26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શિરોરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| વાતવ્યાધિવિધિઃ કાર્યઃ શિરોરોગેઽનિલાત્મકે | પયોનુપાનં સેવેત ઘૃતં તૈલમથાપિ વા ||૩||

વાતવ્યાધિવિધિરિતિ સમસ્તો વાતવ્યાધિવિધિર્બાહ્ય આભ્યન્તરોઽપિ કર્તવ્યઃ; તત્ર બાહ્યઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યઙ્ગપરિષેકોપનાહશિરોબસ્તિનસ્યાદિઃ, આભ્યન્તરસ્તુ સ્નેહપાનાનુવાસનનિરૂહાદિઃ| પયોનુપાનમિતિ વાતસ્ય પિત્તાનુબન્ધસ્ય ઘૃતં, કફાનુબન્ધસ્ય તૈલમ્| યદ્યપિ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતાતિદેશેનૈવ ઘૃતતૈલયોઃ પાનં પ્રાપ્તં, તથાઽપિ નિયમાર્થમેતદ્વચનં; અથવા પયોનુપાનપ્રાપ્ત્યર્થં; અથવા સ્નેહાદિપ્રયોગપરિસમાપ્તૌ પ્રાયોગિકમેતદ્વિધાનમ્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

મુદ્ગાન્ કુલત્થાન્માષાંશ્ચ ખાદેચ્ચ નિશિ કેવલાન્ | કટૂષ્ણાંશ્ચ સસર્પિષ્કાનુષ્ણં ચાનુ પયઃ પિબેત્ ||૪|| પિબેદ્વા પયસા તૈલં તત્કલ્કં વાઽપિ માનવઃ |૫|

મુદ્ગાનિત્યાદિ| મુદ્ગાનાં વાતકરત્વેઽપિ માષાણાં શ્લેષ્મકરત્વેઽપિ વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાદ્યોગશક્તેરચિન્ત્યત્વાચ્ચોપયોગઃ| કટૂષ્ણાનિતિ કટૂષ્ણદ્રવ્યસંસ્કૃતાન્, સસર્પિષ્કાન્ સઘૃતાન્| તૈલં તિલતૈલમ્| તત્કલ્કં મુદ્ગાદિકલ્કં; અન્યે તિલકલ્કમાહુઃ, તન્નેચ્છતિ ગયી જેજ્જટશ્ચ||૪||-

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ સુખોષ્ણૈઃ સેકમાચરેત્ ||૫|| તત્સિદ્ધૈઃ પાયસૈર્વાઽપિ સુખોષ્ણૈર્લેપયેચ્છિરઃ | સ્વિન્નૈર્વા મત્સ્યપિશિતૈઃ કૃશરૈર્વા સસૈન્ધવૈઃ ||૬|| ચન્દનોત્પલકુષ્ઠૈર્વા સુશ્લક્ષ્ણૈર્મગધાયુતૈઃ | સ્નિગ્ધસ્ય તૈલં નસ્યં સ્યાત્ કુલીરરસસાધિતમ્ ||૭|| વરુણાદૌ ગણે ક્ષુણ્ણે ક્ષીરમર્ધોદકં પચેત્ | ક્ષીરશેષં ચ તન્મથ્યં શીતં સારમુપાહરેત્ ||૮|| તતો મધુરકૈઃ સિદ્ધં નસ્યે તત્ પૂજિતં હવિઃ | તસ્મિન્ વિપક્વે ક્ષીરે તુ પેયં સર્પિઃ સશર્કરમ્ ||૯|| ધૂમં ચાસ્ય યથાકાલં સ્નૈહિકં યોજયેદ્ભિષક્ |૧૦|

આભ્યન્તરવિધિં પ્રતિપાદ્ય બાહ્યવિધિમાહ- વાતઘ્નસિદ્ધૈરિત્યાદિ| વાતઘ્નાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| સેકો ધારાસેકઃ| તત્સિદ્ધૈઃ પાયસૈઃ વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધગોક્ષીરપાયસૈરિત્યર્થઃ| લેપયેત્ ઉપનાહયેત્| સ્વિન્નૈર્વા મત્સ્યપિશિતૈરિતિ મત્સ્યમાંસૈઃ સ્વિન્નૈર્વા શિરસ્યુપનાહઃ| કૃશરૈર્વેતિ તિલતણ્ડુલમાષકૃતયવાગ્વોપનાહઃ; કૃશરશબ્દોઽકારાન્તોઽપ્યસ્તિ| ચન્દનાદિભિર્વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈરુપનાહઃ| સ્નિગ્ધસ્યેત્યાદિ| સ્નિગ્ધસ્ય કુલીરરસચતુર્ગુણે સાધિતં તૈલં નસ્યં સ્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| વરુણાદાવિત્યાદિ| ક્ષુણ્ણે જર્જરીકૃતે| તસ્મિન્ વિપક્વે ક્ષીરે ત્વિતિ વરુણાદિગણસિદ્ધે ક્ષીરે ચતુર્ગુણે સાધિતં કાકોલ્યાદિપ્રતિવાપં યત્ સર્પિસ્તચ્છર્કરાપ્રક્ષેપં પેયમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| અન્યે તુ ‘તસ્મિન્ વિપક્વં ક્ષીરે ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; તસ્મિન્ વરુણાદિક્વાથે ક્ષીરે ચ સાધિતં સર્પિઃ સશર્કરં પિબેદિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ધૂમં ચાસ્યેત્યાદિ| યથાકાલં યથાવસ્થં મધૂચ્છિષ્ટપ્રભૃતિભિઃ સ્નેહમિશ્રૈઃ કૃતો ધૂમઃ સ્નૈહિકઃ||૫-૯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસ્તિકર્મણિ સેચને ||૧૦|| વિદધ્યાત્ત્રૈવૃતં ધીમાન્ બલાતૈલમથાપિ વા |૧૧|

પાનાભ્યઞ્જનેત્યાદિ| ત્રૈવૃતમ્ અપતાનકચિકિત્સિતોક્તં, બલાતૈલં મૂઢગર્ભચિકિત્સિતોક્તમ્||૧૦||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

ભોજયેચ્ચ રસૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ પયોભિર્વા સુસંસ્કૃતૈઃ ||૧૧||

ભોજયેદિત્યાદિ| રસૈઃ માંસરસૈઃ| સુસંસ્કૃતૈઃ વાતહરદ્રવ્યસાધિતૈઃ||૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

પિત્તરક્તસમુત્થાનૌ શિરોરોગૌ નિવારયેત્ | શિરોલેપૈઃ સસર્પિષ્કૈઃ પરિષેકૈશ્ચ શીતલૈઃ ||૧૨|| ક્ષીરેક્ષુરસધાન્યામ્લમસ્તુક્ષૌદ્રસિતાજલૈઃ |૧૩|

ઇદાનીં પિત્તજરક્તજયોસ્તુલ્યચિકિત્સિતત્વાત્ સઙ્ક્ષેપાર્થમુભયોરેકં ચિકિત્સિતમાહ- પિત્તરક્તેત્યાદિ| શિરોલેપૈઃ મધુરકાદિદ્રવ્યકૃતૈઃ પરિષેકૈશ્ચ શીતલૈઃ ક્ષીરેક્ષુરસાદિકૃતૈઃ| તાન્યેવ પરિષેકદ્રવ્યાણ્યાહ- ક્ષીરક્ષ્વિત્યાદિ| સિતાજલં શર્કરોદકમ્||૧૨||-

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

નલવઞ્જુલકહ્લારચન્દનોત્પલપદ્મકૈઃ ||૧૩|| વંશશૈવલયષ્ટ્યાહ્વમુસ્તામ્ભોરુહસંયુતૈઃ | શિરઃપ્રલેપૈઃ સઘૃતૈર્વૈસર્પૈશ્ચ તથાવિધૈઃ ||૧૪|| મધુરૈશ્ચ મુખાલૈપૈર્નસ્યકર્મભિરેવ ચ |૧૫|

