6. sarvagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયઃ સર્વાશ્રયરોગવિજ્ઞાનીય ઇત્યર્થઃ| કૃષ્ણમણ્ડલપ્રત્યાસત્ત્યા દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયો યુજ્યતે, યશ્ચ દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયાત્ પૂર્વં સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયારમ્ભઃ સ દૃષ્ટિગતાનાં તિમિરાદીનામભિષ્યન્દનિમિત્તત્વં ન સ્યાદિતિ બોધયતિ, સન્ધ્યાદિગતાનાં ચ સ્યન્દકારણત્વં બોધયતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

સ્યન્દાસ્તુ ચત્વાર ઇહોપદિષ્ટાસ્તાવન્ત એવેહ તથાઽધિમન્થાઃ | શોફાન્વિતોઽશોફયુતશ્ચ પાકાવિત્યેવમેતે દશ સમ્પ્રદિષ્ટાઃ ||૩|| હતાધિમન્થોઽનિલપર્યયશ્ચ શુષ્કાક્ષિપાકોઽન્યત એવ વાતઃ | દૃષ્ટિસ્તથાઽમ્લાધ્યુષિતા સિરાણામુત્પાતહર્ષાવપિ સર્વભાગાઃ ||૪||

સર્વાક્ષિગતરોગાણાં સઙ્ખ્યામાહ- સ્યન્દા ઇત્યાદિ| તાવન્ત એવ ચત્વાર એવ| પ્રથમશ્લોકેન દશ, દ્વિતીયશ્લોકેન સપ્ત, એવં સપ્તદશ સર્વાશ્રયાઃ કથિતાઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

પ્રાયેણ સર્વે નયનામયાસ્તુ ભવન્ત્યભિષ્યન્દનિમિત્તમૂલાઃ | તસ્માદભિષ્યન્દમુદીર્યમાણમુપાચરેદાશુ હિતાય ધીમાન્ ||૫||

સર્વેષાં નેત્રરોગાણામભિષ્યન્દભવત્વાત્ તત્પ્રતીકારસ્યાશેષનયનામયપ્રતીકારભૂતત્વાદ્યત્નતઃ પૂર્વરૂપ એવાસૌ પ્રતિકરણીય ઇત્યાહ- પ્રાયેણેત્યાદિ| અભિષ્યન્દનિમિત્તમૂલા ઇતિ અભિષ્યન્દાશ્ચ તન્નિમિત્તાનિ ચ તાન્યેવ મૂલં યેષાં તે તથા| નિમિત્તશબ્દાદ્દુષ્ટા દોષા દોષકોપનાનિ ચ સઙ્ગૃહ્યન્તે| ઉદીર્યમાણમ્ ઉત્પદ્યમાનમ્| ‘અભિષ્યન્દનિમિત્તમૂલા’ ઇત્યત્ર ‘અભિષ્યન્દસમુદ્ભવા હિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

નિસ્તોદનં સ્તમ્ભનરોમહર્ષસઙ્ઘર્ષપારુષ્યશિરોભિતાપાઃ | વિશુષ્કભાવઃ શિશિરાશ્રુતા ચ વાતાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૬||

ઇદાનીં વાતાભિષ્યન્દલક્ષણમાહ- નિસ્તોદનમિત્યાદિ| નિસ્તોદનં સૂચ્યેવ વ્યધનમ્| સ્તમ્ભનં સ્તબ્ધતા| સઙ્ઘર્ષઃ કરકરિમા| શિરોભિતાપઃ શિરોવ્યથા| ‘વિશુષ્કભાવઃ શિશિરાશ્રુતા ચ’ ઇત્યત્ર ‘શુષ્કાલ્પદૂષિકહિમાશ્રુતા ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર દૂષિકા નેત્રમલમ્| સાધ્યોઽયમ્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

દાહપ્રપાકૌ શિશિરાભિનન્દા ધૂમાયનં બાષ્પસમુચ્છ્રયશ્ચ | ઉષ્ણાશ્રુતા પીતકનેત્રતા ચ પિત્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૭||

પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમાહ- દાહેત્યાદિ| શિશિરાભિનન્દા શીતાભિલાષઃ| ધૂમાયનં ધૂમસ્યેવોદ્વમનં, બાષ્પસમુચ્છ્રયઃ અશ્રુબાહુલ્યમ્| અયમપિ સાધ્યઃ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ઉષ્ણાભિનન્દા ગુરુતાઽક્ષિશોફઃ કણ્ડૂપદેહૌ સિતતાઽતિશૈત્યમ્ | સ્રાવો મુહુઃ પિચ્છિલ એવ ચાપિ કફાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૮||

શ્લેષ્માભિષ્યન્દલક્ષણમાહ- ઉષ્ણેત્યાદિ| ઉપદેહો મલોપલિપ્તતા, સિતતા શુક્લતા; એષોઽપિ સાધ્યઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

તામ્રાશ્રુતા લોહિતનેત્રતા ચ રાજ્યઃ સમન્તાદતિલોહિતાશ્ચ | પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ રક્તાભિપન્ને નયને ભવન્તિ ||૯||

રક્તાભિષ્યન્દમાહ- તામ્રેત્યાદિ| અસાવપિ સાધ્યઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

વૃદ્ધૈરેતૈરભિષ્યન્દૈર્નરાણામક્રિયાવતામ્ | તાવન્તસ્ત્વધિમન્થાઃ સ્યુર્નયને તીવ્રવેદનાઃ ||૧૦||

અધિમન્થાનામભિષ્યન્દરોગકૃતત્વં દર્શયન્નાહ- વૃદ્ધૈરિત્યાદિ| તાવન્તઃ ચત્વાર એવ| તીવ્રવેદના ઇત્યત્ર વેદનાશબ્દઃ સામાન્યપીડાવચનઃ| તેન યથાસ્વં વાતાદિદોષવેદનાયુક્તા ઇત્યર્થઃ; એતેનેદમુક્તં ભવતિ- વાતિકાદભિષ્યન્દાદ્વાતિક એવાધિમન્થસ્તીવ્રવાતિકનિસ્તોદાદિસકલવેદનો ભવતિ; એવં પૈત્તિકઃ, શ્લૈષ્મિકો, રક્તોત્થિતશ્ચેતિ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ઉત્પાટ્યત ઇવાત્યર્થં નેત્રં નિર્મથ્યતે તથા | શિરસોઽર્ધં ચ તં વિદ્યાદધિમન્થં સ્વલક્ષણૈઃ ||૧૧||

અધિમન્થાનાં સામાન્યલક્ષણમાહ- ઉત્પાટ્યત ઇત્યાદિ| નેત્રં નિર્મથ્યતે તથેતિ ન કેવલં નેત્રમેવ નિર્મથ્યતે શિરસોઽર્ધં ચ તથા નિર્મથ્યત ઇતિ, અર્ધશિરસો વેદના ચ વ્યાધિસ્વભાવાત્| સ્વલક્ષણૈર્વાતાદીનાં સ્વકીયૈર્લક્ષણૈઃ| કેચિદત્રાધિમન્થાનાં સામાન્યલક્ષણં ન પઠન્તિ, પઞ્જિકાયાં પઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતમ્||૧૧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

નેત્રમુત્પાટ્યત ઇવ મથ્યતેઽરણિવચ્ચ યત્ | સઙ્ઘર્ષતોદનિર્ભેદમાંસસંરબ્ધમાવિલમ્ ||૧૨|| કુઞ્ચનાસ્ફોટનાધ્માનવેપથુવ્યથનૈર્યુતમ્ | શિરસોઽર્ધં ચ યેન સ્યાદધિમન્થઃ સ મારુતાત્ ||૧૩||

અધિમન્થાનાં સામાન્યલક્ષણમુક્ત્વા વિસ્તરેણ વિશેષલક્ષણમાહ- નેત્રમિત્યાદિ| સઙ્ઘર્ષઃ કરકરિમા| અન્યે તુ ‘સંહર્ષ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર સંહર્ષો રોમાઞ્ચપ્રાયો વેદનાવિશેષઃ| તોદઃ સૂચીવ્યધનમિવ વેદના| નિર્ભેદઃ શસ્ત્રેણ વિદારણમિવ| માંસસંરબ્ધં માંસોપચિતમિત્યર્થઃ| આવિલં સમલમ્| એષ સાધ્યઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

રક્તરાજિચિતં સ્રાવિ વહ્નિનેવાવદહ્યતે | યકૃત્પિણ્ડોપમં દાહિ ક્ષારેણાક્તમિવ ક્ષતમ્ ||૧૪|| પ્રપક્વોચ્છૂનવર્ત્માન્તં સસ્વેદં પીતદર્શનમ્ | મૂર્ચ્છાશિરોદાહયુતં પિત્તેનાક્ષ્યધિમન્થિતમ્ ||૧૫||

પિત્તાધિમન્થલક્ષણમાહ- રક્તરાજીત્યાદિ| દાહિ ક્ષારેણાક્તમિવ ક્ષતમિતિ ક્ષારલિપ્તક્ષતમિવ દહનશીલમ્| એષ વ્યાધિઃ સાધ્યઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17

શોફવન્નાતિસંરબ્ધં સ્રાવકણ્ડૂસમન્વિતમ્ | શૈત્યગૌરવપૈચ્છિલ્યદૂષિકાહર્ષણાન્વિતમ્ ||૧૬|| રૂપં પશ્યતિ દુઃખેન પાંશુપૂર્ણમિવાવિલમ્ | નાસાધ્માનશિરોદુઃખયુતં શ્લેષ્માધિમન્થિતમ્ ||૧૭||

શ્લેષ્માધિમન્થલક્ષણમાહ- શોફવદિત્યાદિ| દૂષિકા નેત્રમલમ્| અયમપિ રોગઃ સાધ્યઃ||૧૬-૧૭||

Adhikarana 13 (18-19) · Śloka 19

બન્ધુજીવપ્રતીકાશં તામ્યતિ સ્પર્શનાક્ષમમ્ | રક્તાસ્રાવં સનિસ્તોદં પશ્યત્યગ્નિનિભા દિશઃ ||૧૮|| રક્તમગ્નારિષ્ટવચ્ચ કૃષ્ણભાગશ્ચ લક્ષ્યતે | યદ્દીપ્તં રક્તપર્યન્તં તદ્રક્તેનાધિમન્થિતમ્ ||૧૯||

રક્તાધિમન્થલક્ષણમાહ- બન્ધુજીવેત્યાદિ| બન્ધુજીવો મધ્યાહ્નપુષ્પકઃ, અરિષ્ટકં કૃષ્ણફલં ‘અરીઠા’ ઇતિ લોકે| અસાવપિ સાધ્યઃ||૧૮-૧૯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

હન્યાદ્દૃષ્ટિં સપ્તરાત્રાત્ કફોત્થોઽધીમન્થોઽસૃક્સમ્ભવઃ પઞ્ચરાત્રાત્ | ષડ્રાત્રાદ્વૈ મારુતોત્થો નિહાન્યાન્મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ ||૨૦||

ઇદાનીં વાતાદ્યધિમન્થાનાં સમ્યગુપચારસાધ્યાનાં વૈદ્યાતુરયોર્યત્નાધાનાર્થં મિથ્યાચારાદ્દૃષ્ટિવિનાશાવધિં યથાદોષં નિર્દિશન્નાહ- હન્યાદિત્યાદિ| મિથ્યાચારાદિતિ પદં શ્લેષ્મોદ્ભવાદ્યધિમન્થેષુ સર્વેષ્વપિ સમ્બધ્યતે| દૃષ્ટિનાશકાલાવધિરપ્યત્ર વ્યાધિસ્વભાવાત્||૨૦||

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

કણ્ડૂપદેહાશ્રુયુતઃ પક્વોદુમ્બરસન્નિભઃ | દાહસંહર્ષતામ્રત્વશોફનિસ્તોદગૌરવૈઃ ||૨૧|| જુષ્ટો મુહુઃ સ્રવેચ્ચાસ્રમુષ્ણશીતામ્બુ પિચ્છિલમ્ | સંરમ્ભી પચ્યતે યશ્ચ નેત્રપાકઃ સશોફજઃ ||૨૨||

સશોફપાકમાહ- કણ્ડ્વિત્યાદિ| સંરમ્ભી શોફયુક્તઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

શોફહીનાનિ લિઙ્ગાનિ નેત્રપાકે ત્વશોફજે |૨૩|

અશોફપાકમાહ- શોફેત્યાદિ| લિઙ્ગાનિ સશોફપાકલિઙ્ગાનીત્યર્થઃ| ઉભાવપિ પાકૌ ત્રિદોષજૌ સાધ્યૌ ચ|૨૩|-

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

ઉપેક્ષણાદક્ષિ યદાઽધિમન્થો વાતાત્મકઃ સાદયતિ પ્રસહ્ય | રુજાભિરુગ્રાભિરસાધ્ય એષ હતાધિમન્થઃ ખલુ નામ રોગઃ ||૨૩||

સકલનયનશોષલક્ષણં હતાધિમન્થં દર્શયન્નાહ- ઉપેક્ષણાદિત્યાદિ| સાદયતિ અવસાદયતિ, શોષયતીત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

અન્તઃસિરાણાં શ્વસનઃ સ્થિતો દૃષ્ટિં પ્રતિક્ષિપન્ | હતાધિમન્થં જનયેત્તમસાધ્યં વિદુર્બુધાઃ ||૨૪||

દૃષ્ટિનિર્ગમલક્ષણં હતાધિમન્થં દર્શયન્નાહ- અન્તઃસિરાણામિત્યાદિ| પ્રતિક્ષિપન્ નિષ્કાસયન્નિત્યર્થઃ| યદ્યપિ હતાધિમન્થલક્ષણદ્વિત્વં જ્ઞાયતે તથાઽપ્યેક એવ, અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ નયનશોષલક્ષણહતાધિમન્થસ્ય પાઠં ન પઠતિ, દૃષ્ટિનિર્ગમલક્ષણસ્ય હતાધિમન્થસ્ય પાઠં પઠતિ, પઞ્જિકાકારેણ ચ વિદેહોક્તં પ્રકારદ્વયેન હતાધિમન્થલક્ષણં દૃષ્ટ્વા ન્યૂનતાદોષભયાત્ પાઠદ્વયમપિ પઠિતમ્| તથા ચ વિદેહઃ- “અન્તર્ગતઃ સિરાણાં તુ યદા તિષ્ઠતિ મારુતઃ| સ તદા નયનં પ્રાપ્ય શીઘ્રં દૃષ્ટિં નિરસ્યતિ|| તસ્યાં નિરસ્યમાનાયાં નિર્મથ્નન્નિવ મારુતઃ| નયનં નિર્વમત્યાશુ શૂલતોદાધિમન્થનૈઃ|| અથવા શોષયેદક્ષિ ક્ષીણતેજોબલાનલમ્| ઉત્પદ્મમિવ સંશુષ્કમવસીદતિ લોચનમ્|| હતાધિમન્થં તં વિદ્યાદસાધ્યં વાતકોપતઃ”- ઇતિ||૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

પક્ષ્મદ્વયાક્ષિભ્રુવમાશ્રિતસ્તુ યત્રાનિલઃ સઞ્ચરતિ પ્રદુષ્ટઃ | પર્યાયશશ્ચાપિ રુજઃ કરોતિ તં વાતપર્યાયમુદાહરન્તિ ||૨૫||

વાતપર્યાયમાહ- પક્ષ્મેત્યાદિ| અક્ષિ લોચનં, ભ્રૂઃ પ્રસિદ્ધા| પર્યાયશશ્ચાપિ રુજઃ કરોતિ કદાચિત્ પક્ષ્મદ્વયે, કદાચિદક્ષિણિ, કદાચિદ્ભ્રુવીતિ પર્યાયશબ્દાર્થઃ| સાધ્યોઽયમ્||૨૫||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

યત્ કૂણિતં દારુણરૂક્ષવર્ત્મ વિલોકને ચાવિલદર્શનં યત્ | સુદારુણં યત્ પ્રતિબોધને ચ શુષ્કાક્ષિપાકોપહતં તદક્ષિ ||૨૬||

શુષ્કાક્ષિપાકમાહ- યદિત્યાદિ| કૂણિતં નિમીલિતં, દારુણં કઠિનં રૂક્ષં વર્ત્મ યસ્ય તત્તથા| વિલોકને ચાવિલદર્શનમિતિ યદતિદર્શને આકુલદર્શનમિત્યર્થઃ| સુદારુણં યત્ પ્રતિબોધને ચેતિ પ્રતિબોધને ઉન્મેષે ચ યદતિશયેન કઠિનં; અન્યે સુદારુણં કૃચ્છ્રોન્મીલનમ્| વાતિકોઽયં સાધ્યશ્ચ||૨૬||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

યસ્યાવટૂકર્ણશિરોહનુસ્થો મન્યાગતો વાઽપ્યનિલોઽન્યતો વા | કુર્યાદ્રુજોઽતિ ભ્રુવિ લોચને વા તમન્યતોવાતમુદાહરન્તિ ||૨૭||

અન્યતોવાતમાહ- યસ્યેત્યાદિ| અવટુઃ ગ્રીવાયાઃ પશ્ચિમો ભાગઃ| મન્યા ગ્રીવાયાઃ પાર્શ્વયોઃ સિરાવિશેષઃ| અન્યતો વેતિ પૃષ્ઠતો વેત્યર્થઃ| અન્યતોવાત ઇતિ યથાર્થેયં સઞ્જ્ઞા, યતોઽન્યતઃ સ્થિતો વાયુરન્યતો વેદનાં કરોતિ| વાતિકોઽયં સાધ્યશ્ચ||૨૭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

અમ્લેન ભુક્તેન વિદાહિના ચ સઞ્છાદ્યતે સર્વત એવ નેત્રમ્ | શોફાન્વિતં લોહિતકૈઃ સનીલૈરેતાદૃગમ્લાધ્યુષિતં વદન્તિ ||૨૮||

અમ્લાધ્યુષિતમાહ- અમ્લેનેત્યાદિ| વિદાહિના વેતિ કટુકેન લવણેન વેત્યર્થઃ| લોહિતકૈ રાગૈરિત્યર્થઃ| સનીલૈઃ ઈષન્નીલૈઃ| એતાદૃક્ ઈદૃશમિત્યર્થઃ| અમ્લાધ્યુષિતમ્ અમ્લજનિતપિત્તાધ્યુષિતમ્| એષ રોગઃ પૈત્તિકઃ સાધ્યશ્ચ||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

અવેદના વાઽપિ સવેદના વા યસ્યાક્ષિરાજ્યો હિ ભવન્તિ તામ્રાઃ | મુહુર્વિરજ્યન્તિ ચ તાઃ સમન્તાદ્ વ્યાધિઃ સિરોત્પાત ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૨૯||

સિરોત્પાતમાહ- અવેદનેત્યાદિ| વિરજ્યન્તિ વિરક્તા ભવન્તિ પ્રકૃતવર્ણા ભવન્તીત્યર્થઃ | રક્તજોઽયં સાધ્યશ્ચ||૨૯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

મોહાત્ સિરોત્પાત ઉપેક્ષિતસ્તુ જાયેત રોગસ્તુ સિરાપ્રહર્ષઃ | તામ્રાચ્છમસ્રં સ્રવતિ પ્રગાઢં તથા ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતું ચ ||૩૦||

સિરાહર્ષમાહ- મોહાદિત્યાદિ| અયમપિ રક્તજઃ સાધ્યશ્ચ||૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતશાલાક્યતન્ત્રે ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૬||