6. sarvagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸರ್ವಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ಸರ್ವಾಶ್ರಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ದೃಷ್ಟಿಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ಯುಜ್ಯತೇ, ಯಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಿಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಾರಮ್ಭಃ ಸ ದೃಷ್ಟಿಗತಾನಾಂ ತಿಮಿರಾದೀನಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಬೋಧಯತಿ, ಸನ್ಧ್ಯಾದಿಗತಾನಾಂ ಚ ಸ್ಯನ್ದಕಾರಣತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ಸ್ಯನ್ದಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರ ಇಹೋಪದಿಷ್ಟಾಸ್ತಾವನ್ತ ಏವೇಹ ತಥಾಽಧಿಮನ್ಥಾಃ | ಶೋಫಾನ್ವಿತೋಽಶೋಫಯುತಶ್ಚ ಪಾಕಾವಿತ್ಯೇವಮೇತೇ ದಶ ಸಮ್ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಃ ||೩|| ಹತಾಧಿಮನ್ಥೋಽನಿಲಪರ್ಯಯಶ್ಚ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಽನ್ಯತ ಏವ ವಾತಃ | ದೃಷ್ಟಿಸ್ತಥಾಽಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಾ ಸಿರಾಣಾಮುತ್ಪಾತಹರ್ಷಾವಪಿ ಸರ್ವಭಾಗಾಃ ||೪||

ಸರ್ವಾಕ್ಷಿಗತರೋಗಾಣಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಸ್ಯನ್ದಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾವನ್ತ ಏವ ಚತ್ವಾರ ಏವ| ಪ್ರಥಮಶ್ಲೋಕೇನ ದಶ, ದ್ವಿತೀಯಶ್ಲೋಕೇನ ಸಪ್ತ, ಏವಂ ಸಪ್ತದಶ ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಕಥಿತಾಃ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ಪ್ರಾಯೇಣ ಸರ್ವೇ ನಯನಾಮಯಾಸ್ತು ಭವನ್ತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಮೂಲಾಃ | ತಸ್ಮಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಮುದೀರ್ಯಮಾಣಮುಪಾಚರೇದಾಶು ಹಿತಾಯ ಧೀಮಾನ್ ||೫||

ಸರ್ವೇಷಾಂ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದಭವತ್ವಾತ್ ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರಸ್ಯಾಶೇಷನಯನಾಮಯಪ್ರತೀಕಾರಭೂತತ್ವಾದ್ಯತ್ನತಃ ಪೂರ್ವರೂಪ ಏವಾಸೌ ಪ್ರತಿಕರಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಮೂಲಾ ಇತಿ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾಶ್ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ತಾನ್ಯೇವ ಮೂಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ನಿಮಿತ್ತಶಬ್ದಾದ್ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾ ದೋಷಕೋಪನಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಉದೀರ್ಯಮಾಣಮ್ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಮ್| ‘ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಿಮಿತ್ತಮೂಲಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಸಮುದ್ಭವಾ ಹಿ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ನಿಸ್ತೋದನಂ ಸ್ತಮ್ಭನರೋಮಹರ್ಷಸಙ್ಘರ್ಷಪಾರುಷ್ಯಶಿರೋಭಿತಾಪಾಃ | ವಿಶುಷ್ಕಭಾವಃ ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತಾ ಚ ವಾತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೬||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನಿಸ್ತೋದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಸ್ತೋದನಂ ಸೂಚ್ಯೇವ ವ್ಯಧನಮ್| ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಸ್ತಬ್ಧತಾ| ಸಙ್ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಮಾ| ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋವ್ಯಥಾ| ‘ವಿಶುಷ್ಕಭಾವಃ ಶಿಶಿರಾಶ್ರುತಾ ಚ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶುಷ್ಕಾಲ್ಪದೂಷಿಕಹಿಮಾಶ್ರುತಾ ಚ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ದೂಷಿಕಾ ನೇತ್ರಮಲಮ್| ಸಾಧ್ಯೋಽಯಮ್||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ದಾಹಪ್ರಪಾಕೌ ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಧೂಮಾಯನಂ ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯಶ್ಚ | ಉಷ್ಣಾಶ್ರುತಾ ಪೀತಕನೇತ್ರತಾ ಚ ಪಿತ್ತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೭||

ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿಶಿರಾಭಿನನ್ದಾ ಶೀತಾಭಿಲಾಷಃ| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಸ್ಯೇವೋದ್ವಮನಂ, ಬಾಷ್ಪಸಮುಚ್ಛ್ರಯಃ ಅಶ್ರುಬಾಹುಲ್ಯಮ್| ಅಯಮಪಿ ಸಾಧ್ಯಃ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ಉಷ್ಣಾಭಿನನ್ದಾ ಗುರುತಾಽಕ್ಷಿಶೋಫಃ ಕಣ್ಡೂಪದೇಹೌ ಸಿತತಾಽತಿಶೈತ್ಯಮ್ | ಸ್ರಾವೋ ಮುಹುಃ ಪಿಚ್ಛಿಲ ಏವ ಚಾಪಿ ಕಫಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೮||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಉಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದೇಹೋ ಮಲೋಪಲಿಪ್ತತಾ, ಸಿತತಾ ಶುಕ್ಲತಾ; ಏಷೋಽಪಿ ಸಾಧ್ಯಃ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ತಾಮ್ರಾಶ್ರುತಾ ಲೋಹಿತನೇತ್ರತಾ ಚ ರಾಜ್ಯಃ ಸಮನ್ತಾದತಿಲೋಹಿತಾಶ್ಚ | ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಯಾನಿ ತಾನಿ ರಕ್ತಾಭಿಪನ್ನೇ ನಯನೇ ಭವನ್ತಿ ||೯||

ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾಹ- ತಾಮ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾವಪಿ ಸಾಧ್ಯಃ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ವೃದ್ಧೈರೇತೈರಭಿಷ್ಯನ್ದೈರ್ನರಾಣಾಮಕ್ರಿಯಾವತಾಮ್ | ತಾವನ್ತಸ್ತ್ವಧಿಮನ್ಥಾಃ ಸ್ಯುರ್ನಯನೇ ತೀವ್ರವೇದನಾಃ ||೧೦||

ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಮಭಿಷ್ಯನ್ದರೋಗಕೃತತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವೃದ್ಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತಾವನ್ತಃ ಚತ್ವಾರ ಏವ| ತೀವ್ರವೇದನಾ ಇತ್ಯತ್ರ ವೇದನಾಶಬ್ದಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪೀಡಾವಚನಃ| ತೇನ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿದೋಷವೇದನಾಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನೇದಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ವಾತಿಕಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಾದ್ವಾತಿಕ ಏವಾಧಿಮನ್ಥಸ್ತೀವ್ರವಾತಿಕನಿಸ್ತೋದಾದಿಸಕಲವೇದನೋ ಭವತಿ; ಏವಂ ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ, ರಕ್ತೋತ್ಥಿತಶ್ಚೇತಿ||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇವಾತ್ಯರ್ಥಂ ನೇತ್ರಂ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ತಥಾ | ಶಿರಸೋಽರ್ಧಂ ಚ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಧಿಮನ್ಥಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೧||

ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಉತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ರಂ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ತಥೇತಿ ನ ಕೇವಲಂ ನೇತ್ರಮೇವ ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ಶಿರಸೋಽರ್ಧಂ ಚ ತಥಾ ನಿರ್ಮಥ್ಯತ ಇತಿ, ಅರ್ಧಶಿರಸೋ ವೇದನಾ ಚ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್| ಸ್ವಲಕ್ಷಣೈರ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಸ್ವಕೀಯೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ| ಕೇಚಿದತ್ರಾಧಿಮನ್ಥಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಪಞ್ಜಿಕಾಯಾಂ ಪಠಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಮ್||೧೧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

ನೇತ್ರಮುತ್ಪಾಟ್ಯತ ಇವ ಮಥ್ಯತೇಽರಣಿವಚ್ಚ ಯತ್ | ಸಙ್ಘರ್ಷತೋದನಿರ್ಭೇದಮಾಂಸಸಂರಬ್ಧಮಾವಿಲಮ್ ||೧೨|| ಕುಞ್ಚನಾಸ್ಫೋಟನಾಧ್ಮಾನವೇಪಥುವ್ಯಥನೈರ್ಯುತಮ್ | ಶಿರಸೋಽರ್ಧಂ ಚ ಯೇನ ಸ್ಯಾದಧಿಮನ್ಥಃ ಸ ಮಾರುತಾತ್ ||೧೩||

ಅಧಿಮನ್ಥಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಸ್ತರೇಣ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನೇತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಘರ್ಷಃ ಕರಕರಿಮಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸಂಹರ್ಷ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಸಂಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಞ್ಚಪ್ರಾಯೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ತೋದಃ ಸೂಚೀವ್ಯಧನಮಿವ ವೇದನಾ| ನಿರ್ಭೇದಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ವಿದಾರಣಮಿವ| ಮಾಂಸಸಂರಬ್ಧಂ ಮಾಂಸೋಪಚಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆವಿಲಂ ಸಮಲಮ್| ಏಷ ಸಾಧ್ಯಃ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

