Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதஃ ஶிரோரோகப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨|| வாதவ்யாதிவிதிஃ கார்யஃ ஶிரோரோகேऽநிலாத்மகே | பயோநுபாநஂ ஸேவேத கதஂ தைலமதாபி வா ||௩||

View original

अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके | पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

முத்காந் குலத்தாந்மாஷாஂஶ்ச காதேச்ச நிஶி கேவலாந் | கடூஷ்ணாஂஶ்ச ஸஸர்பிஷ்காநுஷ்ணஂ சாநு பயஃ பிபேத் ||௪|| பிபேத்வா பயஸா தைலஂ தத்கல்கஂ வாऽபி மாநவஃ |௫|

View original

मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् | कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ||४|| पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः |५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

வாதக்நஸித்தைஃ க்ஷீரைஶ்ச ஸுகோஷ்ணைஃ ஸேகமாசரேத் ||௫|| தத்ஸித்தைஃ பாயஸைர்வாऽபி ஸுகோஷ்ணைர்லேபயேச்சிரஃ | ஸ்விந்நைர்வா மத்ஸ்யபிஶிதைஃ கஶரைர்வா ஸஸைந்தவைஃ ||௬|| சந்தநோத்பலகுஷ்டைர்வா ஸுஶ்லக்ஷ்ணைர்மகதாயுதைஃ | ஸ்நிக்தஸ்ய தைலஂ நஸ்யஂ ஸ்யாத் குலீரரஸஸாதிதம் ||௭|| வருணாதௌ கணே க்ஷுண்ணே க்ஷீரமர்தோதகஂ பசேத் | க்ஷீரஶேஷஂ ச தந்மத்யஂ ஶீதஂ ஸாரமுபாஹரேத் ||௮|| ததோ மதுரகைஃ ஸித்தஂ நஸ்யே தத் பூஜிதஂ ஹவிஃ | தஸ்மிந் விபக்வே க்ஷீரே து பேயஂ ஸர்பிஃ ஸஶர்கரம் ||௯|| தூமஂ சாஸ்ய யதாகாலஂ ஸ்நைஹிகஂ யோஜயேத்பிஷக் |௧௦|

View original

वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ||५|| तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः | स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः ||६|| चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः | स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ||७|| वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् | क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ||८|| ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः | तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम् ||९|| धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

பாநாப்யஞ்ஜநநஸ்யேஷு பஸ்திகர்மணி ஸேசநே ||௧௦|| விதத்யாத்த்ரைவதஂ தீமாந் பலாதைலமதாபி வா |௧௧|

View original

पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ||१०|| विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा |११|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

போஜயேச்ச ரஸைஃ ஸ்நிக்தைஃ பயோபிர்வா ஸுஸஂஸ்கதைஃ ||௧௧||

View original

भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः ||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

பித்தரக்தஸமுத்தாநௌ ஶிரோரோகௌ நிவாரயேத் | ஶிரோலேபைஃ ஸஸர்பிஷ்கைஃ பரிஷேகைஶ்ச ஶீதலைஃ ||௧௨|| க்ஷீரேக்ஷுரஸதாந்யாம்லமஸ்துக்ஷௌத்ரஸிதாஜலைஃ |௧௩|

View original

पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् | शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः ||१२|| क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः |१३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

நலவஞ்ஜுலகஹ்லாரசந்தநோத்பலபத்மகைஃ ||௧௩|| வஂஶஶைவலயஷ்ட்யாஹ்வமுஸ்தாம்போருஹஸஂயுதைஃ | ஶிரஃப்ரலேபைஃ ஸகதைர்வைஸர்பைஶ்ச ததாவிதைஃ ||௧௪|| மதுரைஶ்ச முகாலைபைர்நஸ்யகர்மபிரேவ ச |௧௫|

View original

नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ||१३|| वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः | शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः ||१४|| मधुरैश्च मुखालैपैर्नस्यकर्मभिरेव च |१५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

ஆஸ்தாபநைர்விரேகைஶ்ச பத்யைஶ்ச ஸ்நேஹபஸ்திபிஃ ||௧௫|| க்ஷீரஸர்பிர்ஹிதஂ நஸ்யஂ வஸா வா ஜாங்கலா ஶுபா |௧௬|

View original

आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः ||१५|| क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा |१६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

உத்பலாதிவிபக்வேந க்ஷீரேணாஸ்தாபநஂ ஹிதம் ||௧௬|| போஜநஂ ஜாங்கலரஸைஃ ஸர்பிஷா சாநுவாஸநம் | மதுரைஃ க்ஷீரஸர்பிஸ்து ஸ்நேஹநே ச ஸஶர்கரம் ||௧௭||

View original

उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम् ||१६|| भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् | मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम् ||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

பித்தரக்தக்நமுத்திஷ்டஂ யச்சாந்யதபி தத்திதம் |௧௮|

View original

पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् |१८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

கபோத்திதஂ ஶிரோரோகஂ ஜயேத் கபநிவாரணைஃ ||௧௮|| ஶிரோவிரேகைர்வமநைஸ்தீக்ஷ்ணைர்கண்டூஷதாரணைஃ | அச்சஂ ச பாயயேத்ஸர்பிஃ ஸ்வேதயேச்சாப்யபீக்ஷ்ணஶஃ ||௧௯|| ஶிரோ மதூகஸாரேண ஸ்நிக்தஂ சாபி விரேசயேத் | இங்குதஸ்ய த்வசா வாऽபி மேஷஶங்கஸ்ய வா பிஷக் ||௨௦||

View original

कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः ||१८|| शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः | अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ||१९|| शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् | इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक् ||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ஆப்யாமேவ கதாஂ வர்திஂ தூமபாநே ப்ரயோஜயேத் | க்ரேயஂ கட்பலசூர்ணஂ ச கவலாஶ்ச கபாபஹாஃ ||௨௧|| ஸரலாகுஷ்டஶார்ங்கேஷ்டாதேவகாஷ்டைஃ ஸரோஹிஷைஃ | க்ஷாரபிஷ்டைஃ ஸலவணைஃ ஸுகோஷ்ணைர்லேபயேச்சிரஃ ||௨௨||

View original

आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् | घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः ||२१|| सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः | क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः ||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

யவஷஷ்டிகயோஶ்சாந்நஂ வ்யோஷக்ஷாரஸமாயுதம் | படோலமுத்ககௌலத்தைர்மாத்ராவத்போஜயேத்ரஸைஃ ||௨௩||

View original

यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् | पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्रसैः ||२३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

ஶிரோரோகே த்ரிதோஷோத்தே த்ரிதோஷக்நோ விதிர்ஹிதஃ |௨௪|

View original

शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः |२४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ஸர்பிஃபாநஂ விஶேஷேண புராணஂ வா திஶந்தி ஹி ||௨௪||

View original

सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

க்ஷயஜே க்ஷயமாஸாத்ய கர்தவ்யோ பஂஹணோ விதிஃ | பாநே நஸ்யே ச ஸர்பிஃ ஸ்யாத்வாதக்நமதுரைஃ ஶதம் ||௨௫|| க்ஷயகாஸாபஹஂ சாத்ர ஸர்பிஃ பத்யதமஂ விதுஃ |௨௬|

View original

क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः | पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ||२५|| क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः |२६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

கமிபிர்பக்ஷ்யமாணஸ்ய வக்ஷ்யதே ஶிரஸஃ க்ரியா ||௨௬|| நஸ்யே ஹி ஶோணிதஂ தத்யாத்தேந மூர்ச்சந்தி ஜந்தவஃ | மத்தாஃ ஶோணிதகந்தேந ஸமாயாந்தி யதஸ்ததஃ ||௨௭||

View original

कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया ||२६|| नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः | मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ||२७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

தேஷாஂ நிர்ஹரணஂ கார்யஂ ததோ மூர்தவிரேசநைஃ | ஹ்ரஸ்வஶிக்ருகபீஜைர்வா காஂஸ்யநீலீஸமாயுதைஃ ||௨௮|| கமிக்நைரவபீடைஶ்ச மூத்ரபிஷ்டைருபாசரேத் | பூதிமத்ஸ்யயுதாந் தூமாந் கமிக்நாஂஶ்ச ப்ரயோஜயேத் ||௨௯||

View original

तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः | ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः ||२८|| कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् | पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत् ||२९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

போஜநாநி கமிக்நாநி பாநாநி விவிதாநி ச |௩௦|

View original

भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च |३०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

ஸூர்யாவர்தே விதாதவ்யஂ நஸ்யகர்மாதிபேஷஜம் ||௩௦||

View original

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ||३०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

போஜநஂ ஜாங்கலப்ராயஂ க்ஷீராந்நவிகதிