Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਨਿਲਾਤ੍ਮਕੇ |
ਪਯੋਨੁਪਾਨਂ ਸੇਵੇਤ ਘਤਂ ਤੈਲਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੩||
View original
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके |
पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ||३||
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਿਰਿਤਿ ਸਮਸ੍ਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਿਰ੍ਬਾਹ੍ਯ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕੋਪਨਾਹਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਾਦਿਃ, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਨੁਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਦਿਃ| ਪਯੋਨੁਪਾਨਮਿਤਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਘਤਂ, ਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਤੈਲਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਘਤਤੈਲਯੋਃ ਪਾਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮੇਤਦ੍ਵਚਨਂ; ਅਥਵਾ ਪਯੋਨੁਪਾਨਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ; ਅਥਵਾ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਮੇਤਦ੍ਵਿਧਾਨਮ੍||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 5
ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ਮਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਖਾਦੇਚ੍ਚ ਨਿਸ਼ਿ ਕੇਵਲਾਨ੍ |
ਕਟੂਸ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਾਨੁਸ੍ਣਂ ਚਾਨੁ ਪਯਃ ਪਿਬੇਤ੍ ||੪||
ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਪਯਸਾ ਤੈਲਂ ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਂ ਵਾਪਿ ਮਾਨਵਃ |੫|
View original
मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् |
कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ||४||
पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः |५|
ਮੁਦ੍ਗਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਦ੍ਗਾਨਾਂ ਵਾਤਕਰਤ੍ਵੇਪਿ ਮਾਸਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਤ੍ਵੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਦ੍ਯੋਗਸ਼ਕ੍ਤੇਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਪਯੋਗਃ| ਕਟੂਸ੍ਣਾਨਿਤਿ ਕਟੂਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਾਨ੍, ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਾਨ੍ ਸਘਤਾਨ੍| ਤੈਲਂ ਤਿਲਤੈਲਮ੍| ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਂ ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਕਲ੍ਕਂ; ਅਨ੍ਯੇ ਤਿਲਕਲ੍ਕਮਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ ਜੇਜ੍ਜਟਸ਼੍ਚ||੪||-
Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10
ਵਾਤਘ੍ਨਸਿਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਰੈਸ਼੍ਚ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਃ ਸੇਕਮਾਚਰੇਤ੍ ||੫||
ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੈਃ ਪਾਯਸੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਰ੍ਲੇਪਯੇਚ੍ਛਿਰਃ |
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੈਰ੍ਵਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤੈਃ ਕਸ਼ਰੈਰ੍ਵਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ||੬||
ਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲਕੁਸ੍ਠੈਰ੍ਵਾ ਸੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਮਗਧਾਯੁਤੈਃ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਲੀਰਰਸਸਾਧਿਤਮ੍ ||੭||
ਵਰੁਣਾਦੌ ਗਣੇ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣੇ ਕ੍ਸੀਰਮਰ੍ਧੋਦਕਂ ਪਚੇਤ੍ |
ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੇਸਂ ਚ ਤਨ੍ਮਥ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸਾਰਮੁਪਾਹਰੇਤ੍ ||੮||
ਤਤੋ ਮਧੁਰਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਨਸ੍ਯੇ ਤਤ੍ ਪੂਜਿਤਂ ਹਵਿਃ |
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਪਕ੍ਵੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਤੁ ਪੇਯਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍ ||੯||
ਧੂਮਂ ਚਾਸ੍ਯ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਯੋਜਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ |੧੦|
View original
वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ||५||
तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः |
स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः ||६||
चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः |
स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ||७||
वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् |
क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ||८||
ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः |
तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम् ||९||
धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् |१०|
ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਧਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਵਿਧਿਮਾਹ- ਵਾਤਘ੍ਨਸਿਦ੍ਧੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਘ੍ਨਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਸੇਕੋ ਧਾਰਾਸੇਕਃ| ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੈਃ ਪਾਯਸੈਃ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧਗੋਕ੍ਸੀਰਪਾਯਸੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲੇਪਯੇਤ੍ ਉਪਨਾਹਯੇਤ੍| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੈਰ੍ਵਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤੈਰਿਤਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਮਾਂਸੈਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੈਰ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੁਪਨਾਹਃ| ਕਸ਼ਰੈਰ੍ਵੇਤਿ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸਕਤਯਵਾਗ੍ਵੋਪਨਾਹਃ; ਕਸ਼ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਕਾਰਾਨ੍ਤੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ| ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੈਰੁਪਨਾਹਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਕੁਲੀਰਰਸਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਸਾਧਿਤਂ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਵਰੁਣਾਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੁਣ੍ਣੇ ਜਰ੍ਜਰੀਕਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਪਕ੍ਵੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਤ੍ਵਿਤਿ ਵਰੁਣਾਦਿਗਣਸਿਦ੍ਧੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਸਾਧਿਤਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਵਾਪਂ ਯਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਪੇਯਮਿਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਰੁਣਾਦਿਕ੍ਵਾਥੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚ ਸਾਧਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਧੂਮਂ ਚਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕਾਲਂ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਕਤੋ ਧੂਮਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ||੫-੯||-
Adhikarana 4 (10) · Śloka 11
ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਨਸ੍ਯੇਸੁ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮਣਿ ਸੇਚਨੇ ||੧੦||
ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰੈਵਤਂ ਧੀਮਾਨ੍ ਬਲਾਤੈਲਮਥਾਪਿ ਵਾ |੧੧|
View original
पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ||१०||
विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा |११|
ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰੈਵਤਮ੍ ਅਪਤਾਨਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਂ, ਬਲਾਤੈਲਂ ਮੂਢਗਰ੍ਭਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਮ੍||੧੦||-
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਰਸੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਪਯੋਭਿਰ੍ਵਾ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ ||੧੧||
View original
भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः ||११||
ਭੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸੈਃ ਮਾਂਸਰਸੈਃ| ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਿਤੈਃ||੧੧||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨੌ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੌ ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍ |
ਸ਼ਿਰੋਲੇਪੈਃ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕੈਃ ਪਰਿਸੇਕੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲੈਃ ||੧੨||
ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਸ੍ਤੁਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਿਤਾਜਲੈਃ |੧੩|
View original
पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् |
शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः ||१२||
क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः |१३|
ਇਦਾਨੀਂ ਪਿਤ੍ਤਜਰਕ੍ਤਜਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਮੁਭਯੋਰੇਕਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੋਲੇਪੈਃ ਮਧੁਰਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤੈਃ ਪਰਿਸੇਕੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲੈਃ ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਾਦਿਕਤੈਃ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਰਿਸੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਤਾਜਲਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕਮ੍||੧੨||-
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15
ਨਲਵਞ੍ਜੁਲਕਹ੍ਲਾਰਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਕੈਃ ||੧੩||
ਵਂਸ਼ਸ਼ੈਵਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਮੁਸ੍ਤਾਮ੍ਭੋਰੁਹਸਂਯੁਤੈਃ |
ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਲੇਪੈਃ ਸਘਤੈਰ੍ਵੈਸਰ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧੈਃ ||੧੪||
ਮਧੁਰੈਸ਼੍ਚ ਮੁਖਾਲੈਪੈਰ੍ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਭਿਰੇਵ ਚ |੧੫|
View original
नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ||१३||
वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः |
शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः ||१४||
मधुरैश्च मुखालैपैर्नस्यकर्मभिरेव च |१५|
ਸ਼ਿਰੋਲੇਪਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਨਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਲਃ ਸ਼ੁਸਿਰਪਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ, ਵਞ੍ਜੁਲੋ ਵੇਤਸਃ ਕਹ੍ਲਾਰਂ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਪਲਂ, ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍, ਉਤ੍ਪਲਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ, ਸ਼ੈਵਲਂ ਦੂਰ੍ਵਾ, ਅਮ੍ਭੋਰੁਹਂ ਪਦ੍ਮਮ੍| ਵੈਸਰ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧੈਰਿਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪੈਃ (ਚਿ. ੧੭); ਤਾਨਿ ਤੁ ਉਸ਼ੀਰਲਾਮਜ੍ਜਕਚਨ੍ਦਨਸ੍ਰੋਤੋਜਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਗੈਰਿਕਾਣਿ| ਤਥਾਵਿਧੈਰਿਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਸਰ੍ਪਪ੍ਰਲੇਪਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਨ ਤੁ ਕਫਵਾਤਵਿਸਰ੍ਪਲੇਪਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਕਾਰੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧੁਰੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਨਸ੍ਯਮਤ੍ਰ ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਕਤਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨੌ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੌ ਨਿਵਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੧੩-੧੪||-
Adhikarana 8 (15) · Śloka 16
ਆਸ੍ਥਾਪਨੈਰ੍ਵਿਰੇਕੈਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ||੧੫||
ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਿਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਵਸਾ ਵਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਸ਼ੁਭਾ |੧੬|
View original
आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः ||१५||
क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा |१६|
ਇਦਾਨੀਂ ਰਕ੍ਤਜੇ ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਵਮਨਂ ਵਿਹਾਯ ਕਰ੍ਮਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਸ੍ਥਾਪਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ੍ਥਾਪਨਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਿਤੌ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੌ ਨਿਵਾਰਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਥ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦ ਆਸ੍ਥਾਪਨਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ| ਪਥ੍ਯੈਃ ਹਿਤੈਃ| ਤੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋਤ੍ਪਲਾਦਿਨਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ, ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਕਨ੍ਦਕ੍ਸੀਰਘਤਾਦਿਕਤਾਃ| ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰਤ੍ਰ ਮਥ੍ਯਮਾਨਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਨਵਨੀਤਜਾਤਮ੍||੧੫||-
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਹਿਤਮ੍ ||੧੬||
ਭੋਜਨਂ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੈਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚਾਨੁਵਾਸਨਮ੍ |
ਮਧੁਰੈਃ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਚ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍ ||੧੭||
View original
उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम् ||१६||
भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् |
मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम् ||१७||
ਆਸ੍ਥਾਪਨੋਪਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਉਤ੍ਪਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚਾਨੁਵਾਸਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦੇਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਧੁਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਪਕ੍ਵਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੀਰਮਥਨਾਦੁਤ੍ਥਿਤਂ, ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੌ, ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਸਿਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮਧੁਰੈਃ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੁ ਪਕ੍ਵਂ ਪਾਨੇ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ||੧੬-੧੭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਘ੍ਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍ |੧੮|
View original
पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् |१८|
ਇਦਾਨੀਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਪਰਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਪਾਨਾਲੇਪਨਸ੍ਯਾਦਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਯਦੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤਦਤ੍ਰਾਪਿ ਹਿਤਮਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ|੧੮|-
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20
ਕਫੋਤ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਂ ਜਯੇਤ੍ ਕਫਨਿਵਾਰਣੈਃ ||੧੮||
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕੈਰ੍ਵਮਨੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣੈਃ |
ਅਚ੍ਛਂ ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਚਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ||੧੯||
ਸ਼ਿਰੋ ਮਧੂਕਸਾਰੇਣ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚਾਪਿ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ |
ਇਙ੍ਗੁਦਸ੍ਯ ਤ੍ਵਚਾ ਵਾਪਿ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਸ੍ਯ ਵਾ ਭਿਸਕ੍ ||੨੦||
View original
कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः ||१८||
शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः |
अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ||१९||
शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् |
इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक् ||२०||
ਇਦਾਨੀਂ ਕਫਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਫੋਤ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੋਤ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਂ ਕਫਨਿਵਾਰਣੈਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਤਾਨਿ ਚ ਕਫਨਿਵਾਰਣਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਦੀਨਿ| ਅਚ੍ਛਂ ਚੇਤਿ ਅਚ੍ਛਂ ਕੇਵਲਂ, ਵਮਨਨਿਰ੍ਜਿਤਕਫਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਵਾਤਵਿਜਯਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਵਮਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮ| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ||੧੮-੨੦||
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ਆਭ੍ਯਾਮੇਵ ਕਤਾਂ ਵਰ੍ਤਿਂ ਧੂਮਪਾਨੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |
ਘ੍ਰੇਯਂ ਕਟ੍ਫਲਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਕਵਲਾਸ਼੍ਚ ਕਫਾਪਹਾਃ ||੨੧||
ਸਰਲਾਕੁਸ੍ਠਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗੇਸ੍ਟਾਦੇਵਕਾਸ੍ਠੈਃ ਸਰੋਹਿਸੈਃ |
ਕ੍ਸਾਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸਲਵਣੈਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਰ੍ਲੇਪਯੇਚ੍ਛਿਰਃ ||੨੨||
View original
आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् |
घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः ||२१||
सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः |
क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः ||२२||
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਵਸ਼ੇਸਿਤਕਫਸ੍ਯੋਪਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਧੂਮਮਾਹ- ਆਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਭ੍ਯਾਮ੍ ਇਙ੍ਗੁਦੀਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਤ੍ਵਗ੍ਭ੍ਯਾਮ੍| ਕਟ੍ਫਲਚੂਰ੍ਣਂ ਘ੍ਰੇਯਂ ਘ੍ਰਾਤਵ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਧਮਨਵਿਸ਼ੇਸੋਯਮ੍| ਕਫਾਪਹਾਃ ਕਫਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਾਃ| ਸਰਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਪਿਸ੍ਟੈਃ , ਸਲਵਣੈਃ ਈਸਲ੍ਲਵਣੈਃ||੨੧-੨੨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ਯਵਸਸ੍ਟਿਕਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਵ੍ਯੋਸਕ੍ਸਾਰਸਮਾਯੁਤਮ੍ |
ਪਟੋਲਮੁਦ੍ਗਕੌਲਤ੍ਥੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਵਦ੍ਭੋਜਯੇਦ੍ਰਸੈਃ ||੨੩||
View original
यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् |
पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्रसैः ||२३||
ਆਹਾਰਮਾਹ- ਯਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਂ, ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ, ਯਵਸਸ੍ਟਿਕਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕੇਨ ਕਟੂਕਤਂ, ਯਵਕ੍ਸਾਰੇਣ ਲਵਣਿਤਂ, ਪਟੋਲਾਦੀਨਾਂ ਯੂਸੈਃ ਸਹ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦ੍ਭੋਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੨੩||
Adhikarana 14 (24) · Śloka 24
ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਤ੍ਥੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ |੨੪|
View original
शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः |२४|
ਅਧੁਨਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਃ|੨੪|-
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਰਾਣਂ ਵਾ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੨੪||
View original
सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ||२४||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਧਾਯ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਬਹੂਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੨੪||
Adhikarana 16 (25) · Śloka 26
ਕ੍ਸਯਜੇ ਕ੍ਸਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਬਂਹਣੋ ਵਿਧਿਃ |
ਪਾਨੇ ਨਸ੍ਯੇ ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਘ੍ਨਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੨੫||
ਕ੍ਸਯਕਾਸਾਪਹਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਥ੍ਯਤਮਂ ਵਿਦੁਃ |੨੬|
View original
क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः |
पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ||२५||
क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः |२६|
ਕ੍ਸਯਜਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਸਯਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਰਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸਯੇਸ੍ਵਨ੍ਯਤਮਂ ਕ੍ਸਯਮਵਧਾਰ੍ਯ, ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸਯਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੋਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਧ੍ਯਾਯਮਾਸਾਦ੍ਯ, ਯੋ ਬਂਹਣੋ ਵਿਧਿਰਾਹਾਰੌਸਧਾਖ੍ਯਃ ਸ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਪਾਨੇ ਨਸ੍ਯੇ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਤੈਲਮਪਿ ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਕ੍ਸਯਕਾਸਾਪਹਂ ਸਰ੍ਪਿਃ “ਕੁਲੀਰਸ਼ੁਕ੍ਤਿਚਟਕੈਣਲਾਵਾਨ੍ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਵਰ੍ਗਂ ਮਧੁਰਂ ਚ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍||੨੫||-
Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27
ਕਮਿਭਿਰ੍ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਸ਼ਿਰਸਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ||੨੬||
ਨਸ੍ਯੇ ਹਿ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ |
ਮਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਗਨ੍ਧੇਨ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ਤਤਃ ||੨੭||
View original
कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया ||२६||
नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः |
मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ||२७||
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਰਿਮਿਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਵਸਰੇ ਸੁਦੂਰਵਿਸ੍ਤਤਬਹੁਕ੍ਰਿਮੀਣਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨੇਨਾਹਰਣੋਪਾਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਮਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਰ੍ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯੇਵ, ਭਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਦੁਃਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਸ਼ਿਰਸਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਨਸ੍ਯਂ ਕਮੀਣਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ, ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਗਮਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮਦਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਸਮਾਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਯਤਸ੍ਤਤੋ ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਤਤ੍ਰ ਚਾਗਤਾਨਾਂ ਕਮੀਣਾਂ ਕੂਰ੍ਚਕਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੨੬-੨੭||
Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29
ਤੇਸਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤੋ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨੈਃ |
ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਬੀਜੈਰ੍ਵਾ ਕਾਂਸ੍ਯਨੀਲੀਸਮਾਯੁਤੈਃ ||੨੮||
ਕਮਿਘ੍ਨੈਰਵਪੀਡੈਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ |
ਪੂਤਿਮਤ੍ਸ੍ਯਯੁਤਾਨ੍ ਧੂਮਾਨ੍ ਕਮਿਘ੍ਨਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੨੯||
View original
तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः |
ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः ||२८||
कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् |
पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत् ||२९||
ਇਦਾਨੀਂ ਕੂਰ੍ਚਕਾਦਿਭਿਰਗਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨੈਃ ਵਿਡਙ੍ਗਮਰਿਚਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਬੀਜਾਦਿਭਿਃ; ਗਯੀ ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਬੀਜਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਬੀਜੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮਿਘ੍ਨੈਃ ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ||੨੮-੨੯||
Adhikarana 19 (30) · Śloka 30
ਭੋਜਨਾਨਿ ਕਮਿਘ੍ਨਾਨਿ ਪਾਨਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ |੩੦|
View original
भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च |३०|
ਆਹਾਰਮਾਹ- ਭੋਜਨਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮਿਘ੍ਨਾਨਿ ਕਮਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਪਠਿਤਾਨਿ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਸੁਰਸਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਾਨਿ|੩੦|-
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਾਦਿਭੇਸਜਮ੍ ||੩੦||
View original
सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ||३०||
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਲ੍ਲੇਪਪਰਿਸੇਕਕਵਲਗ੍ਰਹਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮ ਆਦੌ ਯਸ੍ਯ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਾਦਿ, ਤਚ੍ਚ ਵਮਨਂ ਵਿਹਾਯ ਵਿਰੇਕਾਦਿਕਰ੍ਮਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਯੇ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪੀਦਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੩੦||
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
ਭੋਜਨਂ ਜਾਙ੍ਗਲਪ੍ਰਾਯਂ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਰ੍ਘਤਮ੍ |੩੧|
View original
भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् |३१|
ਆਹਾਰਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਭੋਜਨੇਤ੍ਯਾਦਿ|੩੧|-
Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34
ਤਥਾਰ੍ਧਭੇਦਕੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍ ||੩੧||
ਸ਼ਿਰੀਸਮੂਲਕਫਲੈਰਵਪੀਡੋਨਯੋਰ੍ਹਿਤਃ |
ਵਂਸ਼ਮੂਲਕਕਰ੍ਪੂਰੈਰਵਪੀਡਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩੨||
ਅਵਪੀਡੋ ਹਿਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਵਚਾਮਾਗਧਿਕਾਯੁਤਃ |
ਮਧੁਕੇਨਾਵਪੀਡੋ ਵਾ ਮਧੁਨਾ ਸਹ ਸਂਯੁਤਃ ||੩੩||
ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਵਪੀਡੋ ਵਾ ਮਧੁਨਾ ਚਨ੍ਦਨੇਨ ਵਾ |੩੪|
View original
तथाऽर्धभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत् ||३१||
शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः |
वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत् ||३२||
अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः |
मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः ||३३||
मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा |३४|
ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਤਥਾਰ੍ਧਭੇਦਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਾਦਿਭੇਸਜਂ ਜਾਙ੍ਗਲਪ੍ਰਾਯਂ ਭੋਜਨਂ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਰ੍ਘਤਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ਤਥਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇਪਿ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਨ੍ਯਚ੍ਚ ਯਦ੍ਭਵੇਦਿਤਿ ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਸ੍ਨੇਹਸਿਰਾਵ੍ਯਧਾਵਪੀਡਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੋਕ੍ਤਦੀਪਿਕਾਤੈਲਾਦਿ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ ਅਨ੍ਯਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਸ਼ਿਰੀਸਮੂਲਕਫਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਕਮਿਚ੍ਛਤਿ| ਸ਼ਿਰੀਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਯੋਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਰ੍ਧਭੇਦਕਯੋਃ| ਅਵਪੀਡ੍ਯ ਦੀਯਤ ਇਤ੍ਯਵਪੀਡੋ ਨਸ੍ਯਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਂਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਅਨਯੋਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਰ੍ਧਭੇਦਕਯੋਃ| ਮਧੁਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਂ, ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਵਪੀਡੋ ਮਧੁਨੇਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਚਨ੍ਦਨੇਨ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਚਨ੍ਦਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਧੂਕਸਾਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੩੧-੩੩||-
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
ਤੇਸਾਮਨ੍ਤੇ ਹਿਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੩੪||
View original
तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् ||३४||
ਅਵਪੀਡੈਰ੍ਨਿਰ੍ਜਿਤਕਫਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਮ੍ ਅਵਪੀਡਾਨਾਮ੍, ਅਨ੍ਤੇ ਅਵਸਾਨੇ, ਮਧੁਰਕਾਨ੍ਵਿਤਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਗਣਕਲ੍ਕਸ਼ਤਂ ਘਤਂ ਨਸ੍ਯੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਮਧੁਰਸਾਂ ਮੂਰ੍ਵਾਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਯੋਰਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਅਨ੍ਤੇਵਪੀਡਾਨਾਮਵਸਾਨੇ ਮਧੁਰਸਾਨ੍ਵਿਤਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਯੋਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਰ੍ਧਭੇਦਕਯੋਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਹਿਤਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਘਤਨਸ੍ਯਮ੍||੩੪||
Adhikarana 24 (35) · Śloka 36
ਸਾਰਿਵੋਤ੍ਪਲਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਮਧੁਕਂ ਚਾਮ੍ਲਪੇਸਿਤਮ੍ |
ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਯੁਤੋ ਲੇਪੋ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸੁਖਾਵਹਃ ||੩੫||
ਏਸ ਏਵ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ |੩੬|
View original
सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् |
सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः ||३५||
एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके |३६|
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਿਰੋਲੇਪਮਾਹ- ਸਾਰਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਿਵਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਉਤ੍ਪਲਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮ੍| ਅਮ੍ਲਪੇਸਿਤਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਪੇਸਿਤਮ੍| ਦ੍ਵਯੋਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਯੋਃ| ਅਯਮਪਿ ਸ਼ਿਰੋਲੇਪੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਏਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਏਵੇਤਿ ਸ਼ਿਰੀਸਫਲਾਦ੍ਯਵਪੀਡਃ ਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਫਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ ਤਥਾਪ੍ਯਵਸਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਾ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਃ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਏਭਿਰੇਵ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਨਿਲਾਤ੍ਮਕੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਭਿਰੇਵੇਤਿ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਸਾਰਿਵੋਤ੍ਪਲਕੁਸ੍ਠਾਦਿਭਿਃ||੩੫||-
Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38
ਅਨਨ੍ਤਵਾਤੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਹਰੋ ਵਿਧਿਃ ||੩੬||
ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਨਨ੍ਤਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ |
ਆਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ||੩੭||
ਮਧੁਮਸ੍ਤਕਸਂਯਾਵਘਤਪੂਰੈਸ਼੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍ |੩੮|
View original
अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः ||३६||
सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये |
आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ||३७||
मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् |३८|
ਕੇਚਿਦਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਦਾਹ- ਅਨਨ੍ਤਵਾਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਮਸ੍ਤਕਾਃ ਰਵਜੁਕਾਃ, ਸਂਯਾਵਃ ਕਣ੍ਡਕਘਤੈਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਜਾਤਕਕਰ੍ਪੂਰਸੁਗਨ੍ਧਃ ਲਪ੍ਸਿਕੇਤਿ ਲੋਕੇ, ਘਤਪੂਰਃ ‘ਘੇਵਰ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ||੩੬-੩੭||-
Adhikarana 26 (38) · Śloka 39
ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਨੇ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ||੩੮||
ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਰਸੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰਾਹਾਰਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ |੩੯|
View original
क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ||३८||
जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते |३९|
ਸ਼ਙ੍ਖਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ ਅਰ੍ਦਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਾਰ੍ਥਂ ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍| ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦੌਦਕਾਨਾਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ||੩੮||-
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40
ਸ਼ਤਾਵਰੀਂ ਤਿਲਾਨ੍ ਕਸ੍ਣਾਨ੍ ਮਧੁਕਂ ਨੀਲਮੁਤ੍ਪਲਮ੍ ||੩੯||
ਦੂਰ੍ਵਾਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਂ ਚੈਵ ਲੇਪੇ ਸਾਧ੍ਵਵਚਾਰਯੇਤ੍ |
ਮਹਾਸੁਗਨ੍ਧਾਮਥਵਾ ਪਾਲਿਨ੍ਦੀਂ ਚਾਮ੍ਲਪੇਸਿਤਾਮ੍ ||੪੦||
View original
शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ||३९||
दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् |
महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम् ||४०||
ਸ਼ਿਰੋਲੇਪਮਾਹ- ਸ਼ਤਾਵਰੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸ਼ਿਰੋਲੇਪਃ| ਮਹਾਸੁਗਨ੍ਧਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਸੁਗਨ੍ਧਾ ਉਤ੍ਪਲਸਾਰਿਵਾ, ਸਰ੍ਪਸੁਗਨ੍ਧਾਮਪਰੇ| ਪਾਲਿਨ੍ਦੀ ਕਾਲਵਲ੍ਲੀ| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍||੩੯-੪੦||
Adhikarana 28 (41) · Śloka 41
ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪਰੀਸੇਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਦੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |੪੧|
View original
शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् |४१|
ਅਨੁਕ੍ਤਾਨਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪਰਿਸੇਕਪ੍ਰਦੇਹਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੀਤਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਲਾਦਿਕਸਾਯਕਤਾਨ੍, ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਦੇਹਾਨੇਤੇਸਾਮੇਵ ਕਲ੍ਕੈਰਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਕਤਾਨ੍|੪੧|-
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
ਅਵਪੀਡਸ਼੍ਚ ਦੇਯੋਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨਿਵਾਰਣਃ ||੪੧||
View original
अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः ||४१||
ਅਵਪੀਡਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨਿਵਾਰਣੋਵਪੀਡਃ ‘ਸ਼ਿਰੀਸਮੂਲਕਫਲੈਰਵਪੀਡੋਨਯੋਰ੍ਹਿਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ||੪੧||
Adhikarana 30 (42) · Śloka 43
ਕਮਿਕ੍ਸਯਕਤੌ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਸੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਮਧੁਤੈਲਸਮਾਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ਿਰਾਂਸ੍ਯਤਿਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ ||੪੨||
ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਰ੍ਸਪਤੈਲੇਨ ਤਤੋ ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |੪੩|
View original
कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् |
मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत् ||४२||
पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् |४३|
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਮੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮਿਕ੍ਸਯਕਤੌ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੌ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਸੁ ਮਧੁਤੈਲਸਮਾਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਅਤਿਵਿਰੇਚਯੇਤ੍, ਨਸ੍ਯਂ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਲਾਨਿਲੋਨ੍ਮੂਲਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਭੂਤਕਫਵਿਨਾਸ਼ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਤੁ ਨਸ੍ਯਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇਸਾਮਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇਨ ਕਫੇ ਵਿਜਿਤੇ ਸਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਯਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਸ੍ਯਮ੍||੪੨||-
Adhikarana 31 (43) · Śloka 44
ਨ ਚੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਂਸ੍ਤਤੋ ਭਿਸਕ੍ ||੪੩||
ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਾਚਰੇਤ੍ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਿਰਾਣਾਮਥ ਮੋਕ੍ਸਣੈਃ |੪੪|
View original
न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक् ||४३||
पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः |४४|
ਇਦਾਨੀਮੇਤੈਰਪ੍ਯੁਪਾਯੈਰ੍ਯਦਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾ ਨ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਕਿਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਚੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪੩||-
Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46
ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾ ਦਸ਼ਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕਰ੍ਣਜਾਃ ||੪੪||
ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਗਤਾਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ |
ਇਤਿ ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਦ(ਦਿ)ਸ੍ਟਾਃ ਸਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਃ ||੪੫||
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮਭਿਹਿਤਾਃ ਸਪ੍ਤਸਸ੍ਟਿਰ੍ਮੁਖਾਮਯਾਃ |
ਏਤਾਵਨ੍ਤੋ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਗਤਾ ਗਦਾਃ |
ਅਸ੍ਮਿਞ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਨਿਗਦਿਤਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੈਃ ||੪੬||
View original
षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः ||४४||
एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु |
इति विस्तरतो दृ(दि)ष्टाः सलक्षणचिकित्सिताः ||४५||
संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः |
एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः |
अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४६||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਰ੍ਥਪਿਣ੍ਡਮੁਕ੍ਤਮੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ਼ਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਅਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦ ਉਕ੍ਤਸ੍ਮਰਣੇ| ਯੇ ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਦ(ਦਿ)ਸ੍ਟਾਃ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਵਿਦੇਹਾਦੌ ਭਾਸਿਤਾਃ| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਅਣੁਸ਼ੋ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪੁਨਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ||੪੪-੪੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੬||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਤਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣੋਪਦਿਸ੍ਟਾਯਾਂ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ |
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ||२६||
इति श्रीभगवता धन्वन्तरिणोपदिष्टायां महर्षिणा सुश्रुताचार्येण विरचितायां सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं शालाक्यतन्त्रं समाप्तम् |
ਸਦ੍ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਸਵਃ ਪਦਂ ਸੁਯਸ਼ਸਃ ਸਦ੍ਵੈਦ੍ਯਵਨ੍ਦ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰਿਯਾਮਾਵਾਸਃ ਸੁਕਤੀ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਨਿਪੁਣਃ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹਣਾਖ੍ਯੋ ਭਿਸਕ੍| ਸ਼੍ਰੀਭਾਦਾਨਕਨਾਥਸਾਹਲਨਪਸ੍ਯਾਤੀਵ ਯੋ ਵਲ੍ਲਭਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਧਰਿਤ੍ਰੀਤਲੇ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ||੨੬||