ప్రత్యేకస్యానుగమనం దోషభేదీయే యదుదీరితం తత్ర రసభేదత్రిషష్టిం యోజయేదితి| యద్యపి దోషభేదీయే యద్వక్ష్యతే ఇతి సుందరం నతు యదుదీరితమితి, తథాఽపి భావిని భూతవదుపచారాద్దోషభేదీయే యదుదీరితమితి కృతం| అపరేఽత్రాముం పాఠమన్యథా పఠిత్వా బహు జల్పంతి, తచ్చ గ్రంథగౌరవభయాచ్ఛిష్యబుద్ధివ్యాకులహేతుత్వాచ్చ పరిత్యక్తం||5||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

యథాక్రమప్రవృత్తానాం ద్వికేషు మధురో రసః | పంచానుక్రమతే యోగానమ్లశ్చతుర ఏవ తు ||6|| త్రీంశ్చానుగచ్ఛతి రసో లవణః కటుకో ద్వయం | తిక్తః కషాయమన్వేతి తే ద్వికా దశ పంచ చ ||7|| తద్యథా- మధురామ్లః(1), మధురలవణః(2), మధురకటుకః(3), మధురతిక్తః(4), మధురకషాయః(5), ఏతేపంచానుక్రాంతా మధురేణ; అమ్లలవణః(1), అమ్లకటుకః(2), అమ్లతిక్తః(3), అమ్లకషాయః(4), ఏతే చత్వారోఽనుక్రాంతా అమ్లేన; లవణకటుకః(1), లవణతిక్తః(2), లవణకషాయః(3), ఏతే త్రయోఽనుక్రాంతా లవణేన; కటుతిక్తః(1), కటుకషాయః(2), ద్వావేతావనుక్రాంతౌ కటుకేన; తిక్తకషాయః(1) ఏక ఏవానుక్రాంతస్తిక్తేన; ఏవమేతే పంచదశ ద్వికసంయోగా వ్యాఖ్యాతాః ||8||

ఇదానీం రసభేదత్రిషష్టిం గ్రంథేనైవ వివృణ్వన్నాహ- యథాక్రమమిత్యాది| యథాక్రమప్రవృత్తానామితి మధురాదిక్రమప్రవృత్తానాం రసానామిత్యర్థః| ద్వికేషు ద్వికసంయోగేషు| అనుక్రమతే అనుగచ్ఛతి, అనుగతో భవతీత్యర్థః| దశ పంచేతి పంచదశేత్యర్థః| యద్యపి సూత్రస్థానే రసవిశేషవిజ్ఞానీయాధ్యాయే పంచదశ ద్వికా ఇత్యాదినా ద్వికసంయోగాదీనాం సంఖ్యా ఉక్తాః, తథాఽపి పునరత్ర సంఖ్యాకరణం నియమార్థం| తేన ఇయంత ఏవ రసభేదా గణనీయా న తంత్రాంతరోక్తాస్తరతమయోగాదిజా ఇత్యర్థః| తేషామేవ ద్వికానాం పంచదశసంఖ్యాకానాముదాహరణాన్యాహ- తద్యథేత్యాది| మధురామ్లౌ విద్యేతే యత్ర సంయోగే స మధురామ్లః| ఏవం శేషేష్వపి జ్ఞేయం||6-8||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

త్రికాన్ వక్ష్యామః- ఆదౌ ప్రయుజ్యమానస్తు మధురో దశ గచ్ఛతి | షడమ్లో లవణస్తస్మాదర్ధమేకం తథా కటుః ||9|| తద్యథా- మధురామ్లలవణః(1), మధురామ్లకటుకః(2), మధురామ్లతిక్తః(3), మధురామ్లకషాయః(4), మధురలవణకటుకః(5), మధురలవణతిక్తాః(6), మధురలవణకషాయః(7), మధురకటుకతిక్తః(8), మధురకటుకషాయః(9), మధురతిక్తకషాయః(10), ఏవమేషాం దశానాం త్రికసంయోగానామాదౌ మధురః ప్రయుజ్యతే; అమ్లలవణకటుకః(1), అమ్లలవణతిక్తః(2), అమ్లలవణకషాయః(3), అమ్లకటుతిక్తః(4), అమ్లకటుకషాయః(5), అమ్లతిక్తకషాయః(6), ఏవమేషాం షణ్ణామాదావమ్లః ప్రయుజ్యతే; లవణకటుతిక్తః(1), లవణకటుకషాయః(2), లవణతిక్తకషాయః(3), ఏవమేషాం త్రయాణామాదౌ లవణః ప్రయుజ్యతే; కటుతిక్తకషాయః(1), ఏవమేకస్యాదౌ కటుకః ప్రయుజ్యతే; ఏవమేతే త్రికసంయోగా వింశతిర్వ్యాఖ్యాతాః ||10||

ఆదావిత్యాది| దశేతి దశయోగానిత్యర్థః| తస్మాదర్ధమితి త్రీనిత్యర్థః| తేషామేవ త్రికానాం వింశతిసంఖ్యాకానాముదాహరణాన్యాహ- మధురామ్లేత్యాది| మధురామ్లలవణా విద్యంతే యత్ర స మధురామ్లలవణః| ఏవం శేషేష్వపి వ్యాఖ్యేయం||9-10||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

చతుష్కాన్ వక్ష్యామః | చతుష్కరససంయోగాన్మధురో దశ గచ్ఛతి | చతురోఽమ్లోఽనుగచ్ఛేచ్చ లవణస్త్వేకమేవ తు ||11|| మధురామ్లలవణకటుకః(1), మధురామ్లలవణతిక్తః(2), మధురామ్లలవణకషాయః(3), మధురామ్లకటుకతిక్తః(4), మధురామ్లకటుకషాయః(5), మధురామ్లతిక్తకషాయః(6), మధురలవణకటుకతిక్తః(7), మధురలవణకటుకషాయః(8), మధురలవణతిక్తకషాయః(9), మధురకటుతిక్తకషాయః(10), ఏవమేషాం దశానామాదౌ మధురః ప్రయుజ్యతే; అమ్లలవణకటుతిక్తః(1), అమ్లలవణకటుకషాయః(2), అమ్లలవణతిక్తకషాయః(3), అమ్లకటుతిక్తకషాయః(4), ఏవమేషాం చతుర్ణామాదావమ్లః; లవణకటుతిక్తకషాయః(1), ఏవమేకస్యాదౌ లవణః; ఏవమేతే చతుష్కరససంయోగాః పంచదశ కీర్తితాః ||12||

చతుష్కానిత్యాది| దశేతి ‘యోగాన్’ ఇతి శేషః| తేషాం చతుష్కరససంయోగే పంచదశసంఖ్యాకానాముదాహరణాన్యాహ- మధురామ్లేత్యాది| మధురామ్లలవణకటుకా విద్యంతే యత్ర యోగే స మధురామ్లలవణకటుకః; ఏవం శేషేష్వపి||11-12||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

పంచకాన్ వక్ష్యామః | పంచకాన్ పంచ మధుర ఏకమమ్లస్తు గచ్ఛతి ||13|| మధురామ్లలవణకటుతిక్తః(1), మధురామ్లలవణకటుకషాయః(2), మధురామ్లలవణతిక్తకషాయః(3), మధురామ్లకటుతిక్తకషాయః(4), మధురలవణకటుతిక్తకషాయః(5), ఏవమేషాం పంచానామాదౌ మధురః ప్రయుజ్యతే; అమ్లలవణకటుతిక్తకషాయః(1), ఏవమేకస్యాదావమ్లః; ఏవమేతే షట్ పంచకసంయోగా వ్యాఖ్యాతాః ||14||

పంచకానిత్యాది| పంచకానితి పంచరససమూహాన్| పంచేతి పంచసంఖ్యాకాన్ ‘యోగాన్’ ఇతి శేషః| తేషామేవ షణ్ణాముదాహరణాన్యాహ- మధురామ్లేత్యాది||13-14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

షట్కమేకం వక్ష్యామః; ఏకస్తు షట్కసంయోగః- మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయః; ఏష ఏక ఏవ షట్సంయోగః ||15||

తస్య షట్కస్యోదాహరణమాహ- మధురామ్లేత్యాది||15||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ఏకైకశ్చ షడ్రసా భవంతి- మధురః(1), అమ్లః(2), లవణః(3), కటుకః(4), తిక్తః(5), కషాయః(6), ఇతి ||16||

ఏషాముదాహరణాన్యాహ- మధురేత్యాది||16||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

భవంతి చాత్ర- ఏషా త్రిషష్టిర్వ్యాఖ్యాతా రసానాం రసచింతకైః | దోషభేదత్రిషష్ట్యాం తు ప్రయోక్తవ్యా విచక్షణైః ||17||

ఉపసంహారమాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| అనురసో హీనరసః| దోషభేదత్రిషష్ట్యాం దోషభేదీయాధ్యాయే వక్ష్యమాణాయాం| యద్యపి పరస్పరం భిన్నాః సంతో రసా బహవో భవంతి, తథాఽపి, షట్త్వం నాతివర్తంతే; యథా వాతాదిదోషా బహుధా భిన్నా అపి త్రిత్వం న త్యజంతి తథా రసా అపి షట్త్వం నాతివర్తంతే||17||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రే తంత్రభూషణాధ్యాయేషు రసభేదవికల్పాధ్యాయో నామ (ప్రథమః, ఆదితః) త్రిషష్టితమోఽధ్యాయః ||63||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే త్రిషష్టితమోఽధ్యాయః||63||