26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதஃ ஶிரோரோகப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨|| வாதவ்யாதிவிதிஃ கார்யஃ ஶிரோரோகேऽநிலாத்மகே | பயோநுபாநஂ ஸேவேத கதஂ தைலமதாபி வா ||௩||

வாதவ்யாதிவிதிரிதி ஸமஸ்தோ வாதவ்யாதிவிதிர்பாஹ்ய ஆப்யந்தரோऽபி கர்தவ்யஃ; தத்ர பாஹ்யஃ ஸ்நேஹஸ்வேதாப்யங்கபரிஷேகோபநாஹஶிரோபஸ்திநஸ்யாதிஃ, ஆப்யந்தரஸ்து ஸ்நேஹபாநாநுவாஸநநிரூஹாதிஃ| பயோநுபாநமிதி வாதஸ்ய பித்தாநுபந்தஸ்ய கதஂ, கபாநுபந்தஸ்ய தைலம்| யத்யபி வாதவ்யாதிசிகித்ஸிதாதிதேஶேநைவ கததைலயோஃ பாநஂ ப்ராப்தஂ, ததாऽபி நியமார்தமேதத்வசநஂ; அதவா பயோநுபாநப்ராப்த்யர்தஂ; அதவா ஸ்நேஹாதிப்ரயோகபரிஸமாப்தௌ ப்ராயோகிகமேதத்விதாநம்||௧-௩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

முத்காந் குலத்தாந்மாஷாஂஶ்ச காதேச்ச நிஶி கேவலாந் | கடூஷ்ணாஂஶ்ச ஸஸர்பிஷ்காநுஷ்ணஂ சாநு பயஃ பிபேத் ||௪|| பிபேத்வா பயஸா தைலஂ தத்கல்கஂ வாऽபி மாநவஃ |௫|

முத்காநித்யாதி| முத்காநாஂ வாதகரத்வேऽபி மாஷாணாஂ ஶ்லேஷ்மகரத்வேऽபி வ்யாதிப்ரத்யநீகத்வாத்யோகஶக்தேரசிந்த்யத்வாச்சோபயோகஃ| கடூஷ்ணாநிதி கடூஷ்ணத்ரவ்யஸஂஸ்கதாந், ஸஸர்பிஷ்காந் ஸகதாந்| தைலஂ திலதைலம்| தத்கல்கஂ முத்காதிகல்கஂ; அந்யே திலகல்கமாஹுஃ, தந்நேச்சதி கயீ ஜேஜ்ஜடஶ்ச||௪||-

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

வாதக்நஸித்தைஃ க்ஷீரைஶ்ச ஸுகோஷ்ணைஃ ஸேகமாசரேத் ||௫|| தத்ஸித்தைஃ பாயஸைர்வாऽபி ஸுகோஷ்ணைர்லேபயேச்சிரஃ | ஸ்விந்நைர்வா மத்ஸ்யபிஶிதைஃ கஶரைர்வா ஸஸைந்தவைஃ ||௬|| சந்தநோத்பலகுஷ்டைர்வா ஸுஶ்லக்ஷ்ணைர்மகதாயுதைஃ | ஸ்நிக்தஸ்ய தைலஂ நஸ்யஂ ஸ்யாத் குலீரரஸஸாதிதம் ||௭|| வருணாதௌ கணே க்ஷுண்ணே க்ஷீரமர்தோதகஂ பசேத் | க்ஷீரஶேஷஂ ச தந்மத்யஂ ஶீதஂ ஸாரமுபாஹரேத் ||௮|| ததோ மதுரகைஃ ஸித்தஂ நஸ்யே தத் பூஜிதஂ ஹவிஃ | தஸ்மிந் விபக்வே க்ஷீரே து பேயஂ ஸர்பிஃ ஸஶர்கரம் ||௯|| தூமஂ சாஸ்ய யதாகாலஂ ஸ்நைஹிகஂ யோஜயேத்பிஷக் |௧௦|

ஆப்யந்தரவிதிஂ ப்ரதிபாத்ய பாஹ்யவிதிமாஹ- வாதக்நஸித்தைரித்யாதி| வாதக்நாநி பத்ரதார்வாதீநி| ஸேகோ தாராஸேகஃ| தத்ஸித்தைஃ பாயஸைஃ வாதஹரத்ரவ்யஸித்தகோக்ஷீரபாயஸைரித்யர்தஃ| லேபயேத் உபநாஹயேத்| ஸ்விந்நைர்வா மத்ஸ்யபிஶிதைரிதி மத்ஸ்யமாஂஸைஃ ஸ்விந்நைர்வா ஶிரஸ்யுபநாஹஃ| கஶரைர்வேதி திலதண்டுலமாஷகதயவாக்வோபநாஹஃ; கஶரஶப்தோऽகாராந்தோऽப்யஸ்தி| சந்தநாதிபிர்வா ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டைருபநாஹஃ| ஸ்நிக்தஸ்யேத்யாதி| ஸ்நிக்தஸ்ய குலீரரஸசதுர்குணே ஸாதிதஂ தைலஂ நஸ்யஂ ஸ்யாதிதி பிண்டார்தஃ| வருணாதாவித்யாதி| க்ஷுண்ணே ஜர்ஜரீகதே| தஸ்மிந் விபக்வே க்ஷீரே த்விதி வருணாதிகணஸித்தே க்ஷீரே சதுர்குணே ஸாதிதஂ காகோல்யாதிப்ரதிவாபஂ யத் ஸர்பிஸ்தச்சர்கராப்ரக்ஷேபஂ பேயமிதி தாத்பர்யார்தஃ| அந்யே து ‘தஸ்மிந் விபக்வஂ க்ஷீரே ச’ இதி படந்தி; தஸ்மிந் வருணாதிக்வாதே க்ஷீரே ச ஸாதிதஂ ஸர்பிஃ ஸஶர்கரஂ பிபேதிதி ச வ்யாக்யாநயந்தி| தூமஂ சாஸ்யேத்யாதி| யதாகாலஂ யதாவஸ்தஂ மதூச்சிஷ்டப்ரபதிபிஃ ஸ்நேஹமிஶ்ரைஃ கதோ தூமஃ ஸ்நைஹிகஃ||௫-௯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

பாநாப்யஞ்ஜநநஸ்யேஷு பஸ்திகர்மணி ஸேசநே ||௧௦|| விதத்யாத்த்ரைவதஂ தீமாந் பலாதைலமதாபி வா |௧௧|

பாநாப்யஞ்ஜநேத்யாதி| த்ரைவதம் அபதாநகசிகித்ஸிதோக்தஂ, பலாதைலஂ மூடகர்பசிகித்ஸிதோக்தம்||௧௦||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

போஜயேச்ச ரஸைஃ ஸ்நிக்தைஃ பயோபிர்வா ஸுஸஂஸ்கதைஃ ||௧௧||

போஜயேதித்யாதி| ரஸைஃ மாஂஸரஸைஃ| ஸுஸஂஸ்கதைஃ வாதஹரத்ரவ்யஸாதிதைஃ||௧௧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

பித்தரக்தஸமுத்தாநௌ ஶிரோரோகௌ நிவாரயேத் | ஶிரோலேபைஃ ஸஸர்பிஷ்கைஃ பரிஷேகைஶ்ச ஶீதலைஃ ||௧௨|| க்ஷீரேக்ஷுரஸதாந்யாம்லமஸ்துக்ஷௌத்ரஸிதாஜலைஃ |௧௩|

இதாநீஂ பித்தஜரக்தஜயோஸ்துல்யசிகித்ஸிதத்வாத் ஸங்க்ஷேபார்தமுபயோரேகஂ சிகித்ஸிதமாஹ- பித்தரக்தேத்யாதி| ஶிரோலேபைஃ மதுரகாதித்ரவ்யகதைஃ பரிஷேகைஶ்ச ஶீதலைஃ க்ஷீரேக்ஷுரஸாதிகதைஃ| தாந்யேவ பரிஷேகத்ரவ்யாண்யாஹ- க்ஷீரக்ஷ்வித்யாதி| ஸிதாஜலஂ ஶர்கரோதகம்||௧௨||-

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

நலவஞ்ஜுலகஹ்லாரசந்தநோத்பலபத்மகைஃ ||௧௩|| வஂஶஶைவலயஷ்ட்யாஹ்வமுஸ்தாம்போருஹஸஂயுதைஃ | ஶிரஃப்ரலேபைஃ ஸகதைர்வைஸர்பைஶ்ச ததாவிதைஃ ||௧௪|| மதுரைஶ்ச முகாலைபைர்நஸ்யகர்மபிரேவ ச |௧௫|

ஶிரோலேபத்ரவ்யாண்யாஹ- நலேத்யாதி| நலஃ ஶுஷிரபர்வா ஸ்வநாமக்யாதஃ, வஞ்ஜுலோ வேதஸஃ கஹ்லாரஂ ரக்தோத்பலஂ, சந்தநஂ ரக்தசந்தநம், உத்பலஂ நீலோத்பலஂ, ஶைவலஂ தூர்வா, அம்போருஹஂ பத்மம்| வைஸர்பைஶ்ச ததாவிதைரிதி விஸர்பசிகித்ஸிதோக்தைஃ ப்ரலேபைஃ (சி. ௧௭); தாநி து உஶீரலாமஜ்ஜகசந்தநஸ்ரோதோஜமுக்தாமணிகைரிகாணி| ததாவிதைரிதி வசநாத்ரக்தபித்தவிஸர்பப்ரலேபப்ரகாரைர்ந து கபவாதவிஸர்பலேபத்ரவ்யப்ரகாரைரித்யர்தஃ| மதுரைஃ காகோல்யாதிபிஃ| நஸ்யமத்ர மதுரத்ரவ்யஸஂஸ்கதேந ஸ்நேஹேந கதம்| பித்தரக்தஸமுத்தாநௌ ஶிரோரோகௌ நிவாரயேதித்யத்ராபி ஸம்பந்தநீயம்||௧௩-௧௪||-

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

ஆஸ்தாபநைர்விரேகைஶ்ச பத்யைஶ்ச ஸ்நேஹபஸ்திபிஃ ||௧௫|| க்ஷீரஸர்பிர்ஹிதஂ நஸ்யஂ வஸா வா ஜாங்கலா ஶுபா |௧௬|

இதாநீஂ ரக்தஜே பித்தஜே ச ஶிரோரோகே வமநஂ விஹாய கர்மசதுஷ்டயஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஆஸ்தாபநைரித்யாதி| ஆஸ்தாபநாதிபிஃ பித்தரக்தஸமுத்திதௌ ஶிரோரோகௌ நிவாரயேதிதி ஸம்பந்தஃ| பத்யஶப்த ஆஸ்தாபநாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பந்தநீயஃ| பத்யைஃ ஹிதைஃ| தேந வக்ஷ்யமாணோத்பலாதிநாऽऽஸ்தாபநஂ விரேசநஂ ச மதுரத்ரவ்யகதஂ, ஸ்நேஹபஸ்தயஸ்து மதுரகந்தக்ஷீரகதாதிகதாஃ| க்ஷீரஸர்பிரத்ர மத்யமாநக்ஷீரோத்பந்நநவநீதஜாதம்||௧௫||-

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

உத்பலாதிவிபக்வேந க்ஷீரேணாஸ்தாபநஂ ஹிதம் ||௧௬|| போஜநஂ ஜாங்கலரஸைஃ ஸர்பிஷா சாநுவாஸநம் | மதுரைஃ க்ஷீரஸர்பிஸ்து ஸ்நேஹநே ச ஸஶர்கரம் ||௧௭||

ஆஸ்தாபநோபயோகித்ரவ்யாண்யாஹ- உத்பலேத்யாதி| ஸர்பிஷா சாநுவாஸநமித்யுக்தஂ ததேவ நிர்திஶந்நாஹ- மதுரைரித்யாதி| மதுரைஃ காகோல்யாதிபிஃ, பக்வமிதி ஶேஷஃ| க்ஷீரஸர்பிஃ க்ஷீரமதநாதுத்திதஂ, ஸ்நேஹநே ஸ்நேஹபஸ்தௌ, ஸஶர்கரஂ ஸிதஶர்கராசூர்ணப்ரக்ஷேபம்| அந்யே து ‘மதுரைஃ க்ஷீரஸர்பிஸ்து பக்வஂ பாநே ஸஶர்கரம்’ இதி படந்தி, தந்நேச்சதி கயீ||௧௬-௧௭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

பித்தரக்தக்நமுத்திஷ்டஂ யச்சாந்யதபி தத்திதம் |௧௮|

இதாநீஂ ஸங்க்ஷேபார்தமதிதேஶேநாபரமபி சிகித்ஸிதமாஹ- பித்தரக்தக்நமித்யாதி| அந்யதபி பாநாலேபநஸ்யாதி ரக்தபித்தக்நஂ யதுத்திஷ்டஂ ததத்ராபி ஹிதமிதி பிண்டார்தஃ|௧௮|-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

கபோத்திதஂ ஶிரோரோகஂ ஜயேத் கபநிவாரணைஃ ||௧௮|| ஶிரோவிரேகைர்வமநைஸ்தீக்ஷ்ணைர்கண்டூஷதாரணைஃ | அச்சஂ ச பாயயேத்ஸர்பிஃ ஸ்வேதயேச்சாப்யபீக்ஷ்ணஶஃ ||௧௯|| ஶிரோ மதூகஸாரேண ஸ்நிக்தஂ சாபி விரேசயேத் | இங்குதஸ்ய த்வசா வாऽபி மேஷஶங்கஸ்ய வா பிஷக் ||௨௦||

இதாநீஂ கபஜஶிரோரோகசிகித்ஸாமாஹ- கபோத்திதமித்யாதி| கபோத்திதஂ ஶிரோரோகஂ கபநிவாரணைர்ஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ; தாநி ச கபநிவாரணாநி ஶிரோவிரேசநாதீநி| அச்சஂ சேதி அச்சஂ கேவலஂ, வமநநிர்ஜிதகபஸ்ய ப்ரகுபிதவாதவிஜயார்தஂ ஸர்பிஃபாநஂ அதவா ஸர்பிஃபாநஂ வமநஸ்ய ப்ராக்கர்ம| அபீக்ஷ்ணஶஃ புநஃ புநஃ||௧௮-௨௦||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ஆப்யாமேவ கதாஂ வர்திஂ தூமபாநே ப்ரயோஜயேத் | க்ரேயஂ கட்பலசூர்ணஂ ச கவலாஶ்ச கபாபஹாஃ ||௨௧|| ஸரலாகுஷ்டஶார்ங்கேஷ்டாதேவகாஷ்டைஃ ஸரோஹிஷைஃ | க்ஷாரபிஷ்டைஃ ஸலவணைஃ ஸுகோஷ்ணைர்லேபயேச்சிரஃ ||௨௨||

ஶிரோவிரேசநாவஶேஷிதகபஸ்யோபஶமநார்தஂ தூமமாஹ- ஆப்யாமித்யாதி| ஆப்யாம் இங்குதீமேஷஶங்கீத்வக்ப்யாம்| கட்பலசூர்ணஂ க்ரேயஂ க்ராதவ்யஂ, ப்ரதமநவிஶேஷோऽயம்| கபாபஹாஃ கபஹரத்ரவ்யகதாஃ| ஸரலேத்யாதி| க்ஷாரபிஷ்டைஃ க்ஷாரோதகபிஷ்டைஃ , ஸலவணைஃ ஈஷல்லவணைஃ||௨௧-௨௨||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

யவஷஷ்டிகயோஶ்சாந்நஂ வ்யோஷக்ஷாரஸமாயுதம் | படோலமுத்ககௌலத்தைர்மாத்ராவத்போஜயேத்ரஸைஃ ||௨௩||

ஆஹாரமாஹ- யவேத்யாதி| வ்யோஷஂ த்ரிகடுகஂ, க்ஷாரோ யவக்ஷாரஃ, யவஷஷ்டிகயோஶ்சாந்நஂ த்ரிகடுகேந கடூகதஂ, யவக்ஷாரேண லவணிதஂ, படோலாதீநாஂ யூஷைஃ ஸஹ மாத்ராவத்போஜயேதிதி ஸம்பந்தஃ||௨௩||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

ஶிரோரோகே த்ரிதோஷோத்தே த்ரிதோஷக்நோ விதிர்ஹிதஃ |௨௪|

அதுநா த்ரிதோஷஜஶிரோரோகஸ்ய ஸாமாந்யாஂ சிகித்ஸாமாஹ- ஶிரோரோகே இத்யாதி| த்ரிதோஷக்நோ விதிரநந்தரோக்தவாதாதிஜஶிரோரோகக்நோ விதிஃ|௨௪|-

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ஸர்பிஃபாநஂ விஶேஷேண புராணஂ வா திஶந்தி ஹி ||௨௪||

ஸாமாந்யசிகித்ஸிதமபிதாய விஶேஷசிகித்ஸிதமாஹ- ஸர்பிஃபாநமிதி| அத்ர நிபந்தகாரைர்பஹூக்தஂ, தச்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதம்||௨௪||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

க்ஷயஜே க்ஷயமாஸாத்ய கர்தவ்யோ பஂஹணோ விதிஃ | பாநே நஸ்யே ச ஸர்பிஃ ஸ்யாத்வாதக்நமதுரைஃ ஶதம் ||௨௫|| க்ஷயகாஸாபஹஂ சாத்ர ஸர்பிஃ பத்யதமஂ விதுஃ |௨௬|

க்ஷயஜசிகித்ஸாமாஹ- க்ஷயஜ இத்யாதி| க்ஷயமாஸாத்ய ரக்தாதிக்ஷயேஷ்வந்யதமஂ க்ஷயமவதார்ய, ஶோணிதாதிக்ரியாநதிக்ரமேண சிகித்ஸிதமித்யர்தஃ; அந்யே து க்ஷயார்தஂ ஶோஷப்ரதிஷேதமத்யாயமாஸாத்ய, யோ பஂஹணோ விதிராஹாரௌஷதாக்யஃ ஸ கார்யஃ| பாநே நஸ்யே சேத்யத்ர சகாரோ பிந்நக்ரமே ஸர்பிஶ்சேத்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந தைலமபி மதுரத்ரவ்யஸஂஸ்கதஂ ஸமுச்சீயதே| க்ஷயகாஸாபஹஂ ஸர்பிஃ “குலீரஶுக்திசடகைணலாவாந் நிஷ்க்வாத்ய வர்கஂ மதுரஂ ச கத்ஸ்நம்” இத்யாதிநா ப்ரோக்தம்||௨௫||-

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

கமிபிர்பக்ஷ்யமாணஸ்ய வக்ஷ்யதே ஶிரஸஃ க்ரியா ||௨௬|| நஸ்யே ஹி ஶோணிதஂ தத்யாத்தேந மூர்ச்சந்தி ஜந்தவஃ | மத்தாஃ ஶோணிதகந்தேந ஸமாயாந்தி யதஸ்ததஃ ||௨௭||

இதாநீஂ க்ரிமிஜஶிரோரோகாவஸரே ஸுதூரவிஸ்ததபஹுக்ரிமீணாமுத்க்லேஶநேநாஹரணோபாயமுத்திஶந்நாஹ- கமிபிரித்யாதி| க்ரிமிபிர்பக்ஷ்யமாணஸ்யேவ, பக்ஷிதஸ்ய துஃஶக்யத்வாத்; ஶிரஸஃ க்ரியா வக்ஷ்யதே இதி ஸம்பந்தஃ| ஶோணிதநஸ்யஂ கமீணாமுத்க்லேஶநார்தஂ, ஸ்ரோதோமுககமநார்தஂ ச| மூர்ச்சந்தி மூர்ச்சிதா பவந்தி மதயுக்தா பவந்தி| ஸமாயாந்தி ஸமாகச்சந்தி| யதஸ்ததோ நாஸாஸ்ரோதஃப்ரபதிபிஃ தத்ர சாகதாநாஂ கமீணாஂ கூர்சகாதிபிர்நிர்ஹரணஂ கர்தவ்யம்||௨௬-௨௭||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

தேஷாஂ நிர்ஹரணஂ கார்யஂ ததோ மூர்தவிரேசநைஃ | ஹ்ரஸ்வஶிக்ருகபீஜைர்வா காஂஸ்யநீலீஸமாயுதைஃ ||௨௮|| கமிக்நைரவபீடைஶ்ச மூத்ரபிஷ்டைருபாசரேத் | பூதிமத்ஸ்யயுதாந் தூமாந் கமிக்நாஂஶ்ச ப்ரயோஜயேத் ||௨௯||

இதாநீஂ கூர்சகாதிபிரகம்யாநாஂ க்ரிமீணாஂ நிர்ஹரணார்தஂ சிகித்ஸிதமாஹ- தேஷாமித்யாதி| மூர்தவிரேசநைஃ விடங்கமரிசாபாமார்கஶிக்ருபீஜாதிபிஃ; கயீ து வக்ஷ்யமாணாநி ஹ்ரஸ்வஶிக்ருகபீஜாநி ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யாணி மந்யந்தே| ஹ்ரஸ்வஶிக்ருகபீஜைரித்யாதி| கமிக்நைஃ விடங்காதிபிஃ||௨௮-௨௯||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

போஜநாநி கமிக்நாநி பாநாநி விவிதாநி ச |௩௦|

ஆஹாரமாஹ- போஜநாநீத்யாதி| கமிக்நாநி கமிப்ரதிஷேத படிதாநி தாந்யாம்லப்ரபதீநி ஸுரஸாதிஸஂஸ்கதாநி|௩௦|-

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

ஸூர்யாவர்தே விதாதவ்யஂ நஸ்யகர்மாதிபேஷஜம் ||௩௦||

ஸூர்யாவர்தகசிகித்ஸாமாஹ- ஸூர்யாவர்தே இத்யாதி| நஸ்யகர்மாதீத்யாதிஶப்தால்லேபபரிஷேககவலக்ரஹஶிரோபஸ்த்யாதயஃ| அந்யே து நஸ்யகர்ம ஆதௌ யஸ்ய தந்நஸ்யகர்மாதி, தச்ச வமநஂ விஹாய விரேகாதிகர்மசதுஷ்டயம்| யே து ஸூர்யாவர்தவிபர்யயஂ படந்தி தத்ராபீதமேவ சிகித்ஸிதம்||௩௦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

போஜநஂ ஜாங்கலப்ராயஂ க்ஷீராந்நவிகதிர்கதம் |௩௧|

ஆஹாரஂ நியமயந்நாஹ- போஜநேத்யாதி|௩௧|-

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

ததாऽர்தபேதகே வ்யாதௌ ப்ராப்தமந்யச்ச யத்பவேத் ||௩௧|| ஶிரீஷமூலகபலைரவபீடோऽநயோர்ஹிதஃ | வஂஶமூலககர்பூரைரவபீடஂ ப்ரயோஜயேத் ||௩௨|| அவபீடோ ஹிதஶ்சாத்ர வசாமாகதிகாயுதஃ | மதுகேநாவபீடோ வா மதுநா ஸஹ ஸஂயுதஃ ||௩௩|| மநஃஶிலாவபீடோ வா மதுநா சந்தநேந வா |௩௪|

அர்தாவபேதகசிகித்ஸிதமாஹ- ததாऽர்தபேதகே இத்யாதி| ந கேவலஂ ஸூர்யாவர்தே நஸ்யகர்மாதிபேஷஜஂ ஜாங்கலப்ராயஂ போஜநஂ க்ஷீராந்நவிகதிர்கதஂ ப்ரயோஜயேத் ததாऽர்தாவபேதகேऽபி| ப்ராப்தமந்யச்ச யத்பவேதிதி அந்யதபி ஸ்நேஹஸிராவ்யதாவபீடகர்ணஶூலோக்ததீபிகாதைலாதி யத் ப்ராப்தஂ யுக்தஂ பவேத் தத் கர்தவ்யம்| கயீ து அந்யச்சப்தேந வக்ஷ்யமாணஂ ஶிரீஷமூலகபலைரித்யாதிகமிச்சதி| ஶிரீஷேத்யாதி| அநயோஃ ஸூர்யாவர்தார்தபேதகயோஃ| அவபீட்ய தீயத இத்யவபீடோ நஸ்யபேத இத்யர்தஃ| வஂஶேத்யாதி| அத்ரேதி அநயோஃ ஸூர்யாவர்தார்தபேதகயோஃ| மதுகஂ யஷ்டீமதுகஂ, மநஃஶிலாவபீடோ மதுநேத்யேகோ யோகஃ, சந்தநேந சேதி த்விதீயஃ| கேசிதத்ர சந்தநஶப்தேந மதூகஸாரஂ வ்யாக்யாநயந்தி||௩௧-௩௩||-

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

தேஷாமந்தே ஹிதஂ நஸ்யஂ ஸர்பிர்மதுரஸாந்விதம் ||௩௪||

அவபீடைர்நிர்ஜிதகபஸ்ய பஶ்சாத்கர்மாஹ- தேஷாமித்யாதி| தேஷாம் அவபீடாநாம், அந்தே அவஸாநே, மதுரகாந்விதஂ காகோல்யாதிகணகல்கஶதஂ கதஂ நஸ்யே ப்ரயோஜ்யம்| அந்யே மதுரஸாஂ மூர்வாஂ மந்யந்தே| கேசித்தேஷாமித்யத்ர தயோரிதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- அந்தேऽவபீடாநாமவஸாநே மதுரஸாந்விதஸர்பிஸ்தயோஃ ஸூர்யாவர்தார்தபேதகயோர்நஸ்யே ஹிதஂ, வாதபித்தோத்தராவஸ்தாயாஂ கதநஸ்யம்||௩௪||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

ஸாரிவோத்பலகுஷ்டாநி மதுகஂ சாம்லபேஷிதம் | ஸர்பிஸ்தைலயுதோ லேபோ த்வயோரபி ஸுகாவஹஃ ||௩௫|| ஏஷ ஏவ ப்ரயோக்தவ்யஃ ஶிரோரோகே கபாத்மகே |௩௬|

இதாநீஂ ஶிரோலேபமாஹ- ஸாரிவேத்யாதி| ஸாரிவா ப்ரஸித்தா, உத்பலஂ நீலோத்பலம்| அம்லபேஷிதஂ காஞ்ஜிகபேஷிதம்| த்வயோஃ ஸூர்யாவர்தார்தாவபேதகயோஃ| அயமபி ஶிரோலேபோ வாதபித்தோத்தராவஸ்தாயாஂ ப்ரயோக்தவ்யஃ| ஏஷ இத்யாதி| ஏஷ ஏவேதி ஶிரீஷபலாத்யவபீடஃ கபநிமித்தே ஶிரோரோகே ப்ரயோக்தவ்யஃ| யத்யபி கபஶிரோரோகஸ்ய சிகித்ஸோக்தா ததாऽப்யவஸரப்ராப்தத்வாத் புநருக்தா| அந்யே ‘ஶிரோரோகே கபாத்மகே’ இத்யத்ர ‘க்ஷயாத்மகே’ இதி படந்தி| தந்நேச்சதி ஜேஜ்ஜடாசார்யஃ| அபரே து ‘ஏபிரேவ ப்ரயோக்தவ்யஃ ஶிரோரோகேऽநிலாத்மகே’ இதி படந்தி| ஏபிரேவேதி அநந்தரோக்தஸாரிவோத்பலகுஷ்டாதிபிஃ||௩௫||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

அநந்தவாதே கர்தவ்யஃ ஸூர்யாவர்தஹரோ விதிஃ ||௩௬|| ஸிராவ்யதஶ்ச கர்தவ்யோऽநந்தவாதப்ரஶாந்தயே | ஆஹாரஶ்ச விதாதவ்யோ வாதபித்தவிநாஶநஃ ||௩௭|| மதுமஸ்தகஸஂயாவகதபூரைஶ்ச போஜநம் |௩௮|

கேசிதத்ராநந்தவாதசிகித்ஸிதஂ படந்தி; ததாஹ- அநந்தவாதே இத்யாதி| மதுமஸ்தகாஃ ரவஜுகாஃ, ஸஂயாவஃ கண்டககதைஶ்சாதுர்ஜாதககர்பூரஸுகந்தஃ லப்ஸிகேதி லோகே, கதபூரஃ ‘கேவர’ இதி ப்ரஸித்தஃ||௩௬-௩௭||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

க்ஷீரஸர்பிஃ ப்ரஶஂஸந்தி நஸ்யே பாநே ச ஶங்ககே ||௩௮|| ஜாங்கலாநாஂ ரஸைஃ ஸ்நிக்தைராஹாரஶ்சாத்ர ஶஸ்யதே |௩௯|

ஶங்ககசிகித்ஸாமாஹ- க்ஷீரேத்யாதி| க்ஷீரஸர்பிரிதி அர்திதசிகித்ஸிதேऽக்ஷிதர்பணார்தஂ யதுக்தம்| ஜாங்கலாநாமித்யத்ர கேசிதௌதகாநாமிதி படந்தி, தந்நேச்சதி கயீ||௩௮||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

ஶதாவரீஂ திலாந் கஷ்ணாந் மதுகஂ நீலமுத்பலம் ||௩௯|| தூர்வாஂ புநர்நவாஂ சைவ லேபே ஸாத்வவசாரயேத் | மஹாஸுகந்தாமதவா பாலிந்தீஂ சாம்லபேஷிதாம் ||௪௦||

ஶிரோலேபமாஹ- ஶதாவரீமித்யாதி| ஶதாவர்யாதிபிஃ க்ஷீரபிஷ்டைஃ ஶிரோலேபஃ| மஹாஸுகந்தாமித்யாதி| மஹாஸுகந்தா உத்பலஸாரிவா, ஸர்பஸுகந்தாமபரே| பாலிந்தீ காலவல்லீ| அம்லஂ காஞ்ஜிகம்||௩௯-௪௦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

ஶீதாஂஶ்சாத்ர பரீஷேகாந் ப்ரதேஹாஂஶ்ச ப்ரயோஜயேத் |௪௧|

அநுக்தாநப்யத்ர பரிஷேகப்ரதேஹாந்நிர்திஶந்நாஹ- ஶீதாநித்யாதி| ஶீதபரிஷேகாந் ஶீதவீர்யவிதாரிகந்தாதிகாகோல்யாத்யுத்பலாதிகஷாயகதாந், ஶீதப்ரதேஹாநேதேஷாமேவ கல்கைரம்லபிஷ்டைஃ கதாந்|௪௧|-

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

அவபீடஶ்ச தேயோऽத்ர ஸூர்யாவர்தநிவாரணஃ ||௪௧||

அவபீடஶ்சேத்யாதி| ஸூர்யாவர்தநிவாரணோऽவபீடஃ ‘ஶிரீஷமூலகபலைரவபீடோऽநயோர்ஹித’ இத்யாத்யுக்தஃ||௪௧||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

கமிக்ஷயகதௌ ஹித்வா ஶிரோரோகேஷு புத்திமாந் | மதுதைலஸமாயுக்தைஃ ஶிராஂஸ்யதிவிரேசயேத் ||௪௨|| பஶ்சாத்ஸர்ஷபதைலேந ததோ நஸ்யஂ ப்ரயோஜயேத் |௪௩|

இதாநீஂ ஶிரோரோகாணாஂ ஸாமாந்யசிகித்ஸாமாஹ- கமீத்யாதி| கமிக்ஷயகதௌ ஶிரோரோகௌ பரித்யஜ்யாந்யேஷு ஶிரோரோகேஷு மதுதைலஸமாயுக்தைஃ ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யைர்புத்திமாந் வைத்யஃ ஶிராஂஸி அதிவிரேசயேத், நஸ்யஂ தத்யாதித்யர்தஃ| மூலாநிலோந்மூலநத்வாத் ஸ்த்யாநபூதகபவிநாஶநத்வாச்ச ஸர்ஷபதைலேந நஸ்யம்| அந்யே து ‘பஶ்சாத் ஸர்பிஃ ஸுகோஷ்ணஂ து நஸ்யதஸ்து ப்ரஶஸ்யதே’ இதி படந்தி; தேஷாமயமபிப்ராயஃஶிரோவிரேசநேந கபே விஜிதே ஸதி வாதபித்தஜயார்தஂ ஸர்பிர்நஸ்யம்||௪௨||-

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

ந சேச்சாந்திஂ வ்ரஜந்த்யேவஂ ஸ்நிக்தஸ்விந்நாஂஸ்ததோ பிஷக் ||௪௩|| பஶ்சாதுபாசரேத்ஸம்யக் ஸிராணாமத மோக்ஷணைஃ |௪௪|

இதாநீமேதைரப்யுபாயைர்யதா ஶாந்திஂ ஶிரோரோகா ந யாந்தி ததா கிஂ கர்தவ்யமித்யாஹ- ந சேச்சாந்திமித்யாதி||௪௩||-

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ஷட்ஸப்ததிர்நேத்ரரோகா தஶாஷ்டாதஶ கர்ணஜாஃ ||௪௪|| ஏகத்ரிஂஶத் க்ராணகதாஃ ஶிரஸ்யேகாதஶைவ து | இதி விஸ்தரதோ த(தி)ஷ்டாஃ ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதாஃ ||௪௫|| ஸஂஹிதாயாமபிஹிதாஃ ஸப்தஷஷ்டிர்முகாமயாஃ | ஏதாவந்தோ யதாஸ்தூலமுத்தமாங்ககதா கதாஃ | அஸ்மிஞ்சாஸ்த்ரே நிகதிதாஃ ஸங்க்யாரூபசிகித்ஸிதைஃ ||௪௬||

இதாநீஂ ஶாலாக்யதந்த்ரஸ்யார்தபிண்டமுக்தமுபஸஂஹரந்நாஹ- ஷட்ஸப்ததிரித்யாதி| தஶாஷ்டாதஶ அஷ்டாவிஂஶதிரித்யர்தஃ| இதி ஶப்த உக்தஸ்மரணே| யே விஸ்தரதோ த(தி)ஷ்டாஃ விஸ்தரேண விதேஹாதௌ பாஷிதாஃ| யதாஸ்தூலஂ ஸ்தூலாநதிக்ரமேண, அணுஶோ பித்யமாநாஃ புநரஸங்க்யேயாஃ| அஸ்மிந்நிதி ஶாலாக்யஶாஸ்த்ரே||௪௪-௪௬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே ஶிரோரோகப்ரதிஷேதோ நாம ஷட்விஂஶோऽத்யாயஃ ||௨௬|| இதி ஶ்ரீபகவதா தந்வந்தரிணோபதிஷ்டாயாஂ மஹர்ஷிணா ஸுஶ்ருதாசார்யேண விரசிதாயாஂ ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதஂ ஶாலாக்யதந்த்ரஂ ஸமாப்தம் |

ஸத்புத்தேஃ ப்ரஸவஃ பதஂ ஸுயஶஸஃ ஸத்வைத்யவந்த்யஃ ஶ்ரியாமாவாஸஃ ஸுகதீ க்ரியாஸு நிபுணஃ ஶ்ரீடல்ஹணாக்யோ பிஷக்| ஶ்ரீபாதாநகநாதஸாஹலநபஸ்யாதீவ யோ வல்லபஃ ஶாஸ்த்ரஂ தஸ்ய நிபந்தஸங்க்ரஹ இதி க்யாதஂ தரித்ரீதலே| இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே ஷட்விஂஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ||௨௬||