ರಕ್ತರಾಜಿಚಿತಂ ಸ್ರಾವಿ ವಹ್ನಿನೇವಾವದಹ್ಯತೇ | ಯಕೃತ್ಪಿಣ್ಡೋಪಮಂ ದಾಹಿ ಕ್ಷಾರೇಣಾಕ್ತಮಿವ ಕ್ಷತಮ್ ||೧೪|| ಪ್ರಪಕ್ವೋಚ್ಛೂನವರ್ತ್ಮಾನ್ತಂ ಸಸ್ವೇದಂ ಪೀತದರ್ಶನಮ್ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಶಿರೋದಾಹಯುತಂ ಪಿತ್ತೇನಾಕ್ಷ್ಯಧಿಮನ್ಥಿತಮ್ ||೧೫||

ಪಿತ್ತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ರಕ್ತರಾಜೀತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಿ ಕ್ಷಾರೇಣಾಕ್ತಮಿವ ಕ್ಷತಮಿತಿ ಕ್ಷಾರಲಿಪ್ತಕ್ಷತಮಿವ ದಹನಶೀಲಮ್| ಏಷ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಃ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17

ಶೋಫವನ್ನಾತಿಸಂರಬ್ಧಂ ಸ್ರಾವಕಣ್ಡೂಸಮನ್ವಿತಮ್ | ಶೈತ್ಯಗೌರವಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯದೂಷಿಕಾಹರ್ಷಣಾನ್ವಿತಮ್ ||೧೬|| ರೂಪಂ ಪಶ್ಯತಿ ದುಃಖೇನ ಪಾಂಶುಪೂರ್ಣಮಿವಾವಿಲಮ್ | ನಾಸಾಧ್ಮಾನಶಿರೋದುಃಖಯುತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಮನ್ಥಿತಮ್ ||೧೭||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶೋಫವದಿತ್ಯಾದಿ| ದೂಷಿಕಾ ನೇತ್ರಮಲಮ್| ಅಯಮಪಿ ರೋಗಃ ಸಾಧ್ಯಃ||೧೬-೧೭||

Adhikarana 13 (18-19) · Śloka 19

ಬನ್ಧುಜೀವಪ್ರತೀಕಾಶಂ ತಾಮ್ಯತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್ | ರಕ್ತಾಸ್ರಾವಂ ಸನಿಸ್ತೋದಂ ಪಶ್ಯತ್ಯಗ್ನಿನಿಭಾ ದಿಶಃ ||೧೮|| ರಕ್ತಮಗ್ನಾರಿಷ್ಟವಚ್ಚ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಶ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ | ಯದ್ದೀಪ್ತಂ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಂ ತದ್ರಕ್ತೇನಾಧಿಮನ್ಥಿತಮ್ ||೧೯||

ರಕ್ತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬನ್ಧುಜೀವೇತ್ಯಾದಿ| ಬನ್ಧುಜೀವೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಪುಷ್ಪಕಃ, ಅರಿಷ್ಟಕಂ ಕೃಷ್ಣಫಲಂ ‘ಅರೀಠಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಅಸಾವಪಿ ಸಾಧ್ಯಃ||೧೮-೧೯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

ಹನ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಕಫೋತ್ಥೋಽಧೀಮನ್ಥೋಽಸೃಕ್ಸಮ್ಭವಃ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾತ್ | ಷಡ್ರಾತ್ರಾದ್ವೈ ಮಾರುತೋತ್ಥೋ ನಿಹಾನ್ಯಾನ್ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸದ್ಯ ಏವ ||೨೦||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದ್ಯಧಿಮನ್ಥಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ವೈದ್ಯಾತುರಯೋರ್ಯತ್ನಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದ್ದೃಷ್ಟಿವಿನಾಶಾವಧಿಂ ಯಥಾದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದಿತಿ ಪದಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾದ್ಯಧಿಮನ್ಥೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೃಷ್ಟಿನಾಶಕಾಲಾವಧಿರಪ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೨೦||

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

ಕಣ್ಡೂಪದೇಹಾಶ್ರುಯುತಃ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸನ್ನಿಭಃ | ದಾಹಸಂಹರ್ಷತಾಮ್ರತ್ವಶೋಫನಿಸ್ತೋದಗೌರವೈಃ ||೨೧|| ಜುಷ್ಟೋ ಮುಹುಃ ಸ್ರವೇಚ್ಚಾಸ್ರಮುಷ್ಣಶೀತಾಮ್ಬು ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ | ಸಂರಮ್ಭೀ ಪಚ್ಯತೇ ಯಶ್ಚ ನೇತ್ರಪಾಕಃ ಸಶೋಫಜಃ ||೨೨||