શિરોલેપદ્રવ્યાણ્યાહ- નલેત્યાદિ| નલઃ શુષિરપર્વા સ્વનામખ્યાતઃ, વઞ્જુલો વેતસઃ કહ્લારં રક્તોત્પલં, ચન્દનં રક્તચન્દનમ્, ઉત્પલં નીલોત્પલં, શૈવલં દૂર્વા, અમ્ભોરુહં પદ્મમ્| વૈસર્પૈશ્ચ તથાવિધૈરિતિ વિસર્પચિકિત્સિતોક્તૈઃ પ્રલેપૈઃ (ચિ. ૧૭); તાનિ તુ ઉશીરલામજ્જકચન્દનસ્રોતોજમુક્તામણિગૈરિકાણિ| તથાવિધૈરિતિ વચનાદ્રક્તપિત્તવિસર્પપ્રલેપપ્રકારૈર્ન તુ કફવાતવિસર્પલેપદ્રવ્યપ્રકારૈરિત્યર્થઃ| મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ| નસ્યમત્ર મધુરદ્રવ્યસંસ્કૃતેન સ્નેહેન કૃતમ્| પિત્તરક્તસમુત્થાનૌ શિરોરોગૌ નિવારયેદિત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

આસ્થાપનૈર્વિરેકૈશ્ચ પથ્યૈશ્ચ સ્નેહબસ્તિભિઃ ||૧૫|| ક્ષીરસર્પિર્હિતં નસ્યં વસા વા જાઙ્ગલા શુભા |૧૬|

ઇદાનીં રક્તજે પિત્તજે ચ શિરોરોગે વમનં વિહાય કર્મચતુષ્ટયં નિર્દિશન્નાહ- આસ્થાપનૈરિત્યાદિ| આસ્થાપનાદિભિઃ પિત્તરક્તસમુત્થિતૌ શિરોરોગૌ નિવારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પથ્યશબ્દ આસ્થાપનાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બન્ધનીયઃ| પથ્યૈઃ હિતૈઃ| તેન વક્ષ્યમાણોત્પલાદિનાઽઽસ્થાપનં વિરેચનં ચ મધુરદ્રવ્યકૃતં, સ્નેહબસ્તયસ્તુ મધુરકન્દક્ષીરઘૃતાદિકૃતાઃ| ક્ષીરસર્પિરત્ર મથ્યમાનક્ષીરોત્પન્નનવનીતજાતમ્||૧૫||-

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ઉત્પલાદિવિપક્વેન ક્ષીરેણાસ્થાપનં હિતમ્ ||૧૬|| ભોજનં જાઙ્ગલરસૈઃ સર્પિષા ચાનુવાસનમ્ | મધુરૈઃ ક્ષીરસર્પિસ્તુ સ્નેહને ચ સશર્કરમ્ ||૧૭||

આસ્થાપનોપયોગિદ્રવ્યાણ્યાહ- ઉત્પલેત્યાદિ| સર્પિષા ચાનુવાસનમિત્યુક્તં તદેવ નિર્દિશન્નાહ- મધુરૈરિત્યાદિ| મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ, પક્વમિતિ શેષઃ| ક્ષીરસર્પિઃ ક્ષીરમથનાદુત્થિતં, સ્નેહને સ્નેહબસ્તૌ, સશર્કરં સિતશર્કરાચૂર્ણપ્રક્ષેપમ્| અન્યે તુ ‘મધુરૈઃ ક્ષીરસર્પિસ્તુ પક્વં પાને સશર્કરમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી||૧૬-૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

પિત્તરક્તઘ્નમુદ્દિષ્ટં યચ્ચાન્યદપિ તદ્ધિતમ્ |૧૮|

ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપાર્થમતિદેશેનાપરમપિ ચિકિત્સિતમાહ- પિત્તરક્તઘ્નમિત્યાદિ| અન્યદપિ પાનાલેપનસ્યાદિ રક્તપિત્તઘ્નં યદુદ્દિષ્ટં તદત્રાપિ હિતમિતિ પિણ્ડાર્થઃ|૧૮|-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

કફોત્થિતં શિરોરોગં જયેત્ કફનિવારણૈઃ ||૧૮|| શિરોવિરેકૈર્વમનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગણ્ડૂષધારણૈઃ | અચ્છં ચ પાયયેત્સર્પિઃ સ્વેદયેચ્ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ ||૧૯|| શિરો મધૂકસારેણ સ્નિગ્ધં ચાપિ વિરેચયેત્ | ઇઙ્ગુદસ્ય ત્વચા વાઽપિ મેષશૃઙ્ગસ્ય વા ભિષક્ ||૨૦||

ઇદાનીં કફજશિરોરોગચિકિત્સામાહ- કફોત્થિતમિત્યાદિ| કફોત્થિતં શિરોરોગં કફનિવારણૈર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ; તાનિ ચ કફનિવારણાનિ શિરોવિરેચનાદીનિ| અચ્છં ચેતિ અચ્છં કેવલં, વમનનિર્જિતકફસ્ય પ્રકુપિતવાતવિજયાર્થં સર્પિઃપાનં અથવા સર્પિઃપાનં વમનસ્ય પ્રાક્કર્મ| અભીક્ષ્ણશઃ પુનઃ પુનઃ||૧૮-૨૦||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

આભ્યામેવ કૃતાં વર્તિં ધૂમપાને પ્રયોજયેત્ | ઘ્રેયં કટ્ફલચૂર્ણં ચ કવલાશ્ચ કફાપહાઃ ||૨૧|| સરલાકુષ્ઠશાર્ઙ્ગેષ્ટાદેવકાષ્ઠૈઃ સરોહિષૈઃ | ક્ષારપિષ્ટૈઃ સલવણૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપયેચ્છિરઃ ||૨૨||

શિરોવિરેચનાવશેષિતકફસ્યોપશમનાર્થં ધૂમમાહ- આભ્યામિત્યાદિ| આભ્યામ્ ઇઙ્ગુદીમેષશૃઙ્ગીત્વગ્ભ્યામ્| કટ્ફલચૂર્ણં ઘ્રેયં ઘ્રાતવ્યં, પ્રધમનવિશેષોઽયમ્| કફાપહાઃ કફહરદ્રવ્યકૃતાઃ| સરલેત્યાદિ| ક્ષારપિષ્ટૈઃ ક્ષારોદકપિષ્ટૈઃ , સલવણૈઃ ઈષલ્લવણૈઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

યવષષ્ટિકયોશ્ચાન્નં વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ | પટોલમુદ્ગકૌલત્થૈર્માત્રાવદ્ભોજયેદ્રસૈઃ ||૨૩||

આહારમાહ- યવેત્યાદિ| વ્યોષં ત્રિકટુકં, ક્ષારો યવક્ષારઃ, યવષષ્ટિકયોશ્ચાન્નં ત્રિકટુકેન કટૂકૃતં, યવક્ષારેણ લવણિતં, પટોલાદીનાં યૂષૈઃ સહ માત્રાવદ્ભોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૨૩||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

શિરોરોગે ત્રિદોષોત્થે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ |૨૪|

અધુના ત્રિદોષજશિરોરોગસ્ય સામાન્યાં ચિકિત્સામાહ- શિરોરોગે ઇત્યાદિ| ત્રિદોષઘ્નો વિધિરનન્તરોક્તવાતાદિજશિરોરોગઘ્નો વિધિઃ|૨૪|-

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

સર્પિઃપાનં વિશેષેણ પુરાણં વા દિશન્તિ હિ ||૨૪||

સામાન્યચિકિત્સિતમભિધાય વિશેષચિકિત્સિતમાહ- સર્પિઃપાનમિતિ| અત્ર નિબન્ધકારૈર્બહૂક્તં, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્||૨૪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

ક્ષયજે ક્ષયમાસાદ્ય કર્તવ્યો બૃંહણો વિધિઃ | પાને નસ્યે ચ સર્પિઃ સ્યાદ્વાતઘ્નમધુરૈઃ શૃતમ્ ||૨૫|| ક્ષયકાસાપહં ચાત્ર સર્પિઃ પથ્યતમં વિદુઃ |૨૬|

ક્ષયજચિકિત્સામાહ- ક્ષયજ ઇત્યાદિ| ક્ષયમાસાદ્ય રક્તાદિક્ષયેષ્વન્યતમં ક્ષયમવધાર્ય, શોણિતાદિક્રિયાનતિક્રમેણ ચિકિત્સિતમિત્યર્થઃ; અન્યે તુ ક્ષયાર્થં શોષપ્રતિષેધમધ્યાયમાસાદ્ય, યો બૃંહણો વિધિરાહારૌષધાખ્યઃ સ કાર્યઃ| પાને નસ્યે ચેત્યત્ર ચકારો ભિન્નક્રમે સર્પિશ્ચેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન તૈલમપિ મધુરદ્રવ્યસંસ્કૃતં સમુચ્ચીયતે| ક્ષયકાસાપહં સર્પિઃ “કુલીરશુક્તિચટકૈણલાવાન્ નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્” ઇત્યાદિના પ્રોક્તમ્||૨૫||-

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

કૃમિભિર્ભક્ષ્યમાણસ્ય વક્ષ્યતે શિરસઃ ક્રિયા ||૨૬|| નસ્યે હિ શોણિતં દદ્યાત્તેન મૂર્ચ્છન્તિ જન્તવઃ | મત્તાઃ શોણિતગન્ધેન સમાયાન્તિ યતસ્તતઃ ||૨૭||

ઇદાનીં ક્રિમિજશિરોરોગાવસરે સુદૂરવિસ્તૃતબહુક્રિમીણામુત્ક્લેશનેનાહરણોપાયમુદ્દિશન્નાહ- કૃમિભિરિત્યાદિ| ક્રિમિભિર્ભક્ષ્યમાણસ્યેવ, ભક્ષિતસ્ય દુઃશક્યત્વાત્; શિરસઃ ક્રિયા વક્ષ્યતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| શોણિતનસ્યં કૃમીણામુત્ક્લેશનાર્થં, સ્રોતોમુખગમનાર્થં ચ| મૂર્ચ્છન્તિ મૂર્ચ્છિતા ભવન્તિ મદયુક્તા ભવન્તિ| સમાયાન્તિ સમાગચ્છન્તિ| યતસ્તતો નાસાસ્રોતઃપ્રભૃતિભિઃ તત્ર ચાગતાનાં કૃમીણાં કૂર્ચકાદિભિર્નિર્હરણં કર્તવ્યમ્||૨૬-૨૭||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

તેષાં નિર્હરણં કાર્યં તતો મૂર્ધવિરેચનૈઃ | હ્રસ્વશિગ્રુકબીજૈર્વા કાંસ્યનીલીસમાયુતૈઃ ||૨૮|| કૃમિઘ્નૈરવપીડૈશ્ચ મૂત્રપિષ્ટૈરુપાચરેત્ | પૂતિમત્સ્યયુતાન્ ધૂમાન્ કૃમિઘ્નાંશ્ચ પ્રયોજયેત્ ||૨૯||

ઇદાનીં કૂર્ચકાદિભિરગમ્યાનાં ક્રિમીણાં નિર્હરણાર્થં ચિકિત્સિતમાહ- તેષામિત્યાદિ| મૂર્ધવિરેચનૈઃ વિડઙ્ગમરિચાપામાર્ગશિગ્રુબીજાદિભિઃ; ગયી તુ વક્ષ્યમાણાનિ હ્રસ્વશિગ્રુકબીજાનિ શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ મન્યન્તે| હ્રસ્વશિગ્રુકબીજૈરિત્યાદિ| કૃમિઘ્નૈઃ વિડઙ્ગાદિભિઃ||૨૮-૨૯||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

ભોજનાનિ કૃમિઘ્નાનિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ |૩૦|

આહારમાહ- ભોજનાનીત્યાદિ| કૃમિઘ્નાનિ કૃમિપ્રતિષેધ પઠિતાનિ ધાન્યામ્લપ્રભૃતીનિ સુરસાદિસંસ્કૃતાનિ|૩૦|-

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્ ||૩૦||

સૂર્યાવર્તકચિકિત્સામાહ- સૂર્યાવર્તે ઇત્યાદિ| નસ્યકર્માદીત્યાદિશબ્દાલ્લેપપરિષેકકવલગ્રહશિરોબસ્ત્યાદયઃ| અન્યે તુ નસ્યકર્મ આદૌ યસ્ય તન્નસ્યકર્માદિ, તચ્ચ વમનં વિહાય વિરેકાદિકર્મચતુષ્ટયમ્| યે તુ સૂર્યાવર્તવિપર્યયં પઠન્તિ તત્રાપીદમેવ ચિકિત્સિતમ્||૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ભોજનં જાઙ્ગલપ્રાયં ક્ષીરાન્નવિકૃતિર્ઘૃતમ્ |૩૧|

આહારં નિયમયન્નાહ- ભોજનેત્યાદિ|૩૧|-

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

તથાઽર્ધભેદકે વ્યાધૌ પ્રાપ્તમન્યચ્ચ યદ્ભવેત્ ||૩૧|| શિરીષમૂલકફલૈરવપીડોઽનયોર્હિતઃ | વંશમૂલકકર્પૂરૈરવપીડં પ્રયોજયેત્ ||૩૨|| અવપીડો હિતશ્ચાત્ર વચામાગધિકાયુતઃ | મધુકેનાવપીડો વા મધુના સહ સંયુતઃ ||૩૩|| મનઃશિલાવપીડો વા મધુના ચન્દનેન વા |૩૪|

અર્ધાવભેદકચિકિત્સિતમાહ- તથાઽર્ધભેદકે ઇત્યાદિ| ન કેવલં સૂર્યાવર્તે નસ્યકર્માદિભેષજં જાઙ્ગલપ્રાયં ભોજનં ક્ષીરાન્નવિકૃતિર્ઘૃતં પ્રયોજયેત્ તથાઽર્ધાવભેદકેઽપિ| પ્રાપ્તમન્યચ્ચ યદ્ભવેદિતિ અન્યદપિ સ્નેહસિરાવ્યધાવપીડકર્ણશૂલોક્તદીપિકાતૈલાદિ યત્ પ્રાપ્તં યુક્તં ભવેત્ તત્ કર્તવ્યમ્| ગયી તુ અન્યચ્છબ્દેન વક્ષ્યમાણં શિરીષમૂલકફલૈરિત્યાદિકમિચ્છતિ| શિરીષેત્યાદિ| અનયોઃ સૂર્યાવર્તાર્ધભેદકયોઃ| અવપીડ્ય દીયત ઇત્યવપીડો નસ્યભેદ ઇત્યર્થઃ| વંશેત્યાદિ| અત્રેતિ અનયોઃ સૂર્યાવર્તાર્ધભેદકયોઃ| મધુકં યષ્ટીમધુકં, મનઃશિલાવપીડો મધુનેત્યેકો યોગઃ, ચન્દનેન ચેતિ દ્વિતીયઃ| કેચિદત્ર ચન્દનશબ્દેન મધૂકસારં વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩૧-૩૩||-

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

તેષામન્તે હિતં નસ્યં સર્પિર્મધુરસાન્વિતમ્ ||૩૪||

અવપીડૈર્નિર્જિતકફસ્ય પશ્ચાત્કર્માહ- તેષામિત્યાદિ| તેષામ્ અવપીડાનામ્, અન્તે અવસાને, મધુરકાન્વિતં કાકોલ્યાદિગણકલ્કશૃતં ઘૃતં નસ્યે પ્રયોજ્યમ્| અન્યે મધુરસાં મૂર્વાં મન્યન્તે| કેચિત્તેષામિત્યત્ર તયોરિતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અન્તેઽવપીડાનામવસાને મધુરસાન્વિતસર્પિસ્તયોઃ સૂર્યાવર્તાર્ધભેદકયોર્નસ્યે હિતં, વાતપિત્તોત્તરાવસ્થાયાં ઘૃતનસ્યમ્||૩૪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

સારિવોત્પલકુષ્ઠાનિ મધુકં ચામ્લપેષિતમ્ | સર્પિસ્તૈલયુતો લેપો દ્વયોરપિ સુખાવહઃ ||૩૫|| એષ એવ પ્રયોક્તવ્યઃ શિરોરોગે કફાત્મકે |૩૬|

ઇદાનીં શિરોલેપમાહ- સારિવેત્યાદિ| સારિવા પ્રસિદ્ધા, ઉત્પલં નીલોત્પલમ્| અમ્લપેષિતં કાઞ્જિકપેષિતમ્| દ્વયોઃ સૂર્યાવર્તાર્ધાવભેદકયોઃ| અયમપિ શિરોલેપો વાતપિત્તોત્તરાવસ્થાયાં પ્રયોક્તવ્યઃ| એષ ઇત્યાદિ| એષ એવેતિ શિરીષફલાદ્યવપીડઃ કફનિમિત્તે શિરોરોગે પ્રયોક્તવ્યઃ| યદ્યપિ કફશિરોરોગસ્ય ચિકિત્સોક્તા તથાઽપ્યવસરપ્રાપ્તત્વાત્ પુનરુક્તા| અન્યે ‘શિરોરોગે કફાત્મકે’ ઇત્યત્ર ‘ક્ષયાત્મકે’ ઇતિ પઠન્તિ| તન્નેચ્છતિ જેજ્જટાચાર્યઃ| અપરે તુ ‘એભિરેવ પ્રયોક્તવ્યઃ શિરોરોગેઽનિલાત્મકે’ ઇતિ પઠન્તિ| એભિરેવેતિ અનન્તરોક્તસારિવોત્પલકુષ્ઠાદિભિઃ||૩૫||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

અનન્તવાતે કર્તવ્યઃ સૂર્યાવર્તહરો વિધિઃ ||૩૬|| સિરાવ્યધશ્ચ કર્તવ્યોઽનન્તવાતપ્રશાન્તયે | આહારશ્ચ વિધાતવ્યો વાતપિત્તવિનાશનઃ ||૩૭|| મધુમસ્તકસંયાવઘૃતપૂરૈશ્ચ ભોજનમ્ |૩૮|

કેચિદત્રાનન્તવાતચિકિત્સિતં પઠન્તિ; તદાહ- અનન્તવાતે ઇત્યાદિ| મધુમસ્તકાઃ રવજુકાઃ, સંયાવઃ કણ્ડકઘૃતૈશ્ચાતુર્જાતકકર્પૂરસુગન્ધઃ લપ્સિકેતિ લોકે, ઘૃતપૂરઃ ‘ઘેવર’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ||૩૬-૩૭||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ક્ષીરસર્પિઃ પ્રશંસન્તિ નસ્યે પાને ચ શઙ્ખકે ||૩૮|| જાઙ્ગલાનાં રસૈઃ સ્નિગ્ધૈરાહારશ્ચાત્ર શસ્યતે |૩૯|

શઙ્ખકચિકિત્સામાહ- ક્ષીરેત્યાદિ| ક્ષીરસર્પિરિતિ અર્દિતચિકિત્સિતેઽક્ષિતર્પણાર્થં યદુક્તમ્| જાઙ્ગલાનામિત્યત્ર કેચિદૌદકાનામિતિ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી||૩૮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

શતાવરીં તિલાન્ કૃષ્ણાન્ મધુકં નીલમુત્પલમ્ ||૩૯|| દૂર્વાં પુનર્નવાં ચૈવ લેપે સાધ્વવચારયેત્ | મહાસુગન્ધામથવા પાલિન્દીં ચામ્લપેષિતામ્ ||૪૦||

શિરોલેપમાહ- શતાવરીમિત્યાદિ| શતાવર્યાદિભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ શિરોલેપઃ| મહાસુગન્ધામિત્યાદિ| મહાસુગન્ધા ઉત્પલસારિવા, સર્પસુગન્ધામપરે| પાલિન્દી કાલવલ્લી| અમ્લં કાઞ્જિકમ્||૩૯-૪૦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

શીતાંશ્ચાત્ર પરીષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ પ્રયોજયેત્ |૪૧|

અનુક્તાનપ્યત્ર પરિષેકપ્રદેહાન્નિર્દિશન્નાહ- શીતાનિત્યાદિ| શીતપરિષેકાન્ શીતવીર્યવિદારિગન્ધાદિકાકોલ્યાદ્યુત્પલાદિકષાયકૃતાન્, શીતપ્રદેહાનેતેષામેવ કલ્કૈરમ્લપિષ્ટૈઃ કૃતાન્|૪૧|-

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

અવપીડશ્ચ દેયોઽત્ર સૂર્યાવર્તનિવારણઃ ||૪૧||

અવપીડશ્ચેત્યાદિ| સૂર્યાવર્તનિવારણોઽવપીડઃ ‘શિરીષમૂલકફલૈરવપીડોઽનયોર્હિત’ ઇત્યાદ્યુક્તઃ||૪૧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

કૃમિક્ષયકૃતૌ હિત્વા શિરોરોગેષુ બુદ્ધિમાન્ | મધુતૈલસમાયુક્તૈઃ શિરાંસ્યતિવિરેચયેત્ ||૪૨|| પશ્ચાત્સર્ષપતૈલેન તતો નસ્યં પ્રયોજયેત્ |૪૩|

ઇદાનીં શિરોરોગાણાં સામાન્યચિકિત્સામાહ- કૃમીત્યાદિ| કૃમિક્ષયકૃતૌ શિરોરોગૌ પરિત્યજ્યાન્યેષુ શિરોરોગેષુ મધુતૈલસમાયુક્તૈઃ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્બુદ્ધિમાન્ વૈદ્યઃ શિરાંસિ અતિવિરેચયેત્, નસ્યં દદ્યાદિત્યર્થઃ| મૂલાનિલોન્મૂલનત્વાત્ સ્ત્યાનભૂતકફવિનાશનત્વાચ્ચ સર્ષપતૈલેન નસ્યમ્| અન્યે તુ ‘પશ્ચાત્ સર્પિઃ સુખોષ્ણં તુ નસ્યતસ્તુ પ્રશસ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ; તેષામયમભિપ્રાયઃશિરોવિરેચનેન કફે વિજિતે સતિ વાતપિત્તજયાર્થં સર્પિર્નસ્યમ્||૪૨||-

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

ન ચેચ્છાન્તિં વ્રજન્ત્યેવં સ્નિગ્ધસ્વિન્નાંસ્તતો ભિષક્ ||૪૩|| પશ્ચાદુપાચરેત્સમ્યક્ સિરાણામથ મોક્ષણૈઃ |૪૪|

ઇદાનીમેતૈરપ્યુપાયૈર્યદા શાન્તિં શિરોરોગા ન યાન્તિ તદા કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- ન ચેચ્છાન્તિમિત્યાદિ||૪૩||-

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગા દશાષ્ટાદશ કર્ણજાઃ ||૪૪|| એકત્રિંશદ્ ઘ્રાણગતાઃ શિરસ્યેકાદશૈવ તુ | ઇતિ વિસ્તરતો દૃ(દિ)ષ્ટાઃ સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ ||૪૫|| સંહિતાયામભિહિતાઃ સપ્તષષ્ટિર્મુખામયાઃ | એતાવન્તો યથાસ્થૂલમુત્તમાઙ્ગગતા ગદાઃ | અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે નિગદિતાઃ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ ||૪૬||

ઇદાનીં શાલાક્યતન્ત્રસ્યાર્થપિણ્ડમુક્તમુપસંહરન્નાહ- ષટ્સપ્તતિરિત્યાદિ| દશાષ્ટાદશ અષ્ટાવિંશતિરિત્યર્થઃ| ઇતિ શબ્દ ઉક્તસ્મરણે| યે વિસ્તરતો દૃ(દિ)ષ્ટાઃ વિસ્તરેણ વિદેહાદૌ ભાષિતાઃ| યથાસ્થૂલં સ્થૂલાનતિક્રમેણ, અણુશો ભિદ્યમાનાઃ પુનરસઙ્ખ્યેયાઃ| અસ્મિન્નિતિ શાલાક્યશાસ્ત્રે||૪૪-૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે શિરોરોગપ્રતિષેધો નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૬|| ઇતિ શ્રીભગવતા ધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં મહર્ષિણા સુશ્રુતાચાર્યેણ વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતં શાલાક્યતન્ત્રં સમાપ્તમ્ |

સદ્બુદ્ધેઃ પ્રસવઃ પદં સુયશસઃ સદ્વૈદ્યવન્દ્યઃ શ્રિયામાવાસઃ સુકૃતી ક્રિયાસુ નિપુણઃ શ્રીડલ્હણાખ્યો ભિષક્| શ્રીભાદાનકનાથસાહલનૃપસ્યાતીવ યો વલ્લભઃ શાસ્ત્રં તસ્ય નિબન્ધસઙ્ગ્રહ ઇતિ ખ્યાતં ધરિત્રીતલે| ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૨૬||