Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ ശിരോരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| വാതവ്യാധിവിധിഃ കാര്യഃ ശിരോരോഗേऽനിലാത്മകേ | പയോനുപാനം സേവേത ഘൃതം തൈലമഥാപി വാ ||൩||
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके | पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 5
മുദ്ഗാന് കുലത്ഥാന്മാഷാംശ്ച ഖാദേച്ച നിശി കേവലാന് | കടൂഷ്ണാംശ്ച സസര്പിഷ്കാനുഷ്ണം ചാനു പയഃ പിബേത് ||൪|| പിബേദ്വാ പയസാ തൈലം തത്കല്കം വാऽപി മാനവഃ |൫|
मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् | कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ||४|| पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10
വാതഘ്നസിദ്ധൈഃ ക്ഷീരൈശ്ച സുഖോഷ്ണൈഃ സേകമാചരേത് ||൫|| തത്സിദ്ധൈഃ പായസൈര്വാऽപി സുഖോഷ്ണൈര്ലേപയേച്ഛിരഃ | സ്വിന്നൈര്വാ മത്സ്യപിശിതൈഃ കൃശരൈര്വാ സസൈന്ധവൈഃ ||൬|| ചന്ദനോത്പലകുഷ്ഠൈര്വാ സുശ്ലക്ഷ്ണൈര്മഗധായുതൈഃ | സ്നിഗ്ധസ്യ തൈലം നസ്യം സ്യാത് കുലീരരസസാധിതമ് ||൭|| വരുണാദൌ ഗണേ ക്ഷുണ്ണേ ക്ഷീരമര്ധോദകം പചേത് | ക്ഷീരശേഷം ച തന്മഥ്യം ശീതം സാരമുപാഹരേത് ||൮|| തതോ മധുരകൈഃ സിദ്ധം നസ്യേ തത് പൂജിതം ഹവിഃ | തസ്മിന് വിപക്വേ ക്ഷീരേ തു പേയം സര്പിഃ സശര്കരമ് ||൯|| ധൂമം ചാസ്യ യഥാകാലം സ്നൈഹികം യോജയേദ്ഭിഷക് |൧൦|
वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ||५|| तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः | स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः ||६|| चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः | स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ||७|| वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् | क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ||८|| ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः | तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम् ||९|| धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (10) · Śloka 11
പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യേഷു ബസ്തികര്മണി സേചനേ ||൧൦|| വിദധ്യാത്ത്രൈവൃതം ധീമാന് ബലാതൈലമഥാപി വാ |൧൧|
पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ||१०|| विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
ഭോജയേച്ച രസൈഃ സ്നിഗ്ധൈഃ പയോഭിര്വാ സുസംസ്കൃതൈഃ ||൧൧||
भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
പിത്തരക്തസമുത്ഥാനൌ ശിരോരോഗൌ നിവാരയേത് | ശിരോലേപൈഃ സസര്പിഷ്കൈഃ പരിഷേകൈശ്ച ശീതലൈഃ ||൧൨|| ക്ഷീരേക്ഷുരസധാന്യാമ്ലമസ്തുക്ഷൌദ്രസിതാജലൈഃ |൧൩|
पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् | शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः ||१२|| क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15
നലവഞ്ജുലകഹ്ലാരചന്ദനോത്പലപദ്മകൈഃ ||൧൩|| വംശശൈവലയഷ്ട്യാഹ്വമുസ്താമ്ഭോരുഹസംയുതൈഃ | ശിരഃപ്രലേപൈഃ സഘൃതൈര്വൈസര്പൈശ്ച തഥാവിധൈഃ ||൧൪|| മധുരൈശ്ച മുഖാലൈപൈര്നസ്യകര്മഭിരേവ ച |൧൫|
नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ||१३|| वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः | शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः ||१४|| मधुरैश्च मुखालैपैर्नस्यकर्मभिरेव च |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (15) · Śloka 16
ആസ്ഥാപനൈര്വിരേകൈശ്ച പഥ്യൈശ്ച സ്നേഹബസ്തിഭിഃ ||൧൫|| ക്ഷീരസര്പിര്ഹിതം നസ്യം വസാ വാ ജാങ്ഗലാ ശുഭാ |൧൬|
आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः ||१५|| क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
ഉത്പലാദിവിപക്വേന ക്ഷീരേണാസ്ഥാപനം ഹിതമ് ||൧൬|| ഭോജനം ജാങ്ഗലരസൈഃ സര്പിഷാ ചാനുവാസനമ് | മധുരൈഃ ക്ഷീരസര്പിസ്തു സ്നേഹനേ ച സശര്കരമ് ||൧൭||
उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम् ||१६|| भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् | मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
പിത്തരക്തഘ്നമുദ്ദിഷ്ടം യച്ചാന്യദപി തദ്ധിതമ് |൧൮|
पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20
കഫോത്ഥിതം ശിരോരോഗം ജയേത് കഫനിവാരണൈഃ ||൧൮|| ശിരോവിരേകൈര്വമനൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്ഗണ്ഡൂഷധാരണൈഃ | അച്ഛം ച പായയേത്സര്പിഃ സ്വേദയേച്ചാപ്യഭീക്ഷ്ണശഃ ||൧൯|| ശിരോ മധൂകസാരേണ സ്നിഗ്ധം ചാപി വിരേചയേത് | ഇങ്ഗുദസ്യ ത്വചാ വാऽപി മേഷശൃങ്ഗസ്യ വാ ഭിഷക് ||൨൦||
कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः ||१८|| शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः | अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ||१९|| शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् | इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ആഭ്യാമേവ കൃതാം വര്തിം ധൂമപാനേ പ്രയോജയേത് | ഘ്രേയം കട്ഫലചൂര്ണം ച കവലാശ്ച കഫാപഹാഃ ||൨൧|| സരലാകുഷ്ഠശാര്ങ്ഗേഷ്ടാദേവകാഷ്ഠൈഃ സരോഹിഷൈഃ | ക്ഷാരപിഷ്ടൈഃ സലവണൈഃ സുഖോഷ്ണൈര്ലേപയേച്ഛിരഃ ||൨൨||
आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् | घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः ||२१|| सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः | क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
യവഷഷ്ടികയോശ്ചാന്നം വ്യോഷക്ഷാരസമായുതമ് | പടോലമുദ്ഗകൌലത്ഥൈര്മാത്രാവദ്ഭോജയേദ്രസൈഃ ||൨൩||
यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् | पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्रसैः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (24) · Śloka 24
ശിരോരോഗേ ത്രിദോഷോത്ഥേ ത്രിദോഷഘ്നോ വിധിര്ഹിതഃ |൨൪|
शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
സര്പിഃപാനം വിശേഷേണ പുരാണം വാ ദിശന്തി ഹി ||൨൪||
सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25) · Śloka 26
ക്ഷയജേ ക്ഷയമാസാദ്യ കര്തവ്യോ ബൃംഹണോ വിധിഃ | പാനേ നസ്യേ ച സര്പിഃ സ്യാദ്വാതഘ്നമധുരൈഃ ശൃതമ് ||൨൫|| ക്ഷയകാസാപഹം ചാത്ര സര്പിഃ പഥ്യതമം വിദുഃ |൨൬|
क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः | पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ||२५|| क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27
കൃമിഭിര്ഭക്ഷ്യമാണസ്യ വക്ഷ്യതേ ശിരസഃ ക്രിയാ ||൨൬|| നസ്യേ ഹി ശോണിതം ദദ്യാത്തേന മൂര്ച്ഛന്തി ജന്തവഃ | മത്താഃ ശോണിതഗന്ധേന സമായാന്തി യതസ്തതഃ ||൨൭||
कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया ||२६|| नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः | मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29
തേഷാം നിര്ഹരണം കാര്യം തതോ മൂര്ധവിരേചനൈഃ | ഹ്രസ്വശിഗ്രുകബീജൈര്വാ കാംസ്യനീലീസമായുതൈഃ ||൨൮|| കൃമിഘ്നൈരവപീഡൈശ്ച മൂത്രപിഷ്ടൈരുപാചരേത് | പൂതിമത്സ്യയുതാന് ധൂമാന് കൃമിഘ്നാംശ്ച പ്രയോജയേത് ||൨൯||
तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः | ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः ||२८|| कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् | पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (30) · Śloka 30
ഭോജനാനി കൃമിഘ്നാനി പാനാനി വിവിധാനി ച |൩൦|
भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
സൂര്യാവര്തേ വിധാതവ്യം നസ്യകര്മാദിഭേഷജമ് ||൩൦||
सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
ഭോജനം ജാങ്ഗലപ്രായം ക്ഷീരാന്നവികൃതിര്ഘൃതമ് |൩൧|
भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34
തഥാऽര്ധഭേദകേ വ്യാധൌ പ്രാപ്തമന്യച്ച യദ്ഭവേത് ||൩൧|| ശിരീഷമൂലകഫലൈരവപീഡോऽനയോര്ഹിതഃ | വംശമൂലകകര്പൂരൈരവപീഡം പ്രയോജയേത് ||൩൨|| അവപീഡോ ഹിതശ്ചാത്ര വചാമാഗധികായുതഃ | മധുകേനാവപീഡോ വാ മധുനാ സഹ സംയുതഃ ||൩൩|| മനഃശിലാവപീഡോ വാ മധുനാ ചന്ദനേന വാ |൩൪|
तथाऽर्धभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत् ||३१|| शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः | वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत् ||३२|| अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः | मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः ||३३|| मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
തേഷാമന്തേ ഹിതം നസ്യം സര്പിര്മധുരസാന്വിതമ് ||൩൪||
तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (35) · Śloka 36
സാരിവോത്പലകുഷ്ഠാനി മധുകം ചാമ്ലപേഷിതമ് | സര്പിസ്തൈലയുതോ ലേപോ ദ്വയോരപി സുഖാവഹഃ ||൩൫|| ഏഷ ഏവ പ്രയോക്തവ്യഃ ശിരോരോഗേ കഫാത്മകേ |൩൬|
सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् | सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः ||३५|| एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38
അനന്തവാതേ കര്തവ്യഃ സൂര്യാവര്തഹരോ വിധിഃ ||൩൬|| സിരാവ്യധശ്ച കര്തവ്യോऽനന്തവാതപ്രശാന്തയേ | ആഹാരശ്ച വിധാതവ്യോ വാതപിത്തവിനാശനഃ ||൩൭|| മധുമസ്തകസംയാവഘൃതപൂരൈശ്ച ഭോജനമ് |൩൮|
अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः ||३६|| सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये | आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ||३७|| मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (38) · Śloka 39
ക്ഷീരസര്പിഃ പ്രശംസന്തി നസ്യേ പാനേ ച ശങ്ഖകേ ||൩൮|| ജാങ്ഗലാനാം രസൈഃ സ്നിഗ്ധൈരാഹാരശ്ചാത്ര ശസ്യതേ |൩൯|
क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ||३८|| जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40
ശതാവരീം തിലാന് കൃഷ്ണാന് മധുകം നീലമുത്പലമ് ||൩൯|| ദൂര്വാം പുനര്നവാം ചൈവ ലേപേ സാധ്വവചാരയേത് | മഹാസുഗന്ധാമഥവാ പാലിന്ദീം ചാമ്ലപേഷിതാമ് ||൪൦||
शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ||३९|| दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् | महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (41) · Śloka 41
ശീതാംശ്ചാത്ര പരീഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച പ്രയോജയേത് |൪൧|
शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
അവപീഡശ്ച ദേയോऽത്ര സൂര്യാവര്തനിവാരണഃ ||൪൧||
अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (42) · Śloka 43
കൃമിക്ഷയകൃതൌ ഹിത്വാ ശിരോരോഗേഷു ബുദ്ധിമാന് | മധുതൈലസമായുക്തൈഃ ശിരാംസ്യതിവിരേചയേത് ||൪൨|| പശ്ചാത്സര്ഷപതൈലേന തതോ നസ്യം പ്രയോജയേത് |൪൩|
कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् | मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत् ||४२|| पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (43) · Śloka 44
ന ചേച്ഛാന്തിം വ്രജന്ത്യേവം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാംസ്തതോ ഭിഷക് ||൪൩|| പശ്ചാദുപാചരേത്സമ്യക് സിരാണാമഥ മോക്ഷണൈഃ |൪൪|
न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक् ||४३|| पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46
ഷട്സപ്തതിര്നേത്രരോഗാ ദശാഷ്ടാദശ കര്ണജാഃ ||൪൪|| ഏകത്രിംശദ് ഘ്രാണഗതാഃ ശിരസ്യേകാദശൈവ തു | ഇതി വിസ്തരതോ ദൃ(ദി)ഷ്ടാഃ സലക്ഷണചികിത്സിതാഃ ||൪൫|| സംഹിതായാമഭിഹിതാഃ സപ്തഷഷ്ടിര്മുഖാമയാഃ | ഏതാവന്തോ യഥാസ്ഥൂലമുത്തമാങ്ഗഗതാ ഗദാഃ | അസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ നിഗദിതാഃ സങ്ഖ്യാരൂപചികിത്സിതൈഃ ||൪൬||
षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः ||४४|| एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु | इति विस्तरतो दृ(दि)ष्टाः सलक्षणचिकित्सिताः ||४५|| संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः | एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः | अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ശിരോരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൬|| ഇതി ശ്രീഭഗവതാ ധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതാചാര്യേണ വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതം ശാലാക്യതന്ത്രം സമാപ്തമ് |
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ||२६|| इति श्रीभगवता धन्वन्तरिणोपदिष्टायां महर्षिणा सुश्रुताचार्येण विरचितायां सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं शालाक्यतन्त्रं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon