26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શિરોરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| વાતવ્યાધિવિધિઃ કાર્યઃ શિરોરોગેઽનિલાત્મકે | પયોનુપાનં સેવેત ઘૃતં તૈલમથાપિ વા ||૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

મુદ્ગાન્ કુલત્થાન્માષાંશ્ચ ખાદેચ્ચ નિશિ કેવલાન્ | કટૂષ્ણાંશ્ચ સસર્પિષ્કાનુષ્ણં ચાનુ પયઃ પિબેત્ ||૪|| પિબેદ્વા પયસા તૈલં તત્કલ્કં વાઽપિ માનવઃ |૫|

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ સુખોષ્ણૈઃ સેકમાચરેત્ ||૫|| તત્સિદ્ધૈઃ પાયસૈર્વાઽપિ સુખોષ્ણૈર્લેપયેચ્છિરઃ | સ્વિન્નૈર્વા મત્સ્યપિશિતૈઃ કૃશરૈર્વા સસૈન્ધવૈઃ ||૬|| ચન્દનોત્પલકુષ્ઠૈર્વા સુશ્લક્ષ્ણૈર્મગધાયુતૈઃ | સ્નિગ્ધસ્ય તૈલં નસ્યં સ્યાત્ કુલીરરસસાધિતમ્ ||૭|| વરુણાદૌ ગણે ક્ષુણ્ણે ક્ષીરમર્ધોદકં પચેત્ | ક્ષીરશેષં ચ તન્મથ્યં શીતં સારમુપાહરેત્ ||૮|| તતો મધુરકૈઃ સિદ્ધં નસ્યે તત્ પૂજિતં હવિઃ | તસ્મિન્ વિપક્વે ક્ષીરે તુ પેયં સર્પિઃ સશર્કરમ્ ||૯|| ધૂમં ચાસ્ય યથાકાલં સ્નૈહિકં યોજયેદ્ભિષક્ |૧૦|

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ બસ્તિકર્મણિ સેચને ||૧૦|| વિદધ્યાત્ત્રૈવૃતં ધીમાન્ બલાતૈલમથાપિ વા |૧૧|

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

ભોજયેચ્ચ રસૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ પયોભિર્વા સુસંસ્કૃતૈઃ ||૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

પિત્તરક્તસમુત્થાનૌ શિરોરોગૌ નિવારયેત્ | શિરોલેપૈઃ સસર્પિષ્કૈઃ પરિષેકૈશ્ચ શીતલૈઃ ||૧૨|| ક્ષીરેક્ષુરસધાન્યામ્લમસ્તુક્ષૌદ્રસિતાજલૈઃ |૧૩|

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

નલવઞ્જુલકહ્લારચન્દનોત્પલપદ્મકૈઃ ||૧૩|| વંશશૈવલયષ્ટ્યાહ્વમુસ્તામ્ભોરુહસંયુતૈઃ | શિરઃપ્રલેપૈઃ સઘૃતૈર્વૈસર્પૈશ્ચ તથાવિધૈઃ ||૧૪|| મધુરૈશ્ચ મુખાલૈપૈર્નસ્યકર્મભિરેવ ચ |૧૫|

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

આસ્થાપનૈર્વિરેકૈશ્ચ પથ્યૈશ્ચ સ્નેહબસ્તિભિઃ ||૧૫|| ક્ષીરસર્પિર્હિતં નસ્યં વસા વા જાઙ્ગલા શુભા |૧૬|

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ઉત્પલાદિવિપક્વેન ક્ષીરેણાસ્થાપનં હિતમ્ ||૧૬|| ભોજનં જાઙ્ગલરસૈઃ સર્પિષા ચાનુવાસનમ્ | મધુરૈઃ ક્ષીરસર્પિસ્તુ સ્નેહને ચ સશર્કરમ્ ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

પિત્તરક્તઘ્નમુદ્દિષ્ટં યચ્ચાન્યદપિ તદ્ધિતમ્ |૧૮|

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

કફોત્થિતં શિરોરોગં જયેત્ કફનિવારણૈઃ ||૧૮|| શિરોવિરેકૈર્વમનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગણ્ડૂષધારણૈઃ | અચ્છં ચ પાયયેત્સર્પિઃ સ્વેદયેચ્ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ ||૧૯|| શિરો મધૂકસારેણ સ્નિગ્ધં ચાપિ વિરેચયેત્ | ઇઙ્ગુદસ્ય ત્વચા વાઽપિ મેષશૃઙ્ગસ્ય વા ભિષક્ ||૨૦||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

આભ્યામેવ કૃતાં વર્તિં ધૂમપાને પ્રયોજયેત્ | ઘ્રેયં કટ્ફલચૂર્ણં ચ કવલાશ્ચ કફાપહાઃ ||૨૧|| સરલાકુષ્ઠશાર્ઙ્ગેષ્ટાદેવકાષ્ઠૈઃ સરોહિષૈઃ | ક્ષારપિષ્ટૈઃ સલવણૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપયેચ્છિરઃ ||૨૨||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

યવષષ્ટિકયોશ્ચાન્નં વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ | પટોલમુદ્ગકૌલત્થૈર્માત્રાવદ્ભોજયેદ્રસૈઃ ||૨૩||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

શિરોરોગે ત્રિદોષોત્થે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ |૨૪|

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

સર્પિઃપાનં વિશેષેણ પુરાણં વા દિશન્તિ હિ ||૨૪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

ક્ષયજે ક્ષયમાસાદ્ય કર્તવ્યો બૃંહણો વિધિઃ | પાને નસ્યે ચ સર્પિઃ સ્યાદ્વાતઘ્નમધુરૈઃ શૃતમ્ ||૨૫|| ક્ષયકાસાપહં ચાત્ર સર્પિઃ પથ્યતમં વિદુઃ |૨૬|

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

કૃમિભિર્ભક્ષ્યમાણસ્ય વક્ષ્યતે શિરસઃ ક્રિયા ||૨૬|| નસ્યે હિ શોણિતં દદ્યાત્તેન મૂર્ચ્છન્તિ જન્તવઃ | મત્તાઃ શોણિતગન્ધેન સમાયાન્તિ યતસ્તતઃ ||૨૭||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

તેષાં નિર્હરણં કાર્યં તતો મૂર્ધવિરેચનૈઃ | હ્રસ્વશિગ્રુકબીજૈર્વા કાંસ્યનીલીસમાયુતૈઃ ||૨૮|| કૃમિઘ્નૈરવપીડૈશ્ચ મૂત્રપિષ્ટૈરુપાચરેત્ | પૂતિમત્સ્યયુતાન્ ધૂમાન્ કૃમિઘ્નાંશ્ચ પ્રયોજયેત્ ||૨૯||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

ભોજનાનિ કૃમિઘ્નાનિ પાનાનિ વિવિધાનિ ચ |૩૦|

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્ ||૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ભોજનં જાઙ્ગલપ્રાયં ક્ષીરાન્નવિકૃતિર્ઘૃતમ્ |૩૧|

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

તથાઽર્ધભેદકે વ્યાધૌ પ્રાપ્તમન્યચ્ચ યદ્ભવેત્ ||૩૧|| શિરીષમૂલકફલૈરવપીડોઽનયોર્હિતઃ | વંશમૂલકકર્પૂરૈરવપીડં પ્રયોજયેત્ ||૩૨|| અવપીડો હિતશ્ચાત્ર વચામાગધિકાયુતઃ | મધુકેનાવપીડો વા મધુના સહ સંયુતઃ ||૩૩|| મનઃશિલાવપીડો વા મધુના ચન્દનેન વા |૩૪|

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

તેષામન્તે હિતં નસ્યં સર્પિર્મધુરસાન્વિતમ્ ||૩૪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

સારિવોત્પલકુષ્ઠાનિ મધુકં ચામ્લપેષિતમ્ | સર્પિસ્તૈલયુતો લેપો દ્વયોરપિ સુખાવહઃ ||૩૫|| એષ એવ પ્રયોક્તવ્યઃ શિરોરોગે કફાત્મકે |૩૬|

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

અનન્તવાતે કર્તવ્યઃ સૂર્યાવર્તહરો વિધિઃ ||૩૬|| સિરાવ્યધશ્ચ કર્તવ્યોઽનન્તવાતપ્રશાન્તયે | આહારશ્ચ વિધાતવ્યો વાતપિત્તવિનાશનઃ ||૩૭|| મધુમસ્તકસંયાવઘૃતપૂરૈશ્ચ ભોજનમ્ |૩૮|

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ક્ષીરસર્પિઃ પ્રશંસન્તિ નસ્યે પાને ચ શઙ્ખકે ||૩૮|| જાઙ્ગલાનાં રસૈઃ સ્નિગ્ધૈરાહારશ્ચાત્ર શસ્યતે |૩૯|

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

શતાવરીં તિલાન્ કૃષ્ણાન્ મધુકં નીલમુત્પલમ્ ||૩૯|| દૂર્વાં પુનર્નવાં ચૈવ લેપે સાધ્વવચારયેત્ | મહાસુગન્ધામથવા પાલિન્દીં ચામ્લપેષિતામ્ ||૪૦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

શીતાંશ્ચાત્ર પરીષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ પ્રયોજયેત્ |૪૧|

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

અવપીડશ્ચ દેયોઽત્ર સૂર્યાવર્તનિવારણઃ ||૪૧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

કૃમિક્ષયકૃતૌ હિત્વા શિરોરોગેષુ બુદ્ધિમાન્ | મધુતૈલસમાયુક્તૈઃ શિરાંસ્યતિવિરેચયેત્ ||૪૨|| પશ્ચાત્સર્ષપતૈલેન તતો નસ્યં પ્રયોજયેત્ |૪૩|

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

ન ચેચ્છાન્તિં વ્રજન્ત્યેવં સ્નિગ્ધસ્વિન્નાંસ્તતો ભિષક્ ||૪૩|| પશ્ચાદુપાચરેત્સમ્યક્ સિરાણામથ મોક્ષણૈઃ |૪૪|

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગા દશાષ્ટાદશ કર્ણજાઃ ||૪૪|| એકત્રિંશદ્ ઘ્રાણગતાઃ શિરસ્યેકાદશૈવ તુ | ઇતિ વિસ્તરતો દૃ(દિ)ષ્ટાઃ સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ ||૪૫|| સંહિતાયામભિહિતાઃ સપ્તષષ્ટિર્મુખામયાઃ | એતાવન્તો યથાસ્થૂલમુત્તમાઙ્ગગતા ગદાઃ | અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે નિગદિતાઃ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ ||૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે શિરોરોગપ્રતિષેધો નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૬|| ઇતિ શ્રીભગવતા ધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં મહર્ષિણા સુશ્રુતાચાર્યેણ વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતં શાલાક્યતન્ત્રં સમાપ્તમ્ |