ಸಶೋಫಪಾಕಮಾಹ- ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭೀ ಶೋಫಯುಕ್ತಃ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

ಶೋಫಹೀನಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ನೇತ್ರಪಾಕೇ ತ್ವಶೋಫಜೇ |೨೩|

ಅಶೋಫಪಾಕಮಾಹ- ಶೋಫೇತ್ಯಾದಿ| ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಶೋಫಪಾಕಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಭಾವಪಿ ಪಾಕೌ ತ್ರಿದೋಷಜೌ ಸಾಧ್ಯೌ ಚ|೨೩|-

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಕ್ಷಿ ಯದಾಽಧಿಮನ್ಥೋ ವಾತಾತ್ಮಕಃ ಸಾದಯತಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ | ರುಜಾಭಿರುಗ್ರಾಭಿರಸಾಧ್ಯ ಏಷ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಃ ಖಲು ನಾಮ ರೋಗಃ ||೨೩||

ಸಕಲನಯನಶೋಷಲಕ್ಷಣಂ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾದಯತಿ ಅವಸಾದಯತಿ, ಶೋಷಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

ಅನ್ತಃಸಿರಾಣಾಂ ಶ್ವಸನಃ ಸ್ಥಿತೋ ದೃಷ್ಟಿಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪನ್ | ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ಜನಯೇತ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ ||೨೪||

ದೃಷ್ಟಿನಿರ್ಗಮಲಕ್ಷಣಂ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅನ್ತಃಸಿರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪನ್ ನಿಷ್ಕಾಸಯನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣದ್ವಿತ್ವಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ತಥಾಽಪ್ಯೇಕ ಏವ, ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ನಯನಶೋಷಲಕ್ಷಣಹತಾಧಿಮನ್ಥಸ್ಯ ಪಾಠಂ ನ ಪಠತಿ, ದೃಷ್ಟಿನಿರ್ಗಮಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಸ್ಯ ಪಾಠಂ ಪಠತಿ, ಪಞ್ಜಿಕಾಕಾರೇಣ ಚ ವಿದೇಹೋಕ್ತಂ ಪ್ರಕಾರದ್ವಯೇನ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಲಕ್ಷಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನ್ಯೂನತಾದೋಷಭಯಾತ್ ಪಾಠದ್ವಯಮಪಿ ಪಠಿತಮ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ- “ಅನ್ತರ್ಗತಃ ಸಿರಾಣಾಂ ತು ಯದಾ ತಿಷ್ಠತಿ ಮಾರುತಃ| ಸ ತದಾ ನಯನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ನಿರಸ್ಯತಿ|| ತಸ್ಯಾಂ ನಿರಸ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ನಿರ್ಮಥ್ನನ್ನಿವ ಮಾರುತಃ| ನಯನಂ ನಿರ್ವಮತ್ಯಾಶು ಶೂಲತೋದಾಧಿಮನ್ಥನೈಃ|| ಅಥವಾ ಶೋಷಯೇದಕ್ಷಿ ಕ್ಷೀಣತೇಜೋಬಲಾನಲಮ್| ಉತ್ಪದ್ಮಮಿವ ಸಂಶುಷ್ಕಮವಸೀದತಿ ಲೋಚನಮ್|| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ”- ಇತಿ||೨೪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

ಪಕ್ಷ್ಮದ್ವಯಾಕ್ಷಿಭ್ರುವಮಾಶ್ರಿತಸ್ತು ಯತ್ರಾನಿಲಃ ಸಞ್ಚರತಿ ಪ್ರದುಷ್ಟಃ | ಪರ್ಯಾಯಶಶ್ಚಾಪಿ ರುಜಃ ಕರೋತಿ ತಂ ವಾತಪರ್ಯಾಯಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೨೫||

ವಾತಪರ್ಯಾಯಮಾಹ- ಪಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿ ಲೋಚನಂ, ಭ್ರೂಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಪರ್ಯಾಯಶಶ್ಚಾಪಿ ರುಜಃ ಕರೋತಿ ಕದಾಚಿತ್ ಪಕ್ಷ್ಮದ್ವಯೇ, ಕದಾಚಿದಕ್ಷಿಣಿ, ಕದಾಚಿದ್ಭ್ರುವೀತಿ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಸಾಧ್ಯೋಽಯಮ್||೨೫||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

ಯತ್ ಕೂಣಿತಂ ದಾರುಣರೂಕ್ಷವರ್ತ್ಮ ವಿಲೋಕನೇ ಚಾವಿಲದರ್ಶನಂ ಯತ್ | ಸುದಾರುಣಂ ಯತ್ ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಚ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಪಹತಂ ತದಕ್ಷಿ ||೨೬||

ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಮಾಹ- ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂಣಿತಂ ನಿಮೀಲಿತಂ, ದಾರುಣಂ ಕಠಿನಂ ರೂಕ್ಷಂ ವರ್ತ್ಮ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ವಿಲೋಕನೇ ಚಾವಿಲದರ್ಶನಮಿತಿ ಯದತಿದರ್ಶನೇ ಆಕುಲದರ್ಶನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುದಾರುಣಂ ಯತ್ ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಚೇತಿ ಪ್ರತಿಬೋಧನೇ ಉನ್ಮೇಷೇ ಚ ಯದತಿಶಯೇನ ಕಠಿನಂ; ಅನ್ಯೇ ಸುದಾರುಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಮ್| ವಾತಿಕೋಽಯಂ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೨೬||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

ಯಸ್ಯಾವಟೂಕರ್ಣಶಿರೋಹನುಸ್ಥೋ ಮನ್ಯಾಗತೋ ವಾಽಪ್ಯನಿಲೋಽನ್ಯತೋ ವಾ | ಕುರ್ಯಾದ್ರುಜೋಽತಿ ಭ್ರುವಿ ಲೋಚನೇ ವಾ ತಮನ್ಯತೋವಾತಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೨೭||

ಅನ್ಯತೋವಾತಮಾಹ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಟುಃ ಗ್ರೀವಾಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ಭಾಗಃ| ಮನ್ಯಾ ಗ್ರೀವಾಯಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸಿರಾವಿಶೇಷಃ| ಅನ್ಯತೋ ವೇತಿ ಪೃಷ್ಠತೋ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತೋವಾತ ಇತಿ ಯಥಾರ್ಥೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ, ಯತೋಽನ್ಯತಃ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುರನ್ಯತೋ ವೇದನಾಂ ಕರೋತಿ| ವಾತಿಕೋಽಯಂ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೨೭||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

ಅಮ್ಲೇನ ಭುಕ್ತೇನ ವಿದಾಹಿನಾ ಚ ಸಞ್ಛಾದ್ಯತೇ ಸರ್ವತ ಏವ ನೇತ್ರಮ್ | ಶೋಫಾನ್ವಿತಂ ಲೋಹಿತಕೈಃ ಸನೀಲೈರೇತಾದೃಗಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಂ ವದನ್ತಿ ||೨೮||

ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮಾಹ- ಅಮ್ಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿದಾಹಿನಾ ವೇತಿ ಕಟುಕೇನ ಲವಣೇನ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಹಿತಕೈ ರಾಗೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನೀಲೈಃ ಈಷನ್ನೀಲೈಃ| ಏತಾದೃಕ್ ಈದೃಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಮ್ ಅಮ್ಲಜನಿತಪಿತ್ತಾಧ್ಯುಷಿತಮ್| ಏಷ ರೋಗಃ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೨೮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

ಅವೇದನಾ ವಾಽಪಿ ಸವೇದನಾ ವಾ ಯಸ್ಯಾಕ್ಷಿರಾಜ್ಯೋ ಹಿ ಭವನ್ತಿ ತಾಮ್ರಾಃ | ಮುಹುರ್ವಿರಜ್ಯನ್ತಿ ಚ ತಾಃ ಸಮನ್ತಾದ್ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಿರೋತ್ಪಾತ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ||೨೯||

ಸಿರೋತ್ಪಾತಮಾಹ- ಅವೇದನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿರಜ್ಯನ್ತಿ ವಿರಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಕೃತವರ್ಣಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ | ರಕ್ತಜೋಽಯಂ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೨೯||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

ಮೋಹಾತ್ ಸಿರೋತ್ಪಾತ ಉಪೇಕ್ಷಿತಸ್ತು ಜಾಯೇತ ರೋಗಸ್ತು ಸಿರಾಪ್ರಹರ್ಷಃ | ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಮಸ್ರಂ ಸ್ರವತಿ ಪ್ರಗಾಢಂ ತಥಾ ನ ಶಕ್ನೋತ್ಯಭಿವೀಕ್ಷಿತುಂ ಚ ||೩೦||

ಸಿರಾಹರ್ಷಮಾಹ- ಮೋಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಪಿ ರಕ್ತಜಃ ಸಾಧ್ಯಶ್ಚ||೩೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಸರ್ವಗತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ||೬||