Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സര്വഗതരോഗവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः सर्वगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അഥാത ഇത്യാദി| സര്വഗതരോഗവിജ്ഞാനീയഃ സര്വാശ്രയരോഗവിജ്ഞാനീയ ഇത്യര്ഥഃ| കൃഷ്ണമണ്ഡലപ്രത്യാസത്ത്യാ ദൃഷ്ടിഗതരോഗവിജ്ഞാനീയോ യുജ്യതേ, യശ്ച ദൃഷ്ടിഗതരോഗവിജ്ഞാനീയാത് പൂര്വം സര്വഗതരോഗവിജ്ഞാനീയാരമ്ഭഃ സ ദൃഷ്ടിഗതാനാം തിമിരാദീനാമഭിഷ്യന്ദനിമിത്തത്വം ന സ്യാദിതി ബോധയതി, സന്ധ്യാദിഗതാനാം ച സ്യന്ദകാരണത്വം ബോധയതി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
സ്യന്ദാസ്തു ചത്വാര ഇഹോപദിഷ്ടാസ്താവന്ത ഏവേഹ തഥാऽധിമന്ഥാഃ |
ശോഫാന്വിതോऽശോഫയുതശ്ച പാകാവിത്യേവമേതേ ദശ സമ്പ്രദിഷ്ടാഃ ||൩||
ഹതാധിമന്ഥോऽനിലപര്യയശ്ച ശുഷ്കാക്ഷിപാകോऽന്യത ഏവ വാതഃ |
ദൃഷ്ടിസ്തഥാऽമ്ലാധ്യുഷിതാ സിരാണാമുത്പാതഹര്ഷാവപി സര്വഭാഗാഃ ||൪||
View original
स्यन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथाऽधिमन्थाः |
शोफान्वितोऽशोफयुतश्च पाकावित्येवमेते दश सम्प्रदिष्टाः ||३||
हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च शुष्काक्षिपाकोऽन्यत एव वातः |
दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता सिराणामुत्पातहर्षावपि सर्वभागाः ||४||
സര്വാക്ഷിഗതരോഗാണാം സങ്ഖ്യാമാഹ- സ്യന്ദാ ഇത്യാദി| താവന്ത ഏവ ചത്വാര ഏവ| പ്രഥമശ്ലോകേന ദശ, ദ്വിതീയശ്ലോകേന സപ്ത, ഏവം സപ്തദശ സര്വാശ്രയാഃ കഥിതാഃ||൩-൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
പ്രായേണ സര്വേ നയനാമയാസ്തു ഭവന്ത്യഭിഷ്യന്ദനിമിത്തമൂലാഃ |
തസ്മാദഭിഷ്യന്ദമുദീര്യമാണമുപാചരേദാശു ഹിതായ ധീമാന് ||൫||
View original
प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिष्यन्दनिमित्तमूलाः |
तस्मादभिष्यन्दमुदीर्यमाणमुपाचरेदाशु हिताय धीमान् ||५||
സര്വേഷാം നേത്രരോഗാണാമഭിഷ്യന്ദഭവത്വാത് തത്പ്രതീകാരസ്യാശേഷനയനാമയപ്രതീകാരഭൂതത്വാദ്യത്നതഃ പൂര്വരൂപ ഏവാസൌ പ്രതികരണീയ ഇത്യാഹ- പ്രായേണേത്യാദി| അഭിഷ്യന്ദനിമിത്തമൂലാ ഇതി അഭിഷ്യന്ദാശ്ച തന്നിമിത്താനി ച താന്യേവ മൂലം യേഷാം തേ തഥാ| നിമിത്തശബ്ദാദ്ദുഷ്ടാ ദോഷാ ദോഷകോപനാനി ച സങ്ഗൃഹ്യന്തേ| ഉദീര്യമാണമ് ഉത്പദ്യമാനമ്| ‘അഭിഷ്യന്ദനിമിത്തമൂലാ’ ഇത്യത്ര ‘അഭിഷ്യന്ദസമുദ്ഭവാ ഹി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
നിസ്തോദനം സ്തമ്ഭനരോമഹര്ഷസങ്ഘര്ഷപാരുഷ്യശിരോഭിതാപാഃ |
വിശുഷ്കഭാവഃ ശിശിരാശ്രുതാ ച വാതാഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൬||
View original
निस्तोदनं स्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोभितापाः |
विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||
