26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

അഥാതഃ ശിരോരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| വാതവ്യാധിവിധിഃ കാര്യഃ ശിരോരോഗേऽനിലാത്മകേ | പയോനുപാനം സേവേത ഘൃതം തൈലമഥാപി വാ ||൩||

വാതവ്യാധിവിധിരിതി സമസ്തോ വാതവ്യാധിവിധിര്ബാഹ്യ ആഭ്യന്തരോऽപി കര്തവ്യഃ; തത്ര ബാഹ്യഃ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യങ്ഗപരിഷേകോപനാഹശിരോബസ്തിനസ്യാദിഃ, ആഭ്യന്തരസ്തു സ്നേഹപാനാനുവാസനനിരൂഹാദിഃ| പയോനുപാനമിതി വാതസ്യ പിത്താനുബന്ധസ്യ ഘൃതം, കഫാനുബന്ധസ്യ തൈലമ്| യദ്യപി വാതവ്യാധിചികിത്സിതാതിദേശേനൈവ ഘൃതതൈലയോഃ പാനം പ്രാപ്തം, തഥാऽപി നിയമാര്ഥമേതദ്വചനം; അഥവാ പയോനുപാനപ്രാപ്ത്യര്ഥം; അഥവാ സ്നേഹാദിപ്രയോഗപരിസമാപ്തൌ പ്രായോഗികമേതദ്വിധാനമ്||൧-൩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

മുദ്ഗാന് കുലത്ഥാന്മാഷാംശ്ച ഖാദേച്ച നിശി കേവലാന് | കടൂഷ്ണാംശ്ച സസര്പിഷ്കാനുഷ്ണം ചാനു പയഃ പിബേത് ||൪|| പിബേദ്വാ പയസാ തൈലം തത്കല്കം വാऽപി മാനവഃ |൫|

മുദ്ഗാനിത്യാദി| മുദ്ഗാനാം വാതകരത്വേऽപി മാഷാണാം ശ്ലേഷ്മകരത്വേऽപി വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാദ്യോഗശക്തേരചിന്ത്യത്വാച്ചോപയോഗഃ| കടൂഷ്ണാനിതി കടൂഷ്ണദ്രവ്യസംസ്കൃതാന്, സസര്പിഷ്കാന് സഘൃതാന്| തൈലം തിലതൈലമ്| തത്കല്കം മുദ്ഗാദികല്കം; അന്യേ തിലകല്കമാഹുഃ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ ജേജ്ജടശ്ച||൪||-

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

വാതഘ്നസിദ്ധൈഃ ക്ഷീരൈശ്ച സുഖോഷ്ണൈഃ സേകമാചരേത് ||൫|| തത്സിദ്ധൈഃ പായസൈര്വാऽപി സുഖോഷ്ണൈര്ലേപയേച്ഛിരഃ | സ്വിന്നൈര്വാ മത്സ്യപിശിതൈഃ കൃശരൈര്വാ സസൈന്ധവൈഃ ||൬|| ചന്ദനോത്പലകുഷ്ഠൈര്വാ സുശ്ലക്ഷ്ണൈര്മഗധായുതൈഃ | സ്നിഗ്ധസ്യ തൈലം നസ്യം സ്യാത് കുലീരരസസാധിതമ് ||൭|| വരുണാദൌ ഗണേ ക്ഷുണ്ണേ ക്ഷീരമര്ധോദകം പചേത് | ക്ഷീരശേഷം ച തന്മഥ്യം ശീതം സാരമുപാഹരേത് ||൮|| തതോ മധുരകൈഃ സിദ്ധം നസ്യേ തത് പൂജിതം ഹവിഃ | തസ്മിന് വിപക്വേ ക്ഷീരേ തു പേയം സര്പിഃ സശര്കരമ് ||൯|| ധൂമം ചാസ്യ യഥാകാലം സ്നൈഹികം യോജയേദ്ഭിഷക് |൧൦|

ആഭ്യന്തരവിധിം പ്രതിപാദ്യ ബാഹ്യവിധിമാഹ- വാതഘ്നസിദ്ധൈരിത്യാദി| വാതഘ്നാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി| സേകോ ധാരാസേകഃ| തത്സിദ്ധൈഃ പായസൈഃ വാതഹരദ്രവ്യസിദ്ധഗോക്ഷീരപായസൈരിത്യര്ഥഃ| ലേപയേത് ഉപനാഹയേത്| സ്വിന്നൈര്വാ മത്സ്യപിശിതൈരിതി മത്സ്യമാംസൈഃ സ്വിന്നൈര്വാ ശിരസ്യുപനാഹഃ| കൃശരൈര്വേതി തിലതണ്ഡുലമാഷകൃതയവാഗ്വോപനാഹഃ; കൃശരശബ്ദോऽകാരാന്തോऽപ്യസ്തി| ചന്ദനാദിഭിര്വാ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടൈരുപനാഹഃ| സ്നിഗ്ധസ്യേത്യാദി| സ്നിഗ്ധസ്യ കുലീരരസചതുര്ഗുണേ സാധിതം തൈലം നസ്യം സ്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വരുണാദാവിത്യാദി| ക്ഷുണ്ണേ ജര്ജരീകൃതേ| തസ്മിന് വിപക്വേ ക്ഷീരേ ത്വിതി വരുണാദിഗണസിദ്ധേ ക്ഷീരേ ചതുര്ഗുണേ സാധിതം കാകോല്യാദിപ്രതിവാപം യത് സര്പിസ്തച്ഛര്കരാപ്രക്ഷേപം പേയമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘തസ്മിന് വിപക്വം ക്ഷീരേ ച’ ഇതി പഠന്തി; തസ്മിന് വരുണാദിക്വാഥേ ക്ഷീരേ ച സാധിതം സര്പിഃ സശര്കരം പിബേദിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| ധൂമം ചാസ്യേത്യാദി| യഥാകാലം യഥാവസ്ഥം മധൂച്ഛിഷ്ടപ്രഭൃതിഭിഃ സ്നേഹമിശ്രൈഃ കൃതോ ധൂമഃ സ്നൈഹികഃ||൫-൯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യേഷു ബസ്തികര്മണി സേചനേ ||൧൦|| വിദധ്യാത്ത്രൈവൃതം ധീമാന് ബലാതൈലമഥാപി വാ |൧൧|

പാനാഭ്യഞ്ജനേത്യാദി| ത്രൈവൃതമ് അപതാനകചികിത്സിതോക്തം, ബലാതൈലം മൂഢഗര്ഭചികിത്സിതോക്തമ്||൧൦||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

ഭോജയേച്ച രസൈഃ സ്നിഗ്ധൈഃ പയോഭിര്വാ സുസംസ്കൃതൈഃ ||൧൧||

ഭോജയേദിത്യാദി| രസൈഃ മാംസരസൈഃ| സുസംസ്കൃതൈഃ വാതഹരദ്രവ്യസാധിതൈഃ||൧൧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

പിത്തരക്തസമുത്ഥാനൌ ശിരോരോഗൌ നിവാരയേത് | ശിരോലേപൈഃ സസര്പിഷ്കൈഃ പരിഷേകൈശ്ച ശീതലൈഃ ||൧൨|| ക്ഷീരേക്ഷുരസധാന്യാമ്ലമസ്തുക്ഷൌദ്രസിതാജലൈഃ |൧൩|

ഇദാനീം പിത്തജരക്തജയോസ്തുല്യചികിത്സിതത്വാത് സങ്ക്ഷേപാര്ഥമുഭയോരേകം ചികിത്സിതമാഹ- പിത്തരക്തേത്യാദി| ശിരോലേപൈഃ മധുരകാദിദ്രവ്യകൃതൈഃ പരിഷേകൈശ്ച ശീതലൈഃ ക്ഷീരേക്ഷുരസാദികൃതൈഃ| താന്യേവ പരിഷേകദ്രവ്യാണ്യാഹ- ക്ഷീരക്ഷ്വിത്യാദി| സിതാജലം ശര്കരോദകമ്||൧൨||-

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

നലവഞ്ജുലകഹ്ലാരചന്ദനോത്പലപദ്മകൈഃ ||൧൩|| വംശശൈവലയഷ്ട്യാഹ്വമുസ്താമ്ഭോരുഹസംയുതൈഃ | ശിരഃപ്രലേപൈഃ സഘൃതൈര്വൈസര്പൈശ്ച തഥാവിധൈഃ ||൧൪|| മധുരൈശ്ച മുഖാലൈപൈര്നസ്യകര്മഭിരേവ ച |൧൫|

ശിരോലേപദ്രവ്യാണ്യാഹ- നലേത്യാദി| നലഃ ശുഷിരപര്വാ സ്വനാമഖ്യാതഃ, വഞ്ജുലോ വേതസഃ കഹ്ലാരം രക്തോത്പലം, ചന്ദനം രക്തചന്ദനമ്, ഉത്പലം നീലോത്പലം, ശൈവലം ദൂര്വാ, അമ്ഭോരുഹം പദ്മമ്| വൈസര്പൈശ്ച തഥാവിധൈരിതി വിസര്പചികിത്സിതോക്തൈഃ പ്രലേപൈഃ (ചി. ൧൭); താനി തു ഉശീരലാമജ്ജകചന്ദനസ്രോതോജമുക്താമണിഗൈരികാണി| തഥാവിധൈരിതി വചനാദ്രക്തപിത്തവിസര്പപ്രലേപപ്രകാരൈര്ന തു കഫവാതവിസര്പലേപദ്രവ്യപ്രകാരൈരിത്യര്ഥഃ| മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ| നസ്യമത്ര മധുരദ്രവ്യസംസ്കൃതേന സ്നേഹേന കൃതമ്| പിത്തരക്തസമുത്ഥാനൌ ശിരോരോഗൌ നിവാരയേദിത്യത്രാപി സമ്ബന്ധനീയമ്||൧൩-൧൪||-

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

ആസ്ഥാപനൈര്വിരേകൈശ്ച പഥ്യൈശ്ച സ്നേഹബസ്തിഭിഃ ||൧൫|| ക്ഷീരസര്പിര്ഹിതം നസ്യം വസാ വാ ജാങ്ഗലാ ശുഭാ |൧൬|

ഇദാനീം രക്തജേ പിത്തജേ ച ശിരോരോഗേ വമനം വിഹായ കര്മചതുഷ്ടയം നിര്ദിശന്നാഹ- ആസ്ഥാപനൈരിത്യാദി| ആസ്ഥാപനാദിഭിഃ പിത്തരക്തസമുത്ഥിതൌ ശിരോരോഗൌ നിവാരയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പഥ്യശബ്ദ ആസ്ഥാപനാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബന്ധനീയഃ| പഥ്യൈഃ ഹിതൈഃ| തേന വക്ഷ്യമാണോത്പലാദിനാऽऽസ്ഥാപനം വിരേചനം ച മധുരദ്രവ്യകൃതം, സ്നേഹബസ്തയസ്തു മധുരകന്ദക്ഷീരഘൃതാദികൃതാഃ| ക്ഷീരസര്പിരത്ര മഥ്യമാനക്ഷീരോത്പന്നനവനീതജാതമ്||൧൫||-

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ഉത്പലാദിവിപക്വേന ക്ഷീരേണാസ്ഥാപനം ഹിതമ് ||൧൬|| ഭോജനം ജാങ്ഗലരസൈഃ സര്പിഷാ ചാനുവാസനമ് | മധുരൈഃ ക്ഷീരസര്പിസ്തു സ്നേഹനേ ച സശര്കരമ് ||൧൭||

ആസ്ഥാപനോപയോഗിദ്രവ്യാണ്യാഹ- ഉത്പലേത്യാദി| സര്പിഷാ ചാനുവാസനമിത്യുക്തം തദേവ നിര്ദിശന്നാഹ- മധുരൈരിത്യാദി| മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ, പക്വമിതി ശേഷഃ| ക്ഷീരസര്പിഃ ക്ഷീരമഥനാദുത്ഥിതം, സ്നേഹനേ സ്നേഹബസ്തൌ, സശര്കരം സിതശര്കരാചൂര്ണപ്രക്ഷേപമ്| അന്യേ തു ‘മധുരൈഃ ക്ഷീരസര്പിസ്തു പക്വം പാനേ സശര്കരമ്’ ഇതി പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൧൬-൧൭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

പിത്തരക്തഘ്നമുദ്ദിഷ്ടം യച്ചാന്യദപി തദ്ധിതമ് |൧൮|

ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപാര്ഥമതിദേശേനാപരമപി ചികിത്സിതമാഹ- പിത്തരക്തഘ്നമിത്യാദി| അന്യദപി പാനാലേപനസ്യാദി രക്തപിത്തഘ്നം യദുദ്ദിഷ്ടം തദത്രാപി ഹിതമിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ|൧൮|-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

കഫോത്ഥിതം ശിരോരോഗം ജയേത് കഫനിവാരണൈഃ ||൧൮|| ശിരോവിരേകൈര്വമനൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്ഗണ്ഡൂഷധാരണൈഃ | അച്ഛം ച പായയേത്സര്പിഃ സ്വേദയേച്ചാപ്യഭീക്ഷ്ണശഃ ||൧൯|| ശിരോ മധൂകസാരേണ സ്നിഗ്ധം ചാപി വിരേചയേത് | ഇങ്ഗുദസ്യ ത്വചാ വാऽപി മേഷശൃങ്ഗസ്യ വാ ഭിഷക് ||൨൦||

ഇദാനീം കഫജശിരോരോഗചികിത്സാമാഹ- കഫോത്ഥിതമിത്യാദി| കഫോത്ഥിതം ശിരോരോഗം കഫനിവാരണൈര്ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ; താനി ച കഫനിവാരണാനി ശിരോവിരേചനാദീനി| അച്ഛം ചേതി അച്ഛം കേവലം, വമനനിര്ജിതകഫസ്യ പ്രകുപിതവാതവിജയാര്ഥം സര്പിഃപാനം അഥവാ സര്പിഃപാനം വമനസ്യ പ്രാക്കര്മ| അഭീക്ഷ്ണശഃ പുനഃ പുനഃ||൧൮-൨൦||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ആഭ്യാമേവ കൃതാം വര്തിം ധൂമപാനേ പ്രയോജയേത് | ഘ്രേയം കട്ഫലചൂര്ണം ച കവലാശ്ച കഫാപഹാഃ ||൨൧|| സരലാകുഷ്ഠശാര്ങ്ഗേഷ്ടാദേവകാഷ്ഠൈഃ സരോഹിഷൈഃ | ക്ഷാരപിഷ്ടൈഃ സലവണൈഃ സുഖോഷ്ണൈര്ലേപയേച്ഛിരഃ ||൨൨||

ശിരോവിരേചനാവശേഷിതകഫസ്യോപശമനാര്ഥം ധൂമമാഹ- ആഭ്യാമിത്യാദി| ആഭ്യാമ് ഇങ്ഗുദീമേഷശൃങ്ഗീത്വഗ്ഭ്യാമ്| കട്ഫലചൂര്ണം ഘ്രേയം ഘ്രാതവ്യം, പ്രധമനവിശേഷോऽയമ്| കഫാപഹാഃ കഫഹരദ്രവ്യകൃതാഃ| സരലേത്യാദി| ക്ഷാരപിഷ്ടൈഃ ക്ഷാരോദകപിഷ്ടൈഃ , സലവണൈഃ ഈഷല്ലവണൈഃ||൨൧-൨൨||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

യവഷഷ്ടികയോശ്ചാന്നം വ്യോഷക്ഷാരസമായുതമ് | പടോലമുദ്ഗകൌലത്ഥൈര്മാത്രാവദ്ഭോജയേദ്രസൈഃ ||൨൩||

ആഹാരമാഹ- യവേത്യാദി| വ്യോഷം ത്രികടുകം, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരഃ, യവഷഷ്ടികയോശ്ചാന്നം ത്രികടുകേന കടൂകൃതം, യവക്ഷാരേണ ലവണിതം, പടോലാദീനാം യൂഷൈഃ സഹ മാത്രാവദ്ഭോജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൨൩||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

ശിരോരോഗേ ത്രിദോഷോത്ഥേ ത്രിദോഷഘ്നോ വിധിര്ഹിതഃ |൨൪|

അധുനാ ത്രിദോഷജശിരോരോഗസ്യ സാമാന്യാം ചികിത്സാമാഹ- ശിരോരോഗേ ഇത്യാദി| ത്രിദോഷഘ്നോ വിധിരനന്തരോക്തവാതാദിജശിരോരോഗഘ്നോ വിധിഃ|൨൪|-

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

സര്പിഃപാനം വിശേഷേണ പുരാണം വാ ദിശന്തി ഹി ||൨൪||

സാമാന്യചികിത്സിതമഭിധായ വിശേഷചികിത്സിതമാഹ- സര്പിഃപാനമിതി| അത്ര നിബന്ധകാരൈര്ബഹൂക്തം, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്||൨൪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

ക്ഷയജേ ക്ഷയമാസാദ്യ കര്തവ്യോ ബൃംഹണോ വിധിഃ | പാനേ നസ്യേ ച സര്പിഃ സ്യാദ്വാതഘ്നമധുരൈഃ ശൃതമ് ||൨൫|| ക്ഷയകാസാപഹം ചാത്ര സര്പിഃ പഥ്യതമം വിദുഃ |൨൬|

