26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

athātaḥ śirōrōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śirōrōgē'nilātmakē | payōnupānaṁ sēvēta ghr̥taṁ tailamathāpi vā ||3||

vātavyādhividhiriti samastō vātavyādhividhirbāhya ābhyantarō'pi kartavyaḥ; tatra bāhyaḥ snēhasvēdābhyaṅgapariṣēkōpanāhaśirōbastinasyādiḥ, ābhyantarastu snēhapānānuvāsananirūhādiḥ| payōnupānamiti vātasya pittānubandhasya ghr̥taṁ, kaphānubandhasya tailam| yadyapi vātavyādhicikitsitātidēśēnaiva ghr̥tatailayōḥ pānaṁ prāptaṁ, tathā'pi niyamārthamētadvacanaṁ; athavā payōnupānaprāptyarthaṁ; athavā snēhādiprayōgaparisamāptau prāyōgikamētadvidhānam||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

mudgān kulatthānmāṣāṁśca khādēcca niśi kēvalān | kaṭūṣṇāṁśca sasarpiṣkānuṣṇaṁ cānu payaḥ pibēt ||4|| pibēdvā payasā tailaṁ tatkalkaṁ vā'pi mānavaḥ |5|

mudgānityādi| mudgānāṁ vātakaratvē'pi māṣāṇāṁ ślēṣmakaratvē'pi vyādhipratyanīkatvādyōgaśaktēracintyatvāccōpayōgaḥ| kaṭūṣṇāniti kaṭūṣṇadravyasaṁskr̥tān, sasarpiṣkān saghr̥tān| tailaṁ tilatailam| tatkalkaṁ mudgādikalkaṁ; anyē tilakalkamāhuḥ, tannēcchati gayī jējjaṭaśca||4||-

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiśca sukhōṣṇaiḥ sēkamācarēt ||5|| tatsiddhaiḥ pāyasairvā'pi sukhōṣṇairlēpayēcchiraḥ | svinnairvā matsyapiśitaiḥ kr̥śarairvā sasaindhavaiḥ ||6|| candanōtpalakuṣṭhairvā suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ | snigdhasya tailaṁ nasyaṁ syāt kulīrarasasādhitam ||7|| varuṇādau gaṇē kṣuṇṇē kṣīramardhōdakaṁ pacēt | kṣīraśēṣaṁ ca tanmathyaṁ śītaṁ sāramupāharēt ||8|| tatō madhurakaiḥ siddhaṁ nasyē tat pūjitaṁ haviḥ | tasmin vipakvē kṣīrē tu pēyaṁ sarpiḥ saśarkaram ||9|| dhūmaṁ cāsya yathākālaṁ snaihikaṁ yōjayēdbhiṣak |10|

ābhyantaravidhiṁ pratipādya bāhyavidhimāha- vātaghnasiddhairityādi| vātaghnāni bhadradārvādīni| sēkō dhārāsēkaḥ| tatsiddhaiḥ pāyasaiḥ vātaharadravyasiddhagōkṣīrapāyasairityarthaḥ| lēpayēt upanāhayēt| svinnairvā matsyapiśitairiti matsyamāṁsaiḥ svinnairvā śirasyupanāhaḥ| kr̥śarairvēti tilataṇḍulamāṣakr̥tayavāgvōpanāhaḥ; kr̥śaraśabdō'kārāntō'pyasti| candanādibhirvā ślakṣṇapiṣṭairupanāhaḥ| snigdhasyētyādi| snigdhasya kulīrarasacaturguṇē sādhitaṁ tailaṁ nasyaṁ syāditi piṇḍārthaḥ| varuṇādāvityādi| kṣuṇṇē jarjarīkr̥tē| tasmin vipakvē kṣīrē tviti varuṇādigaṇasiddhē kṣīrē caturguṇē sādhitaṁ kākōlyādiprativāpaṁ yat sarpistaccharkarāprakṣēpaṁ pēyamiti tātparyārthaḥ| anyē tu ‘tasmin vipakvaṁ kṣīrē ca’ iti paṭhanti; tasmin varuṇādikvāthē kṣīrē ca sādhitaṁ sarpiḥ saśarkaraṁ pibēditi ca vyākhyānayanti| dhūmaṁ cāsyētyādi| yathākālaṁ yathāvasthaṁ madhūcchiṣṭaprabhr̥tibhiḥ snēhamiśraiḥ kr̥tō dhūmaḥ snaihikaḥ||5-9||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

pānābhyañjananasyēṣu bastikarmaṇi sēcanē ||10|| vidadhyāttraivr̥taṁ dhīmān balātailamathāpi vā |11|

pānābhyañjanētyādi| traivr̥tam apatānakacikitsitōktaṁ, balātailaṁ mūḍhagarbhacikitsitōktam||10||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

bhōjayēcca rasaiḥ snigdhaiḥ payōbhirvā susaṁskr̥taiḥ ||11||

bhōjayēdityādi| rasaiḥ māṁsarasaiḥ| susaṁskr̥taiḥ vātaharadravyasādhitaiḥ||11||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

pittaraktasamutthānau śirōrōgau nivārayēt | śirōlēpaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣēkaiśca śītalaiḥ ||12|| kṣīrēkṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ |13|

idānīṁ pittajaraktajayōstulyacikitsitatvāt saṅkṣēpārthamubhayōrēkaṁ cikitsitamāha- pittaraktētyādi| śirōlēpaiḥ madhurakādidravyakr̥taiḥ pariṣēkaiśca śītalaiḥ kṣīrēkṣurasādikr̥taiḥ| tānyēva pariṣēkadravyāṇyāha- kṣīrakṣvityādi| sitājalaṁ śarkarōdakam||12||-

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

nalavañjulakahlāracandanōtpalapadmakaiḥ ||13|| vaṁśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhōruhasaṁyutaiḥ | śiraḥpralēpaiḥ saghr̥tairvaisarpaiśca tathāvidhaiḥ ||14|| madhuraiśca mukhālaipairnasyakarmabhirēva ca |15|

śirōlēpadravyāṇyāha- nalētyādi| nalaḥ śuṣiraparvā svanāmakhyātaḥ, vañjulō vētasaḥ kahlāraṁ raktōtpalaṁ, candanaṁ raktacandanam, utpalaṁ nīlōtpalaṁ, śaivalaṁ dūrvā, ambhōruhaṁ padmam| vaisarpaiśca tathāvidhairiti visarpacikitsitōktaiḥ pralēpaiḥ (ci. 17); tāni tu uśīralāmajjakacandanasrōtōjamuktāmaṇigairikāṇi| tathāvidhairiti vacanādraktapittavisarpapralēpaprakārairna tu kaphavātavisarpalēpadravyaprakārairityarthaḥ| madhuraiḥ kākōlyādibhiḥ| nasyamatra madhuradravyasaṁskr̥tēna snēhēna kr̥tam| pittaraktasamutthānau śirōrōgau nivārayēdityatrāpi sambandhanīyam||13-14||-

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

āsthāpanairvirēkaiśca pathyaiśca snēhabastibhiḥ ||15|| kṣīrasarpirhitaṁ nasyaṁ vasā vā jāṅgalā śubhā |16|

idānīṁ raktajē pittajē ca śirōrōgē vamanaṁ vihāya karmacatuṣṭayaṁ nirdiśannāha- āsthāpanairityādi| āsthāpanādibhiḥ pittaraktasamutthitau śirōrōgau nivārayēditi sambandhaḥ| pathyaśabda āsthāpanādibhistribhiḥ sambandhanīyaḥ| pathyaiḥ hitaiḥ| tēna vakṣyamāṇōtpalādinā''sthāpanaṁ virēcanaṁ ca madhuradravyakr̥taṁ, snēhabastayastu madhurakandakṣīraghr̥tādikr̥tāḥ| kṣīrasarpiratra mathyamānakṣīrōtpannanavanītajātam||15||-

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

utpalādivipakvēna kṣīrēṇāsthāpanaṁ hitam ||16|| bhōjanaṁ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam | madhuraiḥ kṣīrasarpistu snēhanē ca saśarkaram ||17||

āsthāpanōpayōgidravyāṇyāha- utpalētyādi| sarpiṣā cānuvāsanamityuktaṁ tadēva nirdiśannāha- madhurairityādi| madhuraiḥ kākōlyādibhiḥ, pakvamiti śēṣaḥ| kṣīrasarpiḥ kṣīramathanādutthitaṁ, snēhanē snēhabastau, saśarkaraṁ sitaśarkarācūrṇaprakṣēpam| anyē tu ‘madhuraiḥ kṣīrasarpistu pakvaṁ pānē saśarkaram’ iti paṭhanti, tannēcchati gayī||16-17||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

pittaraktaghnamuddiṣṭaṁ yaccānyadapi taddhitam |18|

idānīṁ saṅkṣēpārthamatidēśēnāparamapi cikitsitamāha- pittaraktaghnamityādi| anyadapi pānālēpanasyādi raktapittaghnaṁ yaduddiṣṭaṁ tadatrāpi hitamiti piṇḍārthaḥ|18|-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

kaphōtthitaṁ śirōrōgaṁ jayēt kaphanivāraṇaiḥ ||18|| śirōvirēkairvamanaistīkṣṇairgaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | acchaṁ ca pāyayētsarpiḥ svēdayēccāpyabhīkṣṇaśaḥ ||19|| śirō madhūkasārēṇa snigdhaṁ cāpi virēcayēt | iṅgudasya tvacā vā'pi mēṣaśr̥ṅgasya vā bhiṣak ||20||

idānīṁ kaphajaśirōrōgacikitsāmāha- kaphōtthitamityādi| kaphōtthitaṁ śirōrōgaṁ kaphanivāraṇairjayēditi sambandhaḥ; tāni ca kaphanivāraṇāni śirōvirēcanādīni| acchaṁ cēti acchaṁ kēvalaṁ, vamananirjitakaphasya prakupitavātavijayārthaṁ sarpiḥpānaṁ athavā sarpiḥpānaṁ vamanasya prākkarma| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ||18-20||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ābhyāmēva kr̥tāṁ vartiṁ dhūmapānē prayōjayēt | ghrēyaṁ kaṭphalacūrṇaṁ ca kavalāśca kaphāpahāḥ ||21|| saralākuṣṭhaśārṅgēṣṭādēvakāṣṭhaiḥ sarōhiṣaiḥ | kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhōṣṇairlēpayēcchiraḥ ||22||

śirōvirēcanāvaśēṣitakaphasyōpaśamanārthaṁ dhūmamāha- ābhyāmityādi| ābhyām iṅgudīmēṣaśr̥ṅgītvagbhyām| kaṭphalacūrṇaṁ ghrēyaṁ ghrātavyaṁ, pradhamanaviśēṣō'yam| kaphāpahāḥ kaphaharadravyakr̥tāḥ| saralētyādi| kṣārapiṣṭaiḥ kṣārōdakapiṣṭaiḥ , salavaṇaiḥ īṣallavaṇaiḥ||21-22||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

yavaṣaṣṭikayōścānnaṁ vyōṣakṣārasamāyutam | paṭōlamudgakaulatthairmātrāvadbhōjayēdrasaiḥ ||23||

āhāramāha- yavētyādi| vyōṣaṁ trikaṭukaṁ, kṣārō yavakṣāraḥ, yavaṣaṣṭikayōścānnaṁ trikaṭukēna kaṭūkr̥taṁ, yavakṣārēṇa lavaṇitaṁ, paṭōlādīnāṁ yūṣaiḥ saha mātrāvadbhōjayēditi sambandhaḥ||23||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

śirōrōgē tridōṣōtthē tridōṣaghnō vidhirhitaḥ |24|

adhunā tridōṣajaśirōrōgasya sāmānyāṁ cikitsāmāha- śirōrōgē ityādi| tridōṣaghnō vidhiranantarōktavātādijaśirōrōgaghnō vidhiḥ|24|-

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

sarpiḥpānaṁ viśēṣēṇa purāṇaṁ vā diśanti hi ||24||

sāmānyacikitsitamabhidhāya viśēṣacikitsitamāha- sarpiḥpānamiti| atra nibandhakārairbahūktaṁ, tacca vistarabhayānna likhitam||24||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

kṣayajē kṣayamāsādya kartavyō br̥ṁhaṇō vidhiḥ | pānē nasyē ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śr̥tam ||25|| kṣayakāsāpahaṁ cātra sarpiḥ pathyatamaṁ viduḥ |26|

kṣayajacikitsāmāha- kṣayaja ityādi| kṣayamāsādya raktādikṣayēṣvanyatamaṁ kṣayamavadhārya, śōṇitādikriyānatikramēṇa cikitsitamityarthaḥ; anyē tu kṣayārthaṁ śōṣapratiṣēdhamadhyāyamāsādya, yō br̥ṁhaṇō vidhirāhārauṣadhākhyaḥ sa kāryaḥ| pānē nasyē cētyatra cakārō bhinnakramē sarpiścētyatra draṣṭavyaḥ, tēna tailamapi madhuradravyasaṁskr̥taṁ samuccīyatē| kṣayakāsāpahaṁ sarpiḥ “kulīraśukticaṭakaiṇalāvān niṣkvāthya vargaṁ madhuraṁ ca kr̥tsnam” ityādinā prōktam||25||-

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

kr̥mibhirbhakṣyamāṇasya vakṣyatē śirasaḥ kriyā ||26|| nasyē hi śōṇitaṁ dadyāttēna mūrcchanti jantavaḥ | mattāḥ śōṇitagandhēna samāyānti yatastataḥ ||27||

idānīṁ krimijaśirōrōgāvasarē sudūravistr̥tabahukrimīṇāmutklēśanēnāharaṇōpāyamuddiśannāha- kr̥mibhirityādi| krimibhirbhakṣyamāṇasyēva, bhakṣitasya duḥśakyatvāt; śirasaḥ kriyā vakṣyatē iti sambandhaḥ| śōṇitanasyaṁ kr̥mīṇāmutklēśanārthaṁ, srōtōmukhagamanārthaṁ ca| mūrcchanti mūrcchitā bhavanti madayuktā bhavanti| samāyānti samāgacchanti| yatastatō nāsāsrōtaḥprabhr̥tibhiḥ tatra cāgatānāṁ kr̥mīṇāṁ kūrcakādibhirnirharaṇaṁ kartavyam||26-27||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

tēṣāṁ nirharaṇaṁ kāryaṁ tatō mūrdhavirēcanaiḥ | hrasvaśigrukabījairvā kāṁsyanīlīsamāyutaiḥ ||28|| kr̥mighnairavapīḍaiśca mūtrapiṣṭairupācarēt | pūtimatsyayutān dhūmān kr̥mighnāṁśca prayōjayēt ||29||

idānīṁ kūrcakādibhiragamyānāṁ krimīṇāṁ nirharaṇārthaṁ cikitsitamāha- tēṣāmityādi| mūrdhavirēcanaiḥ viḍaṅgamaricāpāmārgaśigrubījādibhiḥ; gayī tu vakṣyamāṇāni hrasvaśigrukabījāni śirōvirēcanadravyāṇi manyantē| hrasvaśigrukabījairityādi| kr̥mighnaiḥ viḍaṅgādibhiḥ||28-29||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

bhōjanāni kr̥mighnāni pānāni vividhāni ca |30|

āhāramāha- bhōjanānītyādi| kr̥mighnāni kr̥mipratiṣēdha paṭhitāni dhānyāmlaprabhr̥tīni surasādisaṁskr̥tāni|30|-

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

sūryāvartē vidhātavyaṁ nasyakarmādibhēṣajam ||30||

sūryāvartakacikitsāmāha- sūryāvartē ityādi| nasyakarmādītyādiśabdāllēpapariṣēkakavalagrahaśirōbastyādayaḥ| anyē tu nasyakarma ādau yasya tannasyakarmādi, tacca vamanaṁ vihāya virēkādikarmacatuṣṭayam| yē tu sūryāvartaviparyayaṁ paṭhanti tatrāpīdamēva cikitsitam||30||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

bhōjanaṁ jāṅgalaprāyaṁ kṣīrānnavikr̥tirghr̥tam |31|

āhāraṁ niyamayannāha- bhōjanētyādi|31|-

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

tathā'rdhabhēdakē vyādhau prāptamanyacca yadbhavēt ||31|| śirīṣamūlakaphalairavapīḍō'nayōrhitaḥ | vaṁśamūlakakarpūrairavapīḍaṁ prayōjayēt ||32|| avapīḍō hitaścātra vacāmāgadhikāyutaḥ | madhukēnāvapīḍō vā madhunā saha saṁyutaḥ ||33|| manaḥśilāvapīḍō vā madhunā candanēna vā |34|

ardhāvabhēdakacikitsitamāha- tathā'rdhabhēdakē ityādi| na kēvalaṁ sūryāvartē nasyakarmādibhēṣajaṁ jāṅgalaprāyaṁ bhōjanaṁ kṣīrānnavikr̥tirghr̥taṁ prayōjayēt tathā'rdhāvabhēdakē'pi| prāptamanyacca yadbhavēditi anyadapi snēhasirāvyadhāvapīḍakarṇaśūlōktadīpikātailādi yat prāptaṁ yuktaṁ bhavēt tat kartavyam| gayī tu anyacchabdēna vakṣyamāṇaṁ śirīṣamūlakaphalairityādikamicchati| śirīṣētyādi| anayōḥ sūryāvartārdhabhēdakayōḥ| avapīḍya dīyata ityavapīḍō nasyabhēda ityarthaḥ| vaṁśētyādi| atrēti anayōḥ sūryāvartārdhabhēdakayōḥ| madhukaṁ yaṣṭīmadhukaṁ, manaḥśilāvapīḍō madhunētyēkō yōgaḥ, candanēna cēti dvitīyaḥ| kēcidatra candanaśabdēna madhūkasāraṁ vyākhyānayanti||31-33||-

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

tēṣāmantē hitaṁ nasyaṁ sarpirmadhurasānvitam ||34||

avapīḍairnirjitakaphasya paścātkarmāha- tēṣāmityādi| tēṣām avapīḍānām, antē avasānē, madhurakānvitaṁ kākōlyādigaṇakalkaśr̥taṁ ghr̥taṁ nasyē prayōjyam| anyē madhurasāṁ mūrvāṁ manyantē| kēcittēṣāmityatra tayōriti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- antē'vapīḍānāmavasānē madhurasānvitasarpistayōḥ sūryāvartārdhabhēdakayōrnasyē hitaṁ, vātapittōttarāvasthāyāṁ ghr̥tanasyam||34||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

sārivōtpalakuṣṭhāni madhukaṁ cāmlapēṣitam | sarpistailayutō lēpō dvayōrapi sukhāvahaḥ ||35|| ēṣa ēva prayōktavyaḥ śirōrōgē kaphātmakē |36|

idānīṁ śirōlēpamāha- sārivētyādi| sārivā prasiddhā, utpalaṁ nīlōtpalam| amlapēṣitaṁ kāñjikapēṣitam| dvayōḥ sūryāvartārdhāvabhēdakayōḥ| ayamapi śirōlēpō vātapittōttarāvasthāyāṁ prayōktavyaḥ| ēṣa ityādi| ēṣa ēvēti śirīṣaphalādyavapīḍaḥ kaphanimittē śirōrōgē prayōktavyaḥ| yadyapi kaphaśirōrōgasya cikitsōktā tathā'pyavasaraprāptatvāt punaruktā| anyē ‘śirōrōgē kaphātmakē’ ityatra ‘kṣayātmakē’ iti paṭhanti| tannēcchati jējjaṭācāryaḥ| aparē tu ‘ēbhirēva prayōktavyaḥ śirōrōgē'nilātmakē’ iti paṭhanti| ēbhirēvēti anantarōktasārivōtpalakuṣṭhādibhiḥ||35||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

anantavātē kartavyaḥ sūryāvartaharō vidhiḥ ||36|| sirāvyadhaśca kartavyō'nantavātapraśāntayē | āhāraśca vidhātavyō vātapittavināśanaḥ ||37|| madhumastakasaṁyāvaghr̥tapūraiśca bhōjanam |38|

kēcidatrānantavātacikitsitaṁ paṭhanti; tadāha- anantavātē ityādi| madhumastakāḥ ravajukāḥ, saṁyāvaḥ kaṇḍakaghr̥taiścāturjātakakarpūrasugandhaḥ lapsikēti lōkē, ghr̥tapūraḥ ‘ghēvara’ iti prasiddhaḥ||36-37||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

kṣīrasarpiḥ praśaṁsanti nasyē pānē ca śaṅkhakē ||38|| jāṅgalānāṁ rasaiḥ snigdhairāhāraścātra śasyatē |39|

śaṅkhakacikitsāmāha- kṣīrētyādi| kṣīrasarpiriti arditacikitsitē'kṣitarpaṇārthaṁ yaduktam| jāṅgalānāmityatra kēcidaudakānāmiti paṭhanti, tannēcchati gayī||38||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

śatāvarīṁ tilān kr̥ṣṇān madhukaṁ nīlamutpalam ||39|| dūrvāṁ punarnavāṁ caiva lēpē sādhvavacārayēt | mahāsugandhāmathavā pālindīṁ cāmlapēṣitām ||40||

śirōlēpamāha- śatāvarīmityādi| śatāvaryādibhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ śirōlēpaḥ| mahāsugandhāmityādi| mahāsugandhā utpalasārivā, sarpasugandhāmaparē| pālindī kālavallī| amlaṁ kāñjikam||39-40||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

śītāṁścātra parīṣēkān pradēhāṁśca prayōjayēt |41|

anuktānapyatra pariṣēkapradēhānnirdiśannāha- śītānityādi| śītapariṣēkān śītavīryavidārigandhādikākōlyādyutpalādikaṣāyakr̥tān, śītapradēhānētēṣāmēva kalkairamlapiṣṭaiḥ kr̥tān|41|-

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

avapīḍaśca dēyō'tra sūryāvartanivāraṇaḥ ||41||

avapīḍaścētyādi| sūryāvartanivāraṇō'vapīḍaḥ ‘śirīṣamūlakaphalairavapīḍō'nayōrhita’ ityādyuktaḥ||41||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

kr̥mikṣayakr̥tau hitvā śirōrōgēṣu buddhimān | madhutailasamāyuktaiḥ śirāṁsyativirēcayēt ||42|| paścātsarṣapatailēna tatō nasyaṁ prayōjayēt |43|

idānīṁ śirōrōgāṇāṁ sāmānyacikitsāmāha- kr̥mītyādi| kr̥mikṣayakr̥tau śirōrōgau parityajyānyēṣu śirōrōgēṣu madhutailasamāyuktaiḥ śirōvirēcanadravyairbuddhimān vaidyaḥ śirāṁsi ativirēcayēt, nasyaṁ dadyādityarthaḥ| mūlānilōnmūlanatvāt styānabhūtakaphavināśanatvācca sarṣapatailēna nasyam| anyē tu ‘paścāt sarpiḥ sukhōṣṇaṁ tu nasyatastu praśasyatē’ iti paṭhanti; tēṣāmayamabhiprāyaḥśirōvirēcanēna kaphē vijitē sati vātapittajayārthaṁ sarpirnasyam||42||-

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

na cēcchāntiṁ vrajantyēvaṁ snigdhasvinnāṁstatō bhiṣak ||43|| paścādupācarētsamyak sirāṇāmatha mōkṣaṇaiḥ |44|

idānīmētairapyupāyairyadā śāntiṁ śirōrōgā na yānti tadā kiṁ kartavyamityāha- na cēcchāntimityādi||43||-

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ṣaṭsaptatirnētrarōgā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ ||44|| ēkatriṁśad ghrāṇagatāḥ śirasyēkādaśaiva tu | iti vistaratō dr̥(di)ṣṭāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||45|| saṁhitāyāmabhihitāḥ saptaṣaṣṭirmukhāmayāḥ | ētāvantō yathāsthūlamuttamāṅgagatā gadāḥ | asmiñchāstrē nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||46||

idānīṁ śālākyatantrasyārthapiṇḍamuktamupasaṁharannāha- ṣaṭsaptatirityādi| daśāṣṭādaśa aṣṭāviṁśatirityarthaḥ| iti śabda uktasmaraṇē| yē vistaratō dr̥(di)ṣṭāḥ vistarēṇa vidēhādau bhāṣitāḥ| yathāsthūlaṁ sthūlānatikramēṇa, aṇuśō bhidyamānāḥ punarasaṅkhyēyāḥ| asminniti śālākyaśāstrē||44-46||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē śirōrōgapratiṣēdhō nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ ||26|| iti śrībhagavatā dhanvantariṇōpadiṣṭāyāṁ maharṣiṇā suśrutācāryēṇa viracitāyāṁ suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargataṁ śālākyatantraṁ samāptam |

sadbuddhēḥ prasavaḥ padaṁ suyaśasaḥ sadvaidyavandyaḥ śriyāmāvāsaḥ sukr̥tī kriyāsu nipuṇaḥ śrīḍalhaṇākhyō bhiṣak| śrībhādānakanāthasāhalanr̥pasyātīva yō vallabhaḥ śāstraṁ tasya nibandhasaṅgraha iti khyātaṁ dharitrītalē| iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ||26||