ഇദാനീം വാതാഭിഷ്യന്ദലക്ഷണമാഹ- നിസ്തോദനമിത്യാദി| നിസ്തോദനം സൂച്യേവ വ്യധനമ്| സ്തമ്ഭനം സ്തബ്ധതാ| സങ്ഘര്ഷഃ കരകരിമാ| ശിരോഭിതാപഃ ശിരോവ്യഥാ| ‘വിശുഷ്കഭാവഃ ശിശിരാശ്രുതാ ച’ ഇത്യത്ര ‘ശുഷ്കാല്പദൂഷികഹിമാശ്രുതാ ച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ദൂഷികാ നേത്രമലമ്| സാധ്യോऽയമ്||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ദാഹപ്രപാകൌ ശിശിരാഭിനന്ദാ ധൂമായനം ബാഷ്പസമുച്ഛ്രയശ്ച |
ഉഷ്ണാശ്രുതാ പീതകനേത്രതാ ച പിത്താഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൭||
View original
दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च |
उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||
പിത്താഭിഷ്യന്ദലക്ഷണമാഹ- ദാഹേത്യാദി| ശിശിരാഭിനന്ദാ ശീതാഭിലാഷഃ| ധൂമായനം ധൂമസ്യേവോദ്വമനം, ബാഷ്പസമുച്ഛ്രയഃ അശ്രുബാഹുല്യമ്| അയമപി സാധ്യഃ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ഉഷ്ണാഭിനന്ദാ ഗുരുതാऽക്ഷിശോഫഃ കണ്ഡൂപദേഹൌ സിതതാऽതിശൈത്യമ് |
സ്രാവോ മുഹുഃ പിച്ഛില ഏവ ചാപി കഫാഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൮||
View original
उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोफः कण्डूपदेहौ सितताऽतिशैत्यम् |
स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||
ശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യന്ദലക്ഷണമാഹ- ഉഷ്ണേത്യാദി| ഉപദേഹോ മലോപലിപ്തതാ, സിതതാ ശുക്ലതാ; ഏഷോऽപി സാധ്യഃ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
താമ്രാശ്രുതാ ലോഹിതനേത്രതാ ച രാജ്യഃ സമന്താദതിലോഹിതാശ്ച |
പിത്തസ്യ ലിങ്ഗാനി ച യാനി താനി രക്താഭിപന്നേ നയനേ ഭവന്തി ||൯||
View original
ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च |
पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||९||
രക്താഭിഷ്യന്ദമാഹ- താമ്രേത്യാദി| അസാവപി സാധ്യഃ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
വൃദ്ധൈരേതൈരഭിഷ്യന്ദൈര്നരാണാമക്രിയാവതാമ് |
താവന്തസ്ത്വധിമന്ഥാഃ സ്യുര്നയനേ തീവ്രവേദനാഃ ||൧൦||
View original
वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् |
तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||१०||
അധിമന്ഥാനാമഭിഷ്യന്ദരോഗകൃതത്വം ദര്ശയന്നാഹ- വൃദ്ധൈരിത്യാദി| താവന്തഃ ചത്വാര ഏവ| തീവ്രവേദനാ ഇത്യത്ര വേദനാശബ്ദഃ സാമാന്യപീഡാവചനഃ| തേന യഥാസ്വം വാതാദിദോഷവേദനായുക്താ ഇത്യര്ഥഃ; ഏതേനേദമുക്തം ഭവതി- വാതികാദഭിഷ്യന്ദാദ്വാതിക ഏവാധിമന്ഥസ്തീവ്രവാതികനിസ്തോദാദിസകലവേദനോ ഭവതി; ഏവം പൈത്തികഃ, ശ്ലൈഷ്മികോ, രക്തോത്ഥിതശ്ചേതി||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ഉത്പാട്യത ഇവാത്യര്ഥം നേത്രം നിര്മഥ്യതേ തഥാ |
ശിരസോऽര്ധം ച തം വിദ്യാദധിമന്ഥം സ്വലക്ഷണൈഃ ||൧൧||
View original
उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा |
शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||११||
അധിമന്ഥാനാം സാമാന്യലക്ഷണമാഹ- ഉത്പാട്യത ഇത്യാദി| നേത്രം നിര്മഥ്യതേ തഥേതി ന കേവലം നേത്രമേവ നിര്മഥ്യതേ ശിരസോऽര്ധം ച തഥാ നിര്മഥ്യത ഇതി, അര്ധശിരസോ വേദനാ ച വ്യാധിസ്വഭാവാത്| സ്വലക്ഷണൈര്വാതാദീനാം സ്വകീയൈര്ലക്ഷണൈഃ| കേചിദത്രാധിമന്ഥാനാം സാമാന്യലക്ഷണം ന പഠന്തി, പഞ്ജികായാം പഠിതത്വാദസ്മാഭിഃ പഠിതമ്||൧൧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
നേത്രമുത്പാട്യത ഇവ മഥ്യതേऽരണിവച്ച യത് |
സങ്ഘര്ഷതോദനിര്ഭേദമാംസസംരബ്ധമാവിലമ് ||൧൨||
കുഞ്ചനാസ്ഫോടനാധ്മാനവേപഥുവ്യഥനൈര്യുതമ് |
ശിരസോऽര്ധം ച യേന സ്യാദധിമന്ഥഃ സ മാരുതാത് ||൧൩||
View original
नेत्रमुत्पाट्यत इव मथ्यतेऽरणिवच्च यत् |
सङ्घर्षतोदनिर्भेदमांससंरब्धमाविलम् ||१२||
कुञ्चनास्फोटनाध्मानवेपथुव्यथनैर्युतम् |
शिरसोऽर्धं च येन स्यादधिमन्थः स मारुतात् ||१३||
അധിമന്ഥാനാം സാമാന്യലക്ഷണമുക്ത്വാ വിസ്തരേണ വിശേഷലക്ഷണമാഹ- നേത്രമിത്യാദി| സങ്ഘര്ഷഃ കരകരിമാ| അന്യേ തു ‘സംഹര്ഷ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര സംഹര്ഷോ രോമാഞ്ചപ്രായോ വേദനാവിശേഷഃ| തോദഃ സൂചീവ്യധനമിവ വേദനാ| നിര്ഭേദഃ ശസ്ത്രേണ വിദാരണമിവ| മാംസസംരബ്ധം മാംസോപചിതമിത്യര്ഥഃ| ആവിലം സമലമ്| ഏഷ സാധ്യഃ||൧൨-൧൩||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
രക്തരാജിചിതം സ്രാവി വഹ്നിനേവാവദഹ്യതേ |
യകൃത്പിണ്ഡോപമം ദാഹി ക്ഷാരേണാക്തമിവ ക്ഷതമ് ||൧൪||
പ്രപക്വോച്ഛൂനവര്ത്മാന്തം സസ്വേദം പീതദര്ശനമ് |
മൂര്ച്ഛാശിരോദാഹയുതം പിത്തേനാക്ഷ്യധിമന്ഥിതമ് ||൧൫||
View original
रक्तराजिचितं स्रावि वह्निनेवावदह्यते |
यकृत्पिण्डोपमं दाहि क्षारेणाक्तमिव क्षतम् ||१४||
प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम् |
मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनाक्ष्यधिमन्थितम् ||१५||
പിത്താധിമന്ഥലക്ഷണമാഹ- രക്തരാജീത്യാദി| ദാഹി ക്ഷാരേണാക്തമിവ ക്ഷതമിതി ക്ഷാരലിപ്തക്ഷതമിവ ദഹനശീലമ്| ഏഷ വ്യാധിഃ സാധ്യഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17
ശോഫവന്നാതിസംരബ്ധം സ്രാവകണ്ഡൂസമന്വിതമ് |
ശൈത്യഗൌരവപൈച്ഛില്യദൂഷികാഹര്ഷണാന്വിതമ് ||൧൬||
രൂപം പശ്യതി ദുഃഖേന പാംശുപൂര്ണമിവാവിലമ് |
നാസാധ്മാനശിരോദുഃഖയുതം ശ്ലേഷ്മാധിമന്ഥിതമ് ||൧൭||
View original
शोफवन्नातिसंरब्धं स्रावकण्डूसमन्वितम् |
शैत्यगौरवपैच्छिल्यदूषिकाहर्षणान्वितम् ||१६||
रूपं पश्यति दुःखेन पांशुपूर्णमिवाविलम् |
नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमन्थितम् ||१७||
ശ്ലേഷ്മാധിമന്ഥലക്ഷണമാഹ- ശോഫവദിത്യാദി| ദൂഷികാ നേത്രമലമ്| അയമപി രോഗഃ സാധ്യഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana 13 (18-19) · Śloka 19
ബന്ധുജീവപ്രതീകാശം താമ്യതി സ്പര്ശനാക്ഷമമ് |
രക്താസ്രാവം സനിസ്തോദം പശ്യത്യഗ്നിനിഭാ ദിശഃ ||൧൮||
രക്തമഗ്നാരിഷ്ടവച്ച കൃഷ്ണഭാഗശ്ച ലക്ഷ്യതേ |
യദ്ദീപ്തം രക്തപര്യന്തം തദ്രക്തേനാധിമന്ഥിതമ് ||൧൯||
View original
बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम् |
रक्तास्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्निनिभा दिशः ||१८||
रक्तमग्नारिष्टवच्च कृष्णभागश्च लक्ष्यते |
यद्दीप्तं रक्तपर्यन्तं तद्रक्तेनाधिमन्थितम् ||१९||
രക്താധിമന്ഥലക്ഷണമാഹ- ബന്ധുജീവേത്യാദി| ബന്ധുജീവോ മധ്യാഹ്നപുഷ്പകഃ, അരിഷ്ടകം കൃഷ്ണഫലം ‘അരീഠാ’ ഇതി ലോകേ| അസാവപി സാധ്യഃ||൧൮-൧൯||
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
ഹന്യാദ്ദൃഷ്ടിം സപ്തരാത്രാത് കഫോത്ഥോऽധീമന്ഥോऽസൃക്സമ്ഭവഃ പഞ്ചരാത്രാത് |
ഷഡ്രാത്രാദ്വൈ മാരുതോത്ഥോ നിഹാന്യാന്മിഥ്യാചാരാത് പൈത്തികഃ സദ്യ ഏവ ||൨൦||
View original
हन्याद्दृष्टिं सप्तरात्रात् कफोत्थोऽधीमन्थोऽसृक्सम्भवः पञ्चरात्रात् |
षड्रात्राद्वै मारुतोत्थो निहान्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||२०||
ഇദാനീം വാതാദ്യധിമന്ഥാനാം സമ്യഗുപചാരസാധ്യാനാം വൈദ്യാതുരയോര്യത്നാധാനാര്ഥം മിഥ്യാചാരാദ്ദൃഷ്ടിവിനാശാവധിം യഥാദോഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ഹന്യാദിത്യാദി| മിഥ്യാചാരാദിതി പദം ശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാദ്യധിമന്ഥേഷു സര്വേഷ്വപി സമ്ബധ്യതേ| ദൃഷ്ടിനാശകാലാവധിരപ്യത്ര വ്യാധിസ്വഭാവാത്||൨൦||
Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22
കണ്ഡൂപദേഹാശ്രുയുതഃ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭഃ |
ദാഹസംഹര്ഷതാമ്രത്വശോഫനിസ്തോദഗൌരവൈഃ ||൨൧||
ജുഷ്ടോ മുഹുഃ സ്രവേച്ചാസ്രമുഷ്ണശീതാമ്ബു പിച്ഛിലമ് |
സംരമ്ഭീ പച്യതേ യശ്ച നേത്രപാകഃ സശോഫജഃ ||൨൨||
View original
कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः |
दाहसंहर्षताम्रत्वशोफनिस्तोदगौरवैः ||२१||
जुष्टो मुहुः स्रवेच्चास्रमुष्णशीताम्बु पिच्छिलम् |
संरम्भी पच्यते यश्च नेत्रपाकः सशोफजः ||२२||
സശോഫപാകമാഹ- കണ്ഡ്വിത്യാദി| സംരമ്ഭീ ശോഫയുക്തഃ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
ശോഫഹീനാനി ലിങ്ഗാനി നേത്രപാകേ ത്വശോഫജേ |൨൩|
View original
शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे |२३|
അശോഫപാകമാഹ- ശോഫേത്യാദി| ലിങ്ഗാനി സശോഫപാകലിങ്ഗാനീത്യര്ഥഃ| ഉഭാവപി പാകൌ ത്രിദോഷജൌ സാധ്യൌ ച|൨൩|-
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ഉപേക്ഷണാദക്ഷി യദാऽധിമന്ഥോ വാതാത്മകഃ സാദയതി പ്രസഹ്യ |
രുജാഭിരുഗ്രാഭിരസാധ്യ ഏഷ ഹതാധിമന്ഥഃ ഖലു നാമ രോഗഃ ||൨൩||
View original
उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य |
रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||२३||
സകലനയനശോഷലക്ഷണം ഹതാധിമന്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- ഉപേക്ഷണാദിത്യാദി| സാദയതി അവസാദയതി, ശോഷയതീത്യര്ഥഃ||൨൩||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
അന്തഃസിരാണാം ശ്വസനഃ സ്ഥിതോ ദൃഷ്ടിം പ്രതിക്ഷിപന് |
ഹതാധിമന്ഥം ജനയേത്തമസാധ്യം വിദുര്ബുധാഃ ||൨൪||
View original
अन्तःसिराणां श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिक्षिपन् |
हताधिमन्थं जनयेत्तमसाध्यं विदुर्बुधाः ||२४||
ദൃഷ്ടിനിര്ഗമലക്ഷണം ഹതാധിമന്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- അന്തഃസിരാണാമിത്യാദി| പ്രതിക്ഷിപന് നിഷ്കാസയന്നിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി ഹതാധിമന്ഥലക്ഷണദ്വിത്വം ജ്ഞായതേ തഥാऽപ്യേക ഏവ, അതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു നയനശോഷലക്ഷണഹതാധിമന്ഥസ്യ പാഠം ന പഠതി, ദൃഷ്ടിനിര്ഗമലക്ഷണസ്യ ഹതാധിമന്ഥസ്യ പാഠം പഠതി, പഞ്ജികാകാരേണ ച വിദേഹോക്തം പ്രകാരദ്വയേന ഹതാധിമന്ഥലക്ഷണം ദൃഷ്ട്വാ ന്യൂനതാദോഷഭയാത് പാഠദ്വയമപി പഠിതമ്| തഥാ ച വിദേഹഃ- “അന്തര്ഗതഃ സിരാണാം തു യദാ തിഷ്ഠതി മാരുതഃ| സ തദാ നയനം പ്രാപ്യ ശീഘ്രം ദൃഷ്ടിം നിരസ്യതി|| തസ്യാം നിരസ്യമാനായാം നിര്മഥ്നന്നിവ മാരുതഃ| നയനം നിര്വമത്യാശു ശൂലതോദാധിമന്ഥനൈഃ|| അഥവാ ശോഷയേദക്ഷി ക്ഷീണതേജോബലാനലമ്| ഉത്പദ്മമിവ സംശുഷ്കമവസീദതി ലോചനമ്|| ഹതാധിമന്ഥം തം വിദ്യാദസാധ്യം വാതകോപതഃ”- ഇതി||൨൪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
പക്ഷ്മദ്വയാക്ഷിഭ്രുവമാശ്രിതസ്തു യത്രാനിലഃ സഞ്ചരതി പ്രദുഷ്ടഃ |
പര്യായശശ്ചാപി രുജഃ കരോതി തം വാതപര്യായമുദാഹരന്തി ||൨൫||
View original
पक्ष्मद्वयाक्षिभ्रुवमाश्रितस्तु यत्रानिलः सञ्चरति प्रदुष्टः |
पर्यायशश्चापि रुजः करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति ||२५||
വാതപര്യായമാഹ- പക്ഷ്മേത്യാദി| അക്ഷി ലോചനം, ഭ്രൂഃ പ്രസിദ്ധാ| പര്യായശശ്ചാപി രുജഃ കരോതി കദാചിത് പക്ഷ്മദ്വയേ, കദാചിദക്ഷിണി, കദാചിദ്ഭ്രുവീതി പര്യായശബ്ദാര്ഥഃ| സാധ്യോऽയമ്||൨൫||
Adhikarana 20 (26) · Śloka 26
യത് കൂണിതം ദാരുണരൂക്ഷവര്ത്മ വിലോകനേ ചാവിലദര്ശനം യത് |
സുദാരുണം യത് പ്രതിബോധനേ ച ശുഷ്കാക്ഷിപാകോപഹതം തദക്ഷി ||൨൬||
View original
यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत् |
सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||२६||
ശുഷ്കാക്ഷിപാകമാഹ- യദിത്യാദി| കൂണിതം നിമീലിതം, ദാരുണം കഠിനം രൂക്ഷം വര്ത്മ യസ്യ തത്തഥാ| വിലോകനേ ചാവിലദര്ശനമിതി യദതിദര്ശനേ ആകുലദര്ശനമിത്യര്ഥഃ| സുദാരുണം യത് പ്രതിബോധനേ ചേതി പ്രതിബോധനേ ഉന്മേഷേ ച യദതിശയേന കഠിനം; അന്യേ സുദാരുണം കൃച്ഛ്രോന്മീലനമ്| വാതികോऽയം സാധ്യശ്ച||൨൬||
Adhikarana 21 (27) · Śloka 27
യസ്യാവടൂകര്ണശിരോഹനുസ്ഥോ മന്യാഗതോ വാऽപ്യനിലോऽന്യതോ വാ |
കുര്യാദ്രുജോऽതി ഭ്രുവി ലോചനേ വാ തമന്യതോവാതമുദാഹരന്തി ||൨൭||
View original
यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा |
कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||२७||
അന്യതോവാതമാഹ- യസ്യേത്യാദി| അവടുഃ ഗ്രീവായാഃ പശ്ചിമോ ഭാഗഃ| മന്യാ ഗ്രീവായാഃ പാര്ശ്വയോഃ സിരാവിശേഷഃ| അന്യതോ വേതി പൃഷ്ഠതോ വേത്യര്ഥഃ| അന്യതോവാത ഇതി യഥാര്ഥേയം സഞ്ജ്ഞാ, യതോऽന്യതഃ സ്ഥിതോ വായുരന്യതോ വേദനാം കരോതി| വാതികോऽയം സാധ്യശ്ച||൨൭||
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
അമ്ലേന ഭുക്തേന വിദാഹിനാ ച സഞ്ഛാദ്യതേ സര്വത ഏവ നേത്രമ് |
ശോഫാന്വിതം ലോഹിതകൈഃ സനീലൈരേതാദൃഗമ്ലാധ്യുഷിതം വദന്തി ||൨൮||
View original
अम्लेन भुक्तेन विदाहिना च सञ्छाद्यते सर्वत एव नेत्रम् |
शोफान्वितं लोहितकैः सनीलैरेतादृगम्लाध्युषितं वदन्ति ||२८||
അമ്ലാധ്യുഷിതമാഹ- അമ്ലേനേത്യാദി| വിദാഹിനാ വേതി കടുകേന ലവണേന വേത്യര്ഥഃ| ലോഹിതകൈ രാഗൈരിത്യര്ഥഃ| സനീലൈഃ ഈഷന്നീലൈഃ| ഏതാദൃക് ഈദൃശമിത്യര്ഥഃ| അമ്ലാധ്യുഷിതമ് അമ്ലജനിതപിത്താധ്യുഷിതമ്| ഏഷ രോഗഃ പൈത്തികഃ സാധ്യശ്ച||൨൮||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
അവേദനാ വാऽപി സവേദനാ വാ യസ്യാക്ഷിരാജ്യോ ഹി ഭവന്തി താമ്രാഃ |
മുഹുര്വിരജ്യന്തി ച താഃ സമന്താദ് വ്യാധിഃ സിരോത്പാത ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ ||൨൯||
View original
अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः |
मुहुर्विरज्यन्ति च ताः समन्ताद् व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२९||
സിരോത്പാതമാഹ- അവേദനേത്യാദി| വിരജ്യന്തി വിരക്താ ഭവന്തി പ്രകൃതവര്ണാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ | രക്തജോऽയം സാധ്യശ്ച||൨൯||
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
മോഹാത് സിരോത്പാത ഉപേക്ഷിതസ്തു ജായേത രോഗസ്തു സിരാപ്രഹര്ഷഃ |
താമ്രാച്ഛമസ്രം സ്രവതി പ്രഗാഢം തഥാ ന ശക്നോത്യഭിവീക്ഷിതും ച ||൩൦||
View original
मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः |
ताम्राच्छमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||३०||
സിരാഹര്ഷമാഹ- മോഹാദിത്യാദി| അയമപി രക്തജഃ സാധ്യശ്ച||൩൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ സര്വഗതരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ ||൬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वगतरोगविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതശാലാക്യതന്ത്രേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൬||