ക്ഷയജചികിത്സാമാഹ- ക്ഷയജ ഇത്യാദി| ക്ഷയമാസാദ്യ രക്താദിക്ഷയേഷ്വന്യതമം ക്ഷയമവധാര്യ, ശോണിതാദിക്രിയാനതിക്രമേണ ചികിത്സിതമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ക്ഷയാര്ഥം ശോഷപ്രതിഷേധമധ്യായമാസാദ്യ, യോ ബൃംഹണോ വിധിരാഹാരൌഷധാഖ്യഃ സ കാര്യഃ| പാനേ നസ്യേ ചേത്യത്ര ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ സര്പിശ്ചേത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന തൈലമപി മധുരദ്രവ്യസംസ്കൃതം സമുച്ചീയതേ| ക്ഷയകാസാപഹം സര്പിഃ “കുലീരശുക്തിചടകൈണലാവാന് നിഷ്ക്വാഥ്യ വര്ഗം മധുരം ച കൃത്സ്നമ്” ഇത്യാദിനാ പ്രോക്തമ്||൨൫||-

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

കൃമിഭിര്ഭക്ഷ്യമാണസ്യ വക്ഷ്യതേ ശിരസഃ ക്രിയാ ||൨൬|| നസ്യേ ഹി ശോണിതം ദദ്യാത്തേന മൂര്ച്ഛന്തി ജന്തവഃ | മത്താഃ ശോണിതഗന്ധേന സമായാന്തി യതസ്തതഃ ||൨൭||

ഇദാനീം ക്രിമിജശിരോരോഗാവസരേ സുദൂരവിസ്തൃതബഹുക്രിമീണാമുത്ക്ലേശനേനാഹരണോപായമുദ്ദിശന്നാഹ- കൃമിഭിരിത്യാദി| ക്രിമിഭിര്ഭക്ഷ്യമാണസ്യേവ, ഭക്ഷിതസ്യ ദുഃശക്യത്വാത്; ശിരസഃ ക്രിയാ വക്ഷ്യതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ശോണിതനസ്യം കൃമീണാമുത്ക്ലേശനാര്ഥം, സ്രോതോമുഖഗമനാര്ഥം ച| മൂര്ച്ഛന്തി മൂര്ച്ഛിതാ ഭവന്തി മദയുക്താ ഭവന്തി| സമായാന്തി സമാഗച്ഛന്തി| യതസ്തതോ നാസാസ്രോതഃപ്രഭൃതിഭിഃ തത്ര ചാഗതാനാം കൃമീണാം കൂര്ചകാദിഭിര്നിര്ഹരണം കര്തവ്യമ്||൨൬-൨൭||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

തേഷാം നിര്ഹരണം കാര്യം തതോ മൂര്ധവിരേചനൈഃ | ഹ്രസ്വശിഗ്രുകബീജൈര്വാ കാംസ്യനീലീസമായുതൈഃ ||൨൮|| കൃമിഘ്നൈരവപീഡൈശ്ച മൂത്രപിഷ്ടൈരുപാചരേത് | പൂതിമത്സ്യയുതാന് ധൂമാന് കൃമിഘ്നാംശ്ച പ്രയോജയേത് ||൨൯||

ഇദാനീം കൂര്ചകാദിഭിരഗമ്യാനാം ക്രിമീണാം നിര്ഹരണാര്ഥം ചികിത്സിതമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| മൂര്ധവിരേചനൈഃ വിഡങ്ഗമരിചാപാമാര്ഗശിഗ്രുബീജാദിഭിഃ; ഗയീ തു വക്ഷ്യമാണാനി ഹ്രസ്വശിഗ്രുകബീജാനി ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി മന്യന്തേ| ഹ്രസ്വശിഗ്രുകബീജൈരിത്യാദി| കൃമിഘ്നൈഃ വിഡങ്ഗാദിഭിഃ||൨൮-൨൯||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

ഭോജനാനി കൃമിഘ്നാനി പാനാനി വിവിധാനി ച |൩൦|

ആഹാരമാഹ- ഭോജനാനീത്യാദി| കൃമിഘ്നാനി കൃമിപ്രതിഷേധ പഠിതാനി ധാന്യാമ്ലപ്രഭൃതീനി സുരസാദിസംസ്കൃതാനി|൩൦|-

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

സൂര്യാവര്തേ വിധാതവ്യം നസ്യകര്മാദിഭേഷജമ് ||൩൦||

സൂര്യാവര്തകചികിത്സാമാഹ- സൂര്യാവര്തേ ഇത്യാദി| നസ്യകര്മാദീത്യാദിശബ്ദാല്ലേപപരിഷേകകവലഗ്രഹശിരോബസ്ത്യാദയഃ| അന്യേ തു നസ്യകര്മ ആദൌ യസ്യ തന്നസ്യകര്മാദി, തച്ച വമനം വിഹായ വിരേകാദികര്മചതുഷ്ടയമ്| യേ തു സൂര്യാവര്തവിപര്യയം പഠന്തി തത്രാപീദമേവ ചികിത്സിതമ്||൩൦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ഭോജനം ജാങ്ഗലപ്രായം ക്ഷീരാന്നവികൃതിര്ഘൃതമ് |൩൧|

ആഹാരം നിയമയന്നാഹ- ഭോജനേത്യാദി|൩൧|-

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

തഥാऽര്ധഭേദകേ വ്യാധൌ പ്രാപ്തമന്യച്ച യദ്ഭവേത് ||൩൧|| ശിരീഷമൂലകഫലൈരവപീഡോऽനയോര്ഹിതഃ | വംശമൂലകകര്പൂരൈരവപീഡം പ്രയോജയേത് ||൩൨|| അവപീഡോ ഹിതശ്ചാത്ര വചാമാഗധികായുതഃ | മധുകേനാവപീഡോ വാ മധുനാ സഹ സംയുതഃ ||൩൩|| മനഃശിലാവപീഡോ വാ മധുനാ ചന്ദനേന വാ |൩൪|

അര്ധാവഭേദകചികിത്സിതമാഹ- തഥാऽര്ധഭേദകേ ഇത്യാദി| ന കേവലം സൂര്യാവര്തേ നസ്യകര്മാദിഭേഷജം ജാങ്ഗലപ്രായം ഭോജനം ക്ഷീരാന്നവികൃതിര്ഘൃതം പ്രയോജയേത് തഥാऽര്ധാവഭേദകേऽപി| പ്രാപ്തമന്യച്ച യദ്ഭവേദിതി അന്യദപി സ്നേഹസിരാവ്യധാവപീഡകര്ണശൂലോക്തദീപികാതൈലാദി യത് പ്രാപ്തം യുക്തം ഭവേത് തത് കര്തവ്യമ്| ഗയീ തു അന്യച്ഛബ്ദേന വക്ഷ്യമാണം ശിരീഷമൂലകഫലൈരിത്യാദികമിച്ഛതി| ശിരീഷേത്യാദി| അനയോഃ സൂര്യാവര്താര്ധഭേദകയോഃ| അവപീഡ്യ ദീയത ഇത്യവപീഡോ നസ്യഭേദ ഇത്യര്ഥഃ| വംശേത്യാദി| അത്രേതി അനയോഃ സൂര്യാവര്താര്ധഭേദകയോഃ| മധുകം യഷ്ടീമധുകം, മനഃശിലാവപീഡോ മധുനേത്യേകോ യോഗഃ, ചന്ദനേന ചേതി ദ്വിതീയഃ| കേചിദത്ര ചന്ദനശബ്ദേന മധൂകസാരം വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩൧-൩൩||-

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

തേഷാമന്തേ ഹിതം നസ്യം സര്പിര്മധുരസാന്വിതമ് ||൩൪||

അവപീഡൈര്നിര്ജിതകഫസ്യ പശ്ചാത്കര്മാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാമ് അവപീഡാനാമ്, അന്തേ അവസാനേ, മധുരകാന്വിതം കാകോല്യാദിഗണകല്കശൃതം ഘൃതം നസ്യേ പ്രയോജ്യമ്| അന്യേ മധുരസാം മൂര്വാം മന്യന്തേ| കേചിത്തേഷാമിത്യത്ര തയോരിതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അന്തേऽവപീഡാനാമവസാനേ മധുരസാന്വിതസര്പിസ്തയോഃ സൂര്യാവര്താര്ധഭേദകയോര്നസ്യേ ഹിതം, വാതപിത്തോത്തരാവസ്ഥായാം ഘൃതനസ്യമ്||൩൪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

സാരിവോത്പലകുഷ്ഠാനി മധുകം ചാമ്ലപേഷിതമ് | സര്പിസ്തൈലയുതോ ലേപോ ദ്വയോരപി സുഖാവഹഃ ||൩൫|| ഏഷ ഏവ പ്രയോക്തവ്യഃ ശിരോരോഗേ കഫാത്മകേ |൩൬|

