Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
அதாதஃ ஶிரோரோகப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧||
யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||
வாதவ்யாதிவிதிஃ கார்யஃ ஶிரோரோகேऽநிலாத்மகே |
பயோநுபாநஂ ஸேவேத கதஂ தைலமதாபி வா ||௩||
View original
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके |
पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 5
முத்காந் குலத்தாந்மாஷாஂஶ்ச காதேச்ச நிஶி கேவலாந் |
கடூஷ்ணாஂஶ்ச ஸஸர்பிஷ்காநுஷ்ணஂ சாநு பயஃ பிபேத் ||௪||
பிபேத்வா பயஸா தைலஂ தத்கல்கஂ வாऽபி மாநவஃ |௫|
View original
मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् |
कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ||४||
पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः |५|
Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10
வாதக்நஸித்தைஃ க்ஷீரைஶ்ச ஸுகோஷ்ணைஃ ஸேகமாசரேத் ||௫||
தத்ஸித்தைஃ பாயஸைர்வாऽபி ஸுகோஷ்ணைர்லேபயேச்சிரஃ |
ஸ்விந்நைர்வா மத்ஸ்யபிஶிதைஃ கஶரைர்வா ஸஸைந்தவைஃ ||௬||
சந்தநோத்பலகுஷ்டைர்வா ஸுஶ்லக்ஷ்ணைர்மகதாயுதைஃ |
ஸ்நிக்தஸ்ய தைலஂ நஸ்யஂ ஸ்யாத் குலீரரஸஸாதிதம் ||௭||
வருணாதௌ கணே க்ஷுண்ணே க்ஷீரமர்தோதகஂ பசேத் |
க்ஷீரஶேஷஂ ச தந்மத்யஂ ஶீதஂ ஸாரமுபாஹரேத் ||௮||
ததோ மதுரகைஃ ஸித்தஂ நஸ்யே தத் பூஜிதஂ ஹவிஃ |
தஸ்மிந் விபக்வே க்ஷீரே து பேயஂ ஸர்பிஃ ஸஶர்கரம் ||௯||
தூமஂ சாஸ்ய யதாகாலஂ ஸ்நைஹிகஂ யோஜயேத்பிஷக் |௧௦|
View original
वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ||५||
तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः |
स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः ||६||
चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः |
स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ||७||
वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् |
क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ||८||
ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः |
तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम् ||९||
धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् |१०|
Adhikarana 4 (10) · Śloka 11
பாநாப்யஞ்ஜநநஸ்யேஷு பஸ்திகர்மணி ஸேசநே ||௧௦||
விதத்யாத்த்ரைவதஂ தீமாந் பலாதைலமதாபி வா |௧௧|
View original
पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ||१०||
विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा |११|
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
போஜயேச்ச ரஸைஃ ஸ்நிக்தைஃ பயோபிர்வா ஸுஸஂஸ்கதைஃ ||௧௧||
View original
भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः ||११||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
பித்தரக்தஸமுத்தாநௌ ஶிரோரோகௌ நிவாரயேத் |
ஶிரோலேபைஃ ஸஸர்பிஷ்கைஃ பரிஷேகைஶ்ச ஶீதலைஃ ||௧௨||
க்ஷீரேக்ஷுரஸதாந்யாம்லமஸ்துக்ஷௌத்ரஸிதாஜலைஃ |௧௩|
View original
पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् |
शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः ||१२||
क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः |१३|
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15
நலவஞ்ஜுலகஹ்லாரசந்தநோத்பலபத்மகைஃ ||௧௩||
வஂஶஶைவலயஷ்ட்யாஹ்வமுஸ்தாம்போருஹஸஂயுதைஃ |
ஶிரஃப்ரலேபைஃ ஸகதைர்வைஸர்பைஶ்ச ததாவிதைஃ ||௧௪||
மதுரைஶ்ச முகாலைபைர்நஸ்யகர்மபிரேவ ச |௧௫|
View original
नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ||१३||
वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः |
शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः ||१४||
मधुरैश्च मुखालैपैर्नस्यकर्मभिरेव च |१५|
Adhikarana 8 (15) · Śloka 16
ஆஸ்தாபநைர்விரேகைஶ்ச பத்யைஶ்ச ஸ்நேஹபஸ்திபிஃ ||௧௫||
க்ஷீரஸர்பிர்ஹிதஂ நஸ்யஂ வஸா வா ஜாங்கலா ஶுபா |௧௬|
View original
आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः ||१५||
क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा |१६|
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
உத்பலாதிவிபக்வேந க்ஷீரேணாஸ்தாபநஂ ஹிதம் ||௧௬||
போஜநஂ ஜாங்கலரஸைஃ ஸர்பிஷா சாநுவாஸநம் |
மதுரைஃ க்ஷீரஸர்பிஸ்து ஸ்நேஹநே ச ஸஶர்கரம் ||௧௭||
View original
उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम् ||१६||
भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् |
मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम् ||१७||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
பித்தரக்தக்நமுத்திஷ்டஂ யச்சாந்யதபி தத்திதம் |௧௮|
View original
पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् |१८|
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20
கபோத்திதஂ ஶிரோரோகஂ ஜயேத் கபநிவாரணைஃ ||௧௮||
ஶிரோவிரேகைர்வமநைஸ்தீக்ஷ்ணைர்கண்டூஷதாரணைஃ |
அச்சஂ ச பாயயேத்ஸர்பிஃ ஸ்வேதயேச்சாப்யபீக்ஷ்ணஶஃ ||௧௯||
ஶிரோ மதூகஸாரேண ஸ்நிக்தஂ சாபி விரேசயேத் |
இங்குதஸ்ய த்வசா வாऽபி மேஷஶங்கஸ்ய வா பிஷக் ||௨௦||
View original
कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः ||१८||
शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः |
अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ||१९||
शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् |
इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक् ||२०||
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ஆப்யாமேவ கதாஂ வர்திஂ தூமபாநே ப்ரயோஜயேத் |
க்ரேயஂ கட்பலசூர்ணஂ ச கவலாஶ்ச கபாபஹாஃ ||௨௧||
ஸரலாகுஷ்டஶார்ங்கேஷ்டாதேவகாஷ்டைஃ ஸரோஹிஷைஃ |
க்ஷாரபிஷ்டைஃ ஸலவணைஃ ஸுகோஷ்ணைர்லேபயேச்சிரஃ ||௨௨||
View original
आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् |
घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः ||२१||
सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः |
क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः ||२२||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
யவஷஷ்டிகயோஶ்சாந்நஂ வ்யோஷக்ஷாரஸமாயுதம் |
படோலமுத்ககௌலத்தைர்மாத்ராவத்போஜயேத்ரஸைஃ ||௨௩||
View original
यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् |
पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्रसैः ||२३||
Adhikarana 14 (24) · Śloka 24
ஶிரோரோகே த்ரிதோஷோத்தே த்ரிதோஷக்நோ விதிர்ஹிதஃ |௨௪|
View original
शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः |२४|
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ஸர்பிஃபாநஂ விஶேஷேண புராணஂ வா திஶந்தி ஹி ||௨௪||
View original
सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ||२४||
Adhikarana 16 (25) · Śloka 26
க்ஷயஜே க்ஷயமாஸாத்ய கர்தவ்யோ பஂஹணோ விதிஃ |
பாநே நஸ்யே ச ஸர்பிஃ ஸ்யாத்வாதக்நமதுரைஃ ஶதம் ||௨௫||
க்ஷயகாஸாபஹஂ சாத்ர ஸர்பிஃ பத்யதமஂ விதுஃ |௨௬|
View original
क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः |
पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ||२५||
क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः |२६|
Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27
கமிபிர்பக்ஷ்யமாணஸ்ய வக்ஷ்யதே ஶிரஸஃ க்ரியா ||௨௬||
நஸ்யே ஹி ஶோணிதஂ தத்யாத்தேந மூர்ச்சந்தி ஜந்தவஃ |
மத்தாஃ ஶோணிதகந்தேந ஸமாயாந்தி யதஸ்ததஃ ||௨௭||
View original
कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया ||२६||
नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः |
मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ||२७||
Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29
தேஷாஂ நிர்ஹரணஂ கார்யஂ ததோ மூர்தவிரேசநைஃ |
ஹ்ரஸ்வஶிக்ருகபீஜைர்வா காஂஸ்யநீலீஸமாயுதைஃ ||௨௮||
கமிக்நைரவபீடைஶ்ச மூத்ரபிஷ்டைருபாசரேத் |
பூதிமத்ஸ்யயுதாந் தூமாந் கமிக்நாஂஶ்ச ப்ரயோஜயேத் ||௨௯||
View original
तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः |
ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः ||२८||
कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् |
पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत् ||२९||
Adhikarana 19 (30) · Śloka 30
போஜநாநி கமிக்நாநி பாநாநி விவிதாநி ச |௩௦|
View original
भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च |३०|
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
ஸூர்யாவர்தே விதாதவ்யஂ நஸ்யகர்மாதிபேஷஜம் ||௩௦||
View original
सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ||३०||
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
போஜநஂ ஜாங்கலப்ராயஂ க்ஷீராந்நவிகதிர்கதம் |௩௧|
View original
भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् |३१|
Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34
ததாऽர்தபேதகே வ்யாதௌ ப்ராப்தமந்யச்ச யத்பவேத் ||௩௧||
ஶிரீஷமூலகபலைரவபீடோऽநயோர்ஹிதஃ |
வஂஶமூலககர்பூரைரவபீடஂ ப்ரயோஜயேத் ||௩௨||
அவபீடோ ஹிதஶ்சாத்ர வசாமாகதிகாயுதஃ |
மதுகேநாவபீடோ வா மதுநா ஸஹ ஸஂயுதஃ ||௩௩||
மநஃஶிலாவபீடோ வா மதுநா சந்தநேந வா |௩௪|
View original
तथाऽर्धभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत् ||३१||
शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः |
वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत् ||३२||
अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः |
मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः ||३३||
मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा |३४|
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
தேஷாமந்தே ஹிதஂ நஸ்யஂ ஸர்பிர்மதுரஸாந்விதம் ||௩௪||
View original
तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् ||३४||
Adhikarana 24 (35) · Śloka 36
ஸாரிவோத்பலகுஷ்டாநி மதுகஂ சாம்லபேஷிதம் |
ஸர்பிஸ்தைலயுதோ லேபோ த்வயோரபி ஸுகாவஹஃ ||௩௫||
ஏஷ ஏவ ப்ரயோக்தவ்யஃ ஶிரோரோகே கபாத்மகே |௩௬|
View original
सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् |
सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः ||३५||
एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके |३६|
Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38
அநந்தவாதே கர்தவ்யஃ ஸூர்யாவர்தஹரோ விதிஃ ||௩௬||
ஸிராவ்யதஶ்ச கர்தவ்யோऽநந்தவாதப்ரஶாந்தயே |
ஆஹாரஶ்ச விதாதவ்யோ வாதபித்தவிநாஶநஃ ||௩௭||
மதுமஸ்தகஸஂயாவகதபூரைஶ்ச போஜநம் |௩௮|
View original
अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः ||३६||
सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये |
आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ||३७||
मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् |३८|
Adhikarana 26 (38) · Śloka 39
க்ஷீரஸர்பிஃ ப்ரஶஂஸந்தி நஸ்யே பாநே ச ஶங்ககே ||௩௮||
ஜாங்கலாநாஂ ரஸைஃ ஸ்நிக்தைராஹாரஶ்சாத்ர ஶஸ்யதே |௩௯|
View original
क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ||३८||
जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते |३९|
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40
ஶதாவரீஂ திலாந் கஷ்ணாந் மதுகஂ நீலமுத்பலம் ||௩௯||
தூர்வாஂ புநர்நவாஂ சைவ லேபே ஸாத்வவசாரயேத் |
மஹாஸுகந்தாமதவா பாலிந்தீஂ சாம்லபேஷிதாம் ||௪௦||
View original
शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ||३९||
दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् |
महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम् ||४०||
Adhikarana 28 (41) · Śloka 41
ஶீதாஂஶ்சாத்ர பரீஷேகாந் ப்ரதேஹாஂஶ்ச ப்ரயோஜயேத் |௪௧|
View original
शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् |४१|
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
அவபீடஶ்ச தேயோऽத்ர ஸூர்யாவர்தநிவாரணஃ ||௪௧||
View original
अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः ||४१||
Adhikarana 30 (42) · Śloka 43
கமிக்ஷயகதௌ ஹித்வா ஶிரோரோகேஷு புத்திமாந் |
மதுதைலஸமாயுக்தைஃ ஶிராஂஸ்யதிவிரேசயேத் ||௪௨||
பஶ்சாத்ஸர்ஷபதைலேந ததோ நஸ்யஂ ப்ரயோஜயேத் |௪௩|
View original
कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् |
मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत् ||४२||
पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् |४३|
Adhikarana 31 (43) · Śloka 44
ந சேச்சாந்திஂ வ்ரஜந்த்யேவஂ ஸ்நிக்தஸ்விந்நாஂஸ்ததோ பிஷக் ||௪௩||
பஶ்சாதுபாசரேத்ஸம்யக் ஸிராணாமத மோக்ஷணைஃ |௪௪|
View original
न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक् ||४३||
पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः |४४|
Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46
ஷட்ஸப்ததிர்நேத்ரரோகா தஶாஷ்டாதஶ கர்ணஜாஃ ||௪௪||
ஏகத்ரிஂஶத் க்ராணகதாஃ ஶிரஸ்யேகாதஶைவ து |
இதி விஸ்தரதோ த(தி)ஷ்டாஃ ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதாஃ ||௪௫||
ஸஂஹிதாயாமபிஹிதாஃ ஸப்தஷஷ்டிர்முகாமயாஃ |
ஏதாவந்தோ யதாஸ்தூலமுத்தமாங்ககதா கதாஃ |
அஸ்மிஞ்சாஸ்த்ரே நிகதிதாஃ ஸங்க்யாரூபசிகித்ஸிதைஃ ||௪௬||
View original
षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः ||४४||
एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु |
इति विस्तरतो दृ(दि)ष्टाः सलक्षणचिकित्सिताः ||४५||
संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः |
एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः |
अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४६||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே ஶிரோரோகப்ரதிஷேதோ நாம ஷட்விஂஶோऽத்யாயஃ ||௨௬||
இதி ஶ்ரீபகவதா தந்வந்தரிணோபதிஷ்டாயாஂ மஹர்ஷிணா ஸுஶ்ருதாசார்யேண விரசிதாயாஂ ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதஂ ஶாலாக்யதந்த்ரஂ ஸமாப்தம் |
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ||२६||
इति श्रीभगवता धन्वन्तरिणोपदिष्टायां महर्षिणा सुश्रुताचार्येण विरचितायां सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं शालाक्यतन्त्रं समाप्तम् |