26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತಃ ಶಿರೋರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ ಶಿರೋರೋಗೇಽನಿಲಾತ್ಮಕೇ | ಪಯೋನುಪಾನಂ ಸೇವೇತ ಘೃತಂ ತೈಲಮಥಾಪಿ ವಾ ||೩||

ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಧಿರಿತಿ ಸಮಸ್ತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಧಿರ್ಬಾಹ್ಯ ಆಭ್ಯನ್ತರೋಽಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕೋಪನಾಹಶಿರೋಬಸ್ತಿನಸ್ಯಾದಿಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ತು ಸ್ನೇಹಪಾನಾನುವಾಸನನಿರೂಹಾದಿಃ| ಪಯೋನುಪಾನಮಿತಿ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಸ್ಯ ಘೃತಂ, ಕಫಾನುಬನ್ಧಸ್ಯ ತೈಲಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತಿದೇಶೇನೈವ ಘೃತತೈಲಯೋಃ ಪಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಮೇತದ್ವಚನಂ; ಅಥವಾ ಪಯೋನುಪಾನಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ; ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹಾದಿಪ್ರಯೋಗಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಮೇತದ್ವಿಧಾನಮ್||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

ಮುದ್ಗಾನ್ ಕುಲತ್ಥಾನ್ಮಾಷಾಂಶ್ಚ ಖಾದೇಚ್ಚ ನಿಶಿ ಕೇವಲಾನ್ | ಕಟೂಷ್ಣಾಂಶ್ಚ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾನುಷ್ಣಂ ಚಾನು ಪಯಃ ಪಿಬೇತ್ ||೪|| ಪಿಬೇದ್ವಾ ಪಯಸಾ ತೈಲಂ ತತ್ಕಲ್ಕಂ ವಾಽಪಿ ಮಾನವಃ |೫|

ಮುದ್ಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಮುದ್ಗಾನಾಂ ವಾತಕರತ್ವೇಽಪಿ ಮಾಷಾಣಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರತ್ವೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾದ್ಯೋಗಶಕ್ತೇರಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚೋಪಯೋಗಃ| ಕಟೂಷ್ಣಾನಿತಿ ಕಟೂಷ್ಣದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಾನ್, ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾನ್ ಸಘೃತಾನ್| ತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಮ್| ತತ್ಕಲ್ಕಂ ಮುದ್ಗಾದಿಕಲ್ಕಂ; ಅನ್ಯೇ ತಿಲಕಲ್ಕಮಾಹುಃ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ ಜೇಜ್ಜಟಶ್ಚ||೪||-

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

ವಾತಘ್ನಸಿದ್ಧೈಃ ಕ್ಷೀರೈಶ್ಚ ಸುಖೋಷ್ಣೈಃ ಸೇಕಮಾಚರೇತ್ ||೫|| ತತ್ಸಿದ್ಧೈಃ ಪಾಯಸೈರ್ವಾಽಪಿ ಸುಖೋಷ್ಣೈರ್ಲೇಪಯೇಚ್ಛಿರಃ | ಸ್ವಿನ್ನೈರ್ವಾ ಮತ್ಸ್ಯಪಿಶಿತೈಃ ಕೃಶರೈರ್ವಾ ಸಸೈನ್ಧವೈಃ ||೬|| ಚನ್ದನೋತ್ಪಲಕುಷ್ಠೈರ್ವಾ ಸುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈರ್ಮಗಧಾಯುತೈಃ | ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ತೈಲಂ ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕುಲೀರರಸಸಾಧಿತಮ್ ||೭|| ವರುಣಾದೌ ಗಣೇ ಕ್ಷುಣ್ಣೇ ಕ್ಷೀರಮರ್ಧೋದಕಂ ಪಚೇತ್ | ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ ಚ ತನ್ಮಥ್ಯಂ ಶೀತಂ ಸಾರಮುಪಾಹರೇತ್ ||೮|| ತತೋ ಮಧುರಕೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ನಸ್ಯೇ ತತ್ ಪೂಜಿತಂ ಹವಿಃ | ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಪಕ್ವೇ ಕ್ಷೀರೇ ತು ಪೇಯಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಶರ್ಕರಮ್ ||೯|| ಧೂಮಂ ಚಾಸ್ಯ ಯಥಾಕಾಲಂ ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಯೋಜಯೇದ್ಭಿಷಕ್ |೧೦|

ಆಭ್ಯನ್ತರವಿಧಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಬಾಹ್ಯವಿಧಿಮಾಹ- ವಾತಘ್ನಸಿದ್ಧೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಘ್ನಾನಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನಿ| ಸೇಕೋ ಧಾರಾಸೇಕಃ| ತತ್ಸಿದ್ಧೈಃ ಪಾಯಸೈಃ ವಾತಹರದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಗೋಕ್ಷೀರಪಾಯಸೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೇಪಯೇತ್ ಉಪನಾಹಯೇತ್| ಸ್ವಿನ್ನೈರ್ವಾ ಮತ್ಸ್ಯಪಿಶಿತೈರಿತಿ ಮತ್ಸ್ಯಮಾಂಸೈಃ ಸ್ವಿನ್ನೈರ್ವಾ ಶಿರಸ್ಯುಪನಾಹಃ| ಕೃಶರೈರ್ವೇತಿ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಕೃತಯವಾಗ್ವೋಪನಾಹಃ; ಕೃಶರಶಬ್ದೋಽಕಾರಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ| ಚನ್ದನಾದಿಭಿರ್ವಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟೈರುಪನಾಹಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಕುಲೀರರಸಚತುರ್ಗುಣೇ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಂ ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ವರುಣಾದಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುಣ್ಣೇ ಜರ್ಜರೀಕೃತೇ| ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಪಕ್ವೇ ಕ್ಷೀರೇ ತ್ವಿತಿ ವರುಣಾದಿಗಣಸಿದ್ಧೇ ಕ್ಷೀರೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಸಾಧಿತಂ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಪ್ರತಿವಾಪಂ ಯತ್ ಸರ್ಪಿಸ್ತಚ್ಛರ್ಕರಾಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಪೇಯಮಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಪಕ್ವಂ ಕ್ಷೀರೇ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತಸ್ಮಿನ್ ವರುಣಾದಿಕ್ವಾಥೇ ಕ್ಷೀರೇ ಚ ಸಾಧಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಶರ್ಕರಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಧೂಮಂ ಚಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಸ್ನೇಹಮಿಶ್ರೈಃ ಕೃತೋ ಧೂಮಃ ಸ್ನೈಹಿಕಃ||೫-೯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನನಸ್ಯೇಷು ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಣಿ ಸೇಚನೇ ||೧೦|| ವಿದಧ್ಯಾತ್ತ್ರೈವೃತಂ ಧೀಮಾನ್ ಬಲಾತೈಲಮಥಾಪಿ ವಾ |೧೧|

ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರೈವೃತಮ್ ಅಪತಾನಕಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ, ಬಲಾತೈಲಂ ಮೂಢಗರ್ಭಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಮ್||೧೦||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

ಭೋಜಯೇಚ್ಚ ರಸೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಪಯೋಭಿರ್ವಾ ಸುಸಂಸ್ಕೃತೈಃ ||೧೧||

ಭೋಜಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ರಸೈಃ ಮಾಂಸರಸೈಃ| ಸುಸಂಸ್ಕೃತೈಃ ವಾತಹರದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತೈಃ||೧೧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನೌ ಶಿರೋರೋಗೌ ನಿವಾರಯೇತ್ | ಶಿರೋಲೇಪೈಃ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕೈಃ ಪರಿಷೇಕೈಶ್ಚ ಶೀತಲೈಃ ||೧೨|| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಸ್ತುಕ್ಷೌದ್ರಸಿತಾಜಲೈಃ |೧೩|

ಇದಾನೀಂ ಪಿತ್ತಜರಕ್ತಜಯೋಸ್ತುಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮುಭಯೋರೇಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪಿತ್ತರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋಲೇಪೈಃ ಮಧುರಕಾದಿದ್ರವ್ಯಕೃತೈಃ ಪರಿಷೇಕೈಶ್ಚ ಶೀತಲೈಃ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಾದಿಕೃತೈಃ| ತಾನ್ಯೇವ ಪರಿಷೇಕದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಕ್ಷೀರಕ್ಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಾಜಲಂ ಶರ್ಕರೋದಕಮ್||೧೨||-

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

ನಲವಞ್ಜುಲಕಹ್ಲಾರಚನ್ದನೋತ್ಪಲಪದ್ಮಕೈಃ ||೧೩|| ವಂಶಶೈವಲಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಮುಸ್ತಾಮ್ಭೋರುಹಸಂಯುತೈಃ | ಶಿರಃಪ್ರಲೇಪೈಃ ಸಘೃತೈರ್ವೈಸರ್ಪೈಶ್ಚ ತಥಾವಿಧೈಃ ||೧೪|| ಮಧುರೈಶ್ಚ ಮುಖಾಲೈಪೈರ್ನಸ್ಯಕರ್ಮಭಿರೇವ ಚ |೧೫|

ಶಿರೋಲೇಪದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ನಲೇತ್ಯಾದಿ| ನಲಃ ಶುಷಿರಪರ್ವಾ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ, ವಞ್ಜುಲೋ ವೇತಸಃ ಕಹ್ಲಾರಂ ರಕ್ತೋತ್ಪಲಂ, ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಂ, ಶೈವಲಂ ದೂರ್ವಾ, ಅಮ್ಭೋರುಹಂ ಪದ್ಮಮ್| ವೈಸರ್ಪೈಶ್ಚ ತಥಾವಿಧೈರಿತಿ ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತೈಃ ಪ್ರಲೇಪೈಃ (ಚಿ. ೧೭); ತಾನಿ ತು ಉಶೀರಲಾಮಜ್ಜಕಚನ್ದನಸ್ರೋತೋಜಮುಕ್ತಾಮಣಿಗೈರಿಕಾಣಿ| ತಥಾವಿಧೈರಿತಿ ವಚನಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪಪ್ರಲೇಪಪ್ರಕಾರೈರ್ನ ತು ಕಫವಾತವಿಸರ್ಪಲೇಪದ್ರವ್ಯಪ್ರಕಾರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧುರೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ನಸ್ಯಮತ್ರ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಕೃತಮ್| ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನೌ ಶಿರೋರೋಗೌ ನಿವಾರಯೇದಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೧೩-೧೪||-

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

ಆಸ್ಥಾಪನೈರ್ವಿರೇಕೈಶ್ಚ ಪಥ್ಯೈಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಭಿಃ ||೧೫|| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರ್ಹಿತಂ ನಸ್ಯಂ ವಸಾ ವಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಶುಭಾ |೧೬|

ಇದಾನೀಂ ರಕ್ತಜೇ ಪಿತ್ತಜೇ ಚ ಶಿರೋರೋಗೇ ವಮನಂ ವಿಹಾಯ ಕರ್ಮಚತುಷ್ಟಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಆಸ್ಥಾಪನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಥಾಪನಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮುತ್ಥಿತೌ ಶಿರೋರೋಗೌ ನಿವಾರಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಥ್ಯಶಬ್ದ ಆಸ್ಥಾಪನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ಪಥ್ಯೈಃ ಹಿತೈಃ| ತೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋತ್ಪಲಾದಿನಾಽಽಸ್ಥಾಪನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಕೃತಂ, ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಯಸ್ತು ಮಧುರಕನ್ದಕ್ಷೀರಘೃತಾದಿಕೃತಾಃ| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರತ್ರ ಮಥ್ಯಮಾನಕ್ಷೀರೋತ್ಪನ್ನನವನೀತಜಾತಮ್||೧೫||-

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ಉತ್ಪಲಾದಿವಿಪಕ್ವೇನ ಕ್ಷೀರೇಣಾಸ್ಥಾಪನಂ ಹಿತಮ್ ||೧೬|| ಭೋಜನಂ ಜಾಙ್ಗಲರಸೈಃ ಸರ್ಪಿಷಾ ಚಾನುವಾಸನಮ್ | ಮಧುರೈಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಸ್ತು ಸ್ನೇಹನೇ ಚ ಸಶರ್ಕರಮ್ ||೧೭||

ಆಸ್ಥಾಪನೋಪಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಉತ್ಪಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿಷಾ ಚಾನುವಾಸನಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತದೇವ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಧುರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಪಕ್ವಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಮಥನಾದುತ್ಥಿತಂ, ಸ್ನೇಹನೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೌ, ಸಶರ್ಕರಂ ಸಿತಶರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಪ್ರಕ್ಷೇಪಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಮಧುರೈಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಸ್ತು ಪಕ್ವಂ ಪಾನೇ ಸಶರ್ಕರಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ||೧೬-೧೭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

ಪಿತ್ತರಕ್ತಘ್ನಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ತದ್ಧಿತಮ್ |೧೮|

ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮತಿದೇಶೇನಾಪರಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪಿತ್ತರಕ್ತಘ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯದಪಿ ಪಾನಾಲೇಪನಸ್ಯಾದಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಯದುದ್ದಿಷ್ಟಂ ತದತ್ರಾಪಿ ಹಿತಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ|೧೮|-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

ಕಫೋತ್ಥಿತಂ ಶಿರೋರೋಗಂ ಜಯೇತ್ ಕಫನಿವಾರಣೈಃ ||೧೮|| ಶಿರೋವಿರೇಕೈರ್ವಮನೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣೈಃ | ಅಚ್ಛಂ ಚ ಪಾಯಯೇತ್ಸರ್ಪಿಃ ಸ್ವೇದಯೇಚ್ಚಾಪ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ||೧೯|| ಶಿರೋ ಮಧೂಕಸಾರೇಣ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚಾಪಿ ವಿರೇಚಯೇತ್ | ಇಙ್ಗುದಸ್ಯ ತ್ವಚಾ ವಾಽಪಿ ಮೇಷಶೃಙ್ಗಸ್ಯ ವಾ ಭಿಷಕ್ ||೨೦||

ಇದಾನೀಂ ಕಫಜಶಿರೋರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕಫೋತ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫೋತ್ಥಿತಂ ಶಿರೋರೋಗಂ ಕಫನಿವಾರಣೈರ್ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ತಾನಿ ಚ ಕಫನಿವಾರಣಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾದೀನಿ| ಅಚ್ಛಂ ಚೇತಿ ಅಚ್ಛಂ ಕೇವಲಂ, ವಮನನಿರ್ಜಿತಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಕುಪಿತವಾತವಿಜಯಾರ್ಥಂ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಅಥವಾ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ವಮನಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ಕರ್ಮ| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ಪುನಃ ಪುನಃ||೧೮-೨೦||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ಆಭ್ಯಾಮೇವ ಕೃತಾಂ ವರ್ತಿಂ ಧೂಮಪಾನೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಘ್ರೇಯಂ ಕಟ್ಫಲಚೂರ್ಣಂ ಚ ಕವಲಾಶ್ಚ ಕಫಾಪಹಾಃ ||೨೧|| ಸರಲಾಕುಷ್ಠಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾದೇವಕಾಷ್ಠೈಃ ಸರೋಹಿಷೈಃ | ಕ್ಷಾರಪಿಷ್ಟೈಃ ಸಲವಣೈಃ ಸುಖೋಷ್ಣೈರ್ಲೇಪಯೇಚ್ಛಿರಃ ||೨೨||

ಶಿರೋವಿರೇಚನಾವಶೇಷಿತಕಫಸ್ಯೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಧೂಮಮಾಹ- ಆಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಭ್ಯಾಮ್ ಇಙ್ಗುದೀಮೇಷಶೃಙ್ಗೀತ್ವಗ್ಭ್ಯಾಮ್| ಕಟ್ಫಲಚೂರ್ಣಂ ಘ್ರೇಯಂ ಘ್ರಾತವ್ಯಂ, ಪ್ರಧಮನವಿಶೇಷೋಽಯಮ್| ಕಫಾಪಹಾಃ ಕಫಹರದ್ರವ್ಯಕೃತಾಃ| ಸರಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರಪಿಷ್ಟೈಃ ಕ್ಷಾರೋದಕಪಿಷ್ಟೈಃ , ಸಲವಣೈಃ ಈಷಲ್ಲವಣೈಃ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

ಯವಷಷ್ಟಿಕಯೋಶ್ಚಾನ್ನಂ ವ್ಯೋಷಕ್ಷಾರಸಮಾಯುತಮ್ | ಪಟೋಲಮುದ್ಗಕೌಲತ್ಥೈರ್ಮಾತ್ರಾವದ್ಭೋಜಯೇದ್ರಸೈಃ ||೨೩||

ಆಹಾರಮಾಹ- ಯವೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ, ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ, ಯವಷಷ್ಟಿಕಯೋಶ್ಚಾನ್ನಂ ತ್ರಿಕಟುಕೇನ ಕಟೂಕೃತಂ, ಯವಕ್ಷಾರೇಣ ಲವಣಿತಂ, ಪಟೋಲಾದೀನಾಂ ಯೂಷೈಃ ಸಹ ಮಾತ್ರಾವದ್ಭೋಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೨೩||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

ಶಿರೋರೋಗೇ ತ್ರಿದೋಷೋತ್ಥೇ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ |೨೪|

ಅಧುನಾ ತ್ರಿದೋಷಜಶಿರೋರೋಗಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಶಿರೋರೋಗೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋ ವಿಧಿರನನ್ತರೋಕ್ತವಾತಾದಿಜಶಿರೋರೋಗಘ್ನೋ ವಿಧಿಃ|೨೪|-

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಪುರಾಣಂ ವಾ ದಿಶನ್ತಿ ಹಿ ||೨೪||

ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮಿತಿ| ಅತ್ರ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ಬಹೂಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೨೪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

ಕ್ಷಯಜೇ ಕ್ಷಯಮಾಸಾದ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಬೃಂಹಣೋ ವಿಧಿಃ | ಪಾನೇ ನಸ್ಯೇ ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಘ್ನಮಧುರೈಃ ಶೃತಮ್ ||೨೫|| ಕ್ಷಯಕಾಸಾಪಹಂ ಚಾತ್ರ ಸರ್ಪಿಃ ಪಥ್ಯತಮಂ ವಿದುಃ |೨೬|

ಕ್ಷಯಜಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ಷಯಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಯಮಾಸಾದ್ಯ ರಕ್ತಾದಿಕ್ಷಯೇಷ್ವನ್ಯತಮಂ ಕ್ಷಯಮವಧಾರ್ಯ, ಶೋಣಿತಾದಿಕ್ರಿಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕ್ಷಯಾರ್ಥಂ ಶೋಷಪ್ರತಿಷೇಧಮಧ್ಯಾಯಮಾಸಾದ್ಯ, ಯೋ ಬೃಂಹಣೋ ವಿಧಿರಾಹಾರೌಷಧಾಖ್ಯಃ ಸ ಕಾರ್ಯಃ| ಪಾನೇ ನಸ್ಯೇ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ ಸರ್ಪಿಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ತೈಲಮಪಿ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಕ್ಷಯಕಾಸಾಪಹಂ ಸರ್ಪಿಃ “ಕುಲೀರಶುಕ್ತಿಚಟಕೈಣಲಾವಾನ್ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ವರ್ಗಂ ಮಧುರಂ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್||೨೫||-

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

ಕೃಮಿಭಿರ್ಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಶಿರಸಃ ಕ್ರಿಯಾ ||೨೬|| ನಸ್ಯೇ ಹಿ ಶೋಣಿತಂ ದದ್ಯಾತ್ತೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಜನ್ತವಃ | ಮತ್ತಾಃ ಶೋಣಿತಗನ್ಧೇನ ಸಮಾಯಾನ್ತಿ ಯತಸ್ತತಃ ||೨೭||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ರಿಮಿಜಶಿರೋರೋಗಾವಸರೇ ಸುದೂರವಿಸ್ತೃತಬಹುಕ್ರಿಮೀಣಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶನೇನಾಹರಣೋಪಾಯಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೃಮಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಮಿಭಿರ್ಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯೇವ, ಭಕ್ಷಿತಸ್ಯ ದುಃಶಕ್ಯತ್ವಾತ್; ಶಿರಸಃ ಕ್ರಿಯಾ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶೋಣಿತನಸ್ಯಂ ಕೃಮೀಣಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶನಾರ್ಥಂ, ಸ್ರೋತೋಮುಖಗಮನಾರ್ಥಂ ಚ| ಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾ ಭವನ್ತಿ ಮದಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಸಮಾಯಾನ್ತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ| ಯತಸ್ತತೋ ನಾಸಾಸ್ರೋತಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ತತ್ರ ಚಾಗತಾನಾಂ ಕೃಮೀಣಾಂ ಕೂರ್ಚಕಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್||೨೬-೨೭||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

ತೇಷಾಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ತತೋ ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನೈಃ | ಹ್ರಸ್ವಶಿಗ್ರುಕಬೀಜೈರ್ವಾ ಕಾಂಸ್ಯನೀಲೀಸಮಾಯುತೈಃ ||೨೮|| ಕೃಮಿಘ್ನೈರವಪೀಡೈಶ್ಚ ಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟೈರುಪಾಚರೇತ್ | ಪೂತಿಮತ್ಸ್ಯಯುತಾನ್ ಧೂಮಾನ್ ಕೃಮಿಘ್ನಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೨೯||

ಇದಾನೀಂ ಕೂರ್ಚಕಾದಿಭಿರಗಮ್ಯಾನಾಂ ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ನಿರ್ಹರಣಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನೈಃ ವಿಡಙ್ಗಮರಿಚಾಪಾಮಾರ್ಗಶಿಗ್ರುಬೀಜಾದಿಭಿಃ; ಗಯೀ ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ ಹ್ರಸ್ವಶಿಗ್ರುಕಬೀಜಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಹ್ರಸ್ವಶಿಗ್ರುಕಬೀಜೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಮಿಘ್ನೈಃ ವಿಡಙ್ಗಾದಿಭಿಃ||೨೮-೨೯||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

ಭೋಜನಾನಿ ಕೃಮಿಘ್ನಾನಿ ಪಾನಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ |೩೦|

ಆಹಾರಮಾಹ- ಭೋಜನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕೃಮಿಘ್ನಾನಿ ಕೃಮಿಪ್ರತಿಷೇಧ ಪಠಿತಾನಿ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಪ್ರಭೃತೀನಿ ಸುರಸಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾನಿ|೩೦|-

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

ಸೂರ್ಯಾವರ್ತೇ ವಿಧಾತವ್ಯಂ ನಸ್ಯಕರ್ಮಾದಿಭೇಷಜಮ್ ||೩೦||

ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸೂರ್ಯಾವರ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಸ್ಯಕರ್ಮಾದೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾಲ್ಲೇಪಪರಿಷೇಕಕವಲಗ್ರಹಶಿರೋಬಸ್ತ್ಯಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ನಸ್ಯಕರ್ಮ ಆದೌ ಯಸ್ಯ ತನ್ನಸ್ಯಕರ್ಮಾದಿ, ತಚ್ಚ ವಮನಂ ವಿಹಾಯ ವಿರೇಕಾದಿಕರ್ಮಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಯೇ ತು ಸೂರ್ಯಾವರ್ತವಿಪರ್ಯಯಂ ಪಠನ್ತಿ ತತ್ರಾಪೀದಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೩೦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ಭೋಜನಂ ಜಾಙ್ಗಲಪ್ರಾಯಂ ಕ್ಷೀರಾನ್ನವಿಕೃತಿರ್ಘೃತಮ್ |೩೧|

ಆಹಾರಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಭೋಜನೇತ್ಯಾದಿ|೩೧|-

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

ತಥಾಽರ್ಧಭೇದಕೇ ವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಾಪ್ತಮನ್ಯಚ್ಚ ಯದ್ಭವೇತ್ ||೩೧|| ಶಿರೀಷಮೂಲಕಫಲೈರವಪೀಡೋಽನಯೋರ್ಹಿತಃ | ವಂಶಮೂಲಕಕರ್ಪೂರೈರವಪೀಡಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೩೨|| ಅವಪೀಡೋ ಹಿತಶ್ಚಾತ್ರ ವಚಾಮಾಗಧಿಕಾಯುತಃ | ಮಧುಕೇನಾವಪೀಡೋ ವಾ ಮಧುನಾ ಸಹ ಸಂಯುತಃ ||೩೩|| ಮನಃಶಿಲಾವಪೀಡೋ ವಾ ಮಧುನಾ ಚನ್ದನೇನ ವಾ |೩೪|

ಅರ್ಧಾವಭೇದಕಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ತಥಾಽರ್ಧಭೇದಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತೇ ನಸ್ಯಕರ್ಮಾದಿಭೇಷಜಂ ಜಾಙ್ಗಲಪ್ರಾಯಂ ಭೋಜನಂ ಕ್ಷೀರಾನ್ನವಿಕೃತಿರ್ಘೃತಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ತಥಾಽರ್ಧಾವಭೇದಕೇಽಪಿ| ಪ್ರಾಪ್ತಮನ್ಯಚ್ಚ ಯದ್ಭವೇದಿತಿ ಅನ್ಯದಪಿ ಸ್ನೇಹಸಿರಾವ್ಯಧಾವಪೀಡಕರ್ಣಶೂಲೋಕ್ತದೀಪಿಕಾತೈಲಾದಿ ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಂ ಭವೇತ್ ತತ್ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಗಯೀ ತು ಅನ್ಯಚ್ಛಬ್ದೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಶಿರೀಷಮೂಲಕಫಲೈರಿತ್ಯಾದಿಕಮಿಚ್ಛತಿ| ಶಿರೀಷೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಯೋಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾರ್ಧಭೇದಕಯೋಃ| ಅವಪೀಡ್ಯ ದೀಯತ ಇತ್ಯವಪೀಡೋ ನಸ್ಯಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಂಶೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೇತಿ ಅನಯೋಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾರ್ಧಭೇದಕಯೋಃ| ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಂ, ಮನಃಶಿಲಾವಪೀಡೋ ಮಧುನೇತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಚನ್ದನೇನ ಚೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಚನ್ದನಶಬ್ದೇನ ಮಧೂಕಸಾರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩೧-೩೩||-

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

ತೇಷಾಮನ್ತೇ ಹಿತಂ ನಸ್ಯಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುರಸಾನ್ವಿತಮ್ ||೩೪||

ಅವಪೀಡೈರ್ನಿರ್ಜಿತಕಫಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮ್ ಅವಪೀಡಾನಾಮ್, ಅನ್ತೇ ಅವಸಾನೇ, ಮಧುರಕಾನ್ವಿತಂ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಗಣಕಲ್ಕಶೃತಂ ಘೃತಂ ನಸ್ಯೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಮಧುರಸಾಂ ಮೂರ್ವಾಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಕೇಚಿತ್ತೇಷಾಮಿತ್ಯತ್ರ ತಯೋರಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಅನ್ತೇಽವಪೀಡಾನಾಮವಸಾನೇ ಮಧುರಸಾನ್ವಿತಸರ್ಪಿಸ್ತಯೋಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾರ್ಧಭೇದಕಯೋರ್ನಸ್ಯೇ ಹಿತಂ, ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಘೃತನಸ್ಯಮ್||೩೪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

ಸಾರಿವೋತ್ಪಲಕುಷ್ಠಾನಿ ಮಧುಕಂ ಚಾಮ್ಲಪೇಷಿತಮ್ | ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಯುತೋ ಲೇಪೋ ದ್ವಯೋರಪಿ ಸುಖಾವಹಃ ||೩೫|| ಏಷ ಏವ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ ಶಿರೋರೋಗೇ ಕಫಾತ್ಮಕೇ |೩೬|

ಇದಾನೀಂ ಶಿರೋಲೇಪಮಾಹ- ಸಾರಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾರಿವಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್| ಅಮ್ಲಪೇಷಿತಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಪೇಷಿತಮ್| ದ್ವಯೋಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾರ್ಧಾವಭೇದಕಯೋಃ| ಅಯಮಪಿ ಶಿರೋಲೇಪೋ ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ| ಏಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಏವೇತಿ ಶಿರೀಷಫಲಾದ್ಯವಪೀಡಃ ಕಫನಿಮಿತ್ತೇ ಶಿರೋರೋಗೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಕಫಶಿರೋರೋಗಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ ತಥಾಽಪ್ಯವಸರಪ್ರಾಪ್ತತ್ವಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಾ| ಅನ್ಯೇ ‘ಶಿರೋರೋಗೇ ಕಫಾತ್ಮಕೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕ್ಷಯಾತ್ಮಕೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಃ| ಅಪರೇ ತು ‘ಏಭಿರೇವ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ ಶಿರೋರೋಗೇಽನಿಲಾತ್ಮಕೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಏಭಿರೇವೇತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಸಾರಿವೋತ್ಪಲಕುಷ್ಠಾದಿಭಿಃ||೩೫||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

ಅನನ್ತವಾತೇ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಹರೋ ವಿಧಿಃ ||೩೬|| ಸಿರಾವ್ಯಧಶ್ಚ ಕರ್ತವ್ಯೋಽನನ್ತವಾತಪ್ರಶಾನ್ತಯೇ | ಆಹಾರಶ್ಚ ವಿಧಾತವ್ಯೋ ವಾತಪಿತ್ತವಿನಾಶನಃ ||೩೭|| ಮಧುಮಸ್ತಕಸಂಯಾವಘೃತಪೂರೈಶ್ಚ ಭೋಜನಮ್ |೩೮|

ಕೇಚಿದತ್ರಾನನ್ತವಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪಠನ್ತಿ; ತದಾಹ- ಅನನ್ತವಾತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಮಸ್ತಕಾಃ ರವಜುಕಾಃ, ಸಂಯಾವಃ ಕಣ್ಡಕಘೃತೈಶ್ಚಾತುರ್ಜಾತಕಕರ್ಪೂರಸುಗನ್ಧಃ ಲಪ್ಸಿಕೇತಿ ಲೋಕೇ, ಘೃತಪೂರಃ ‘ಘೇವರ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ||೩೬-೩೭||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಃ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇ ಚ ಶಙ್ಖಕೇ ||೩೮|| ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಂ ರಸೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಾಹಾರಶ್ಚಾತ್ರ ಶಸ್ಯತೇ |೩೯|

ಶಙ್ಖಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ಷೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರಿತಿ ಅರ್ದಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಕ್ಷಿತರ್ಪಣಾರ್ಥಂ ಯದುಕ್ತಮ್| ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿದೌದಕಾನಾಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ||೩೮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

ಶತಾವರೀಂ ತಿಲಾನ್ ಕೃಷ್ಣಾನ್ ಮಧುಕಂ ನೀಲಮುತ್ಪಲಮ್ ||೩೯|| ದೂರ್ವಾಂ ಪುನರ್ನವಾಂ ಚೈವ ಲೇಪೇ ಸಾಧ್ವವಚಾರಯೇತ್ | ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾಮಥವಾ ಪಾಲಿನ್ದೀಂ ಚಾಮ್ಲಪೇಷಿತಾಮ್ ||೪೦||

ಶಿರೋಲೇಪಮಾಹ- ಶತಾವರೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶತಾವರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟೈಃ ಶಿರೋಲೇಪಃ| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಾ ಉತ್ಪಲಸಾರಿವಾ, ಸರ್ಪಸುಗನ್ಧಾಮಪರೇ| ಪಾಲಿನ್ದೀ ಕಾಲವಲ್ಲೀ| ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್||೩೯-೪೦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

ಶೀತಾಂಶ್ಚಾತ್ರ ಪರೀಷೇಕಾನ್ ಪ್ರದೇಹಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ |೪೧|

ಅನುಕ್ತಾನಪ್ಯತ್ರ ಪರಿಷೇಕಪ್ರದೇಹಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶೀತಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಪರಿಷೇಕಾನ್ ಶೀತವೀರ್ಯವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಕಾಕೋಲ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪಲಾದಿಕಷಾಯಕೃತಾನ್, ಶೀತಪ್ರದೇಹಾನೇತೇಷಾಮೇವ ಕಲ್ಕೈರಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈಃ ಕೃತಾನ್|೪೧|-

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

ಅವಪೀಡಶ್ಚ ದೇಯೋಽತ್ರ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತನಿವಾರಣಃ ||೪೧||

ಅವಪೀಡಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸೂರ್ಯಾವರ್ತನಿವಾರಣೋಽವಪೀಡಃ ‘ಶಿರೀಷಮೂಲಕಫಲೈರವಪೀಡೋಽನಯೋರ್ಹಿತ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಃ||೪೧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

ಕೃಮಿಕ್ಷಯಕೃತೌ ಹಿತ್ವಾ ಶಿರೋರೋಗೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಮಧುತೈಲಸಮಾಯುಕ್ತೈಃ ಶಿರಾಂಸ್ಯತಿವಿರೇಚಯೇತ್ ||೪೨|| ಪಶ್ಚಾತ್ಸರ್ಷಪತೈಲೇನ ತತೋ ನಸ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ |೪೩|

ಇದಾನೀಂ ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕೃಮೀತ್ಯಾದಿ| ಕೃಮಿಕ್ಷಯಕೃತೌ ಶಿರೋರೋಗೌ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯೇಷು ಶಿರೋರೋಗೇಷು ಮಧುತೈಲಸಮಾಯುಕ್ತೈಃ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೈರ್ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ವೈದ್ಯಃ ಶಿರಾಂಸಿ ಅತಿವಿರೇಚಯೇತ್, ನಸ್ಯಂ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂಲಾನಿಲೋನ್ಮೂಲನತ್ವಾತ್ ಸ್ತ್ಯಾನಭೂತಕಫವಿನಾಶನತ್ವಾಚ್ಚ ಸರ್ಷಪತೈಲೇನ ನಸ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪಶ್ಚಾತ್ ಸರ್ಪಿಃ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ತು ನಸ್ಯತಸ್ತು ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃಶಿರೋವಿರೇಚನೇನ ಕಫೇ ವಿಜಿತೇ ಸತಿ ವಾತಪಿತ್ತಜಯಾರ್ಥಂ ಸರ್ಪಿರ್ನಸ್ಯಮ್||೪೨||-

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

ನ ಚೇಚ್ಛಾನ್ತಿಂ ವ್ರಜನ್ತ್ಯೇವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾಂಸ್ತತೋ ಭಿಷಕ್ ||೪೩|| ಪಶ್ಚಾದುಪಾಚರೇತ್ಸಮ್ಯಕ್ ಸಿರಾಣಾಮಥ ಮೋಕ್ಷಣೈಃ |೪೪|

ಇದಾನೀಮೇತೈರಪ್ಯುಪಾಯೈರ್ಯದಾ ಶಾನ್ತಿಂ ಶಿರೋರೋಗಾ ನ ಯಾನ್ತಿ ತದಾ ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇಚ್ಛಾನ್ತಿಮಿತ್ಯಾದಿ||೪೩||-

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾ ದಶಾಷ್ಟಾದಶ ಕರ್ಣಜಾಃ ||೪೪|| ಏಕತ್ರಿಂಶದ್ ಘ್ರಾಣಗತಾಃ ಶಿರಸ್ಯೇಕಾದಶೈವ ತು | ಇತಿ ವಿಸ್ತರತೋ ದೃ(ದಿ)ಷ್ಟಾಃ ಸಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ ||೪೫|| ಸಂಹಿತಾಯಾಮಭಿಹಿತಾಃ ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿರ್ಮುಖಾಮಯಾಃ | ಏತಾವನ್ತೋ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮುತ್ತಮಾಙ್ಗಗತಾ ಗದಾಃ | ಅಸ್ಮಿಞ್ಛಾಸ್ತ್ರೇ ನಿಗದಿತಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಿತೈಃ ||೪೬||

ಇದಾನೀಂ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯಾರ್ಥಪಿಣ್ಡಮುಕ್ತಮುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ದಶಾಷ್ಟಾದಶ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಶಬ್ದ ಉಕ್ತಸ್ಮರಣೇ| ಯೇ ವಿಸ್ತರತೋ ದೃ(ದಿ)ಷ್ಟಾಃ ವಿಸ್ತರೇಣ ವಿದೇಹಾದೌ ಭಾಷಿತಾಃ| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಅಣುಶೋ ಭಿದ್ಯಮಾನಾಃ ಪುನರಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೇ||೪೪-೪೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಶಿರೋರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀಭಗವತಾ ಧನ್ವನ್ತರಿಣೋಪದಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಮಹರ್ಷಿಣಾ ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯೇಣ ವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತಂ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ |

ಸದ್ಬುದ್ಧೇಃ ಪ್ರಸವಃ ಪದಂ ಸುಯಶಸಃ ಸದ್ವೈದ್ಯವನ್ದ್ಯಃ ಶ್ರಿಯಾಮಾವಾಸಃ ಸುಕೃತೀ ಕ್ರಿಯಾಸು ನಿಪುಣಃ ಶ್ರೀಡಲ್ಹಣಾಖ್ಯೋ ಭಿಷಕ್| ಶ್ರೀಭಾದಾನಕನಾಥಸಾಹಲನೃಪಸ್ಯಾತೀವ ಯೋ ವಲ್ಲಭಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ತಸ್ಯ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಂ ಧರಿತ್ರೀತಲೇ| ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ||೨೬||