ഇദാനീം ശിരോലേപമാഹ- സാരിവേത്യാദി| സാരിവാ പ്രസിദ്ധാ, ഉത്പലം നീലോത്പലമ്| അമ്ലപേഷിതം കാഞ്ജികപേഷിതമ്| ദ്വയോഃ സൂര്യാവര്താര്ധാവഭേദകയോഃ| അയമപി ശിരോലേപോ വാതപിത്തോത്തരാവസ്ഥായാം പ്രയോക്തവ്യഃ| ഏഷ ഇത്യാദി| ഏഷ ഏവേതി ശിരീഷഫലാദ്യവപീഡഃ കഫനിമിത്തേ ശിരോരോഗേ പ്രയോക്തവ്യഃ| യദ്യപി കഫശിരോരോഗസ്യ ചികിത്സോക്താ തഥാऽപ്യവസരപ്രാപ്തത്വാത് പുനരുക്താ| അന്യേ ‘ശിരോരോഗേ കഫാത്മകേ’ ഇത്യത്ര ‘ക്ഷയാത്മകേ’ ഇതി പഠന്തി| തന്നേച്ഛതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ| അപരേ തു ‘ഏഭിരേവ പ്രയോക്തവ്യഃ ശിരോരോഗേऽനിലാത്മകേ’ ഇതി പഠന്തി| ഏഭിരേവേതി അനന്തരോക്തസാരിവോത്പലകുഷ്ഠാദിഭിഃ||൩൫||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

അനന്തവാതേ കര്തവ്യഃ സൂര്യാവര്തഹരോ വിധിഃ ||൩൬|| സിരാവ്യധശ്ച കര്തവ്യോऽനന്തവാതപ്രശാന്തയേ | ആഹാരശ്ച വിധാതവ്യോ വാതപിത്തവിനാശനഃ ||൩൭|| മധുമസ്തകസംയാവഘൃതപൂരൈശ്ച ഭോജനമ് |൩൮|

കേചിദത്രാനന്തവാതചികിത്സിതം പഠന്തി; തദാഹ- അനന്തവാതേ ഇത്യാദി| മധുമസ്തകാഃ രവജുകാഃ, സംയാവഃ കണ്ഡകഘൃതൈശ്ചാതുര്ജാതകകര്പൂരസുഗന്ധഃ ലപ്സികേതി ലോകേ, ഘൃതപൂരഃ ‘ഘേവര’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ||൩൬-൩൭||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

ക്ഷീരസര്പിഃ പ്രശംസന്തി നസ്യേ പാനേ ച ശങ്ഖകേ ||൩൮|| ജാങ്ഗലാനാം രസൈഃ സ്നിഗ്ധൈരാഹാരശ്ചാത്ര ശസ്യതേ |൩൯|

ശങ്ഖകചികിത്സാമാഹ- ക്ഷീരേത്യാദി| ക്ഷീരസര്പിരിതി അര്ദിതചികിത്സിതേऽക്ഷിതര്പണാര്ഥം യദുക്തമ്| ജാങ്ഗലാനാമിത്യത്ര കേചിദൌദകാനാമിതി പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൩൮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

ശതാവരീം തിലാന് കൃഷ്ണാന് മധുകം നീലമുത്പലമ് ||൩൯|| ദൂര്വാം പുനര്നവാം ചൈവ ലേപേ സാധ്വവചാരയേത് | മഹാസുഗന്ധാമഥവാ പാലിന്ദീം ചാമ്ലപേഷിതാമ് ||൪൦||

ശിരോലേപമാഹ- ശതാവരീമിത്യാദി| ശതാവര്യാദിഭിഃ ക്ഷീരപിഷ്ടൈഃ ശിരോലേപഃ| മഹാസുഗന്ധാമിത്യാദി| മഹാസുഗന്ധാ ഉത്പലസാരിവാ, സര്പസുഗന്ധാമപരേ| പാലിന്ദീ കാലവല്ലീ| അമ്ലം കാഞ്ജികമ്||൩൯-൪൦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

ശീതാംശ്ചാത്ര പരീഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച പ്രയോജയേത് |൪൧|

അനുക്താനപ്യത്ര പരിഷേകപ്രദേഹാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ശീതാനിത്യാദി| ശീതപരിഷേകാന് ശീതവീര്യവിദാരിഗന്ധാദികാകോല്യാദ്യുത്പലാദികഷായകൃതാന്, ശീതപ്രദേഹാനേതേഷാമേവ കല്കൈരമ്ലപിഷ്ടൈഃ കൃതാന്|൪൧|-

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

അവപീഡശ്ച ദേയോऽത്ര സൂര്യാവര്തനിവാരണഃ ||൪൧||

അവപീഡശ്ചേത്യാദി| സൂര്യാവര്തനിവാരണോऽവപീഡഃ ‘ശിരീഷമൂലകഫലൈരവപീഡോऽനയോര്ഹിത’ ഇത്യാദ്യുക്തഃ||൪൧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

കൃമിക്ഷയകൃതൌ ഹിത്വാ ശിരോരോഗേഷു ബുദ്ധിമാന് | മധുതൈലസമായുക്തൈഃ ശിരാംസ്യതിവിരേചയേത് ||൪൨|| പശ്ചാത്സര്ഷപതൈലേന തതോ നസ്യം പ്രയോജയേത് |൪൩|

ഇദാനീം ശിരോരോഗാണാം സാമാന്യചികിത്സാമാഹ- കൃമീത്യാദി| കൃമിക്ഷയകൃതൌ ശിരോരോഗൌ പരിത്യജ്യാന്യേഷു ശിരോരോഗേഷു മധുതൈലസമായുക്തൈഃ ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈര്ബുദ്ധിമാന് വൈദ്യഃ ശിരാംസി അതിവിരേചയേത്, നസ്യം ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ| മൂലാനിലോന്മൂലനത്വാത് സ്ത്യാനഭൂതകഫവിനാശനത്വാച്ച സര്ഷപതൈലേന നസ്യമ്| അന്യേ തു ‘പശ്ചാത് സര്പിഃ സുഖോഷ്ണം തു നസ്യതസ്തു പ്രശസ്യതേ’ ഇതി പഠന്തി; തേഷാമയമഭിപ്രായഃശിരോവിരേചനേന കഫേ വിജിതേ സതി വാതപിത്തജയാര്ഥം സര്പിര്നസ്യമ്||൪൨||-

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

ന ചേച്ഛാന്തിം വ്രജന്ത്യേവം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാംസ്തതോ ഭിഷക് ||൪൩|| പശ്ചാദുപാചരേത്സമ്യക് സിരാണാമഥ മോക്ഷണൈഃ |൪൪|

ഇദാനീമേതൈരപ്യുപായൈര്യദാ ശാന്തിം ശിരോരോഗാ ന യാന്തി തദാ കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- ന ചേച്ഛാന്തിമിത്യാദി||൪൩||-

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ഷട്സപ്തതിര്നേത്രരോഗാ ദശാഷ്ടാദശ കര്ണജാഃ ||൪൪|| ഏകത്രിംശദ് ഘ്രാണഗതാഃ ശിരസ്യേകാദശൈവ തു | ഇതി വിസ്തരതോ ദൃ(ദി)ഷ്ടാഃ സലക്ഷണചികിത്സിതാഃ ||൪൫|| സംഹിതായാമഭിഹിതാഃ സപ്തഷഷ്ടിര്മുഖാമയാഃ | ഏതാവന്തോ യഥാസ്ഥൂലമുത്തമാങ്ഗഗതാ ഗദാഃ | അസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ നിഗദിതാഃ സങ്ഖ്യാരൂപചികിത്സിതൈഃ ||൪൬||

ഇദാനീം ശാലാക്യതന്ത്രസ്യാര്ഥപിണ്ഡമുക്തമുപസംഹരന്നാഹ- ഷട്സപ്തതിരിത്യാദി| ദശാഷ്ടാദശ അഷ്ടാവിംശതിരിത്യര്ഥഃ| ഇതി ശബ്ദ ഉക്തസ്മരണേ| യേ വിസ്തരതോ ദൃ(ദി)ഷ്ടാഃ വിസ്തരേണ വിദേഹാദൌ ഭാഷിതാഃ| യഥാസ്ഥൂലം സ്ഥൂലാനതിക്രമേണ, അണുശോ ഭിദ്യമാനാഃ പുനരസങ്ഖ്യേയാഃ| അസ്മിന്നിതി ശാലാക്യശാസ്ത്രേ||൪൪-൪൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ശിരോരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൬|| ഇതി ശ്രീഭഗവതാ ധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതാചാര്യേണ വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതം ശാലാക്യതന്ത്രം സമാപ്തമ് |

സദ്ബുദ്ധേഃ പ്രസവഃ പദം സുയശസഃ സദ്വൈദ്യവന്ദ്യഃ ശ്രിയാമാവാസഃ സുകൃതീ ക്രിയാസു നിപുണഃ ശ്രീഡല്ഹണാഖ്യോ ഭിഷക്| ശ്രീഭാദാനകനാഥസാഹലനൃപസ്യാതീവ യോ വല്ലഭഃ ശാസ്ത്രം തസ്യ നിബന്ധസങ്ഗ്രഹ ഇതി ഖ്യാതം ധരിത്രീതലേ| ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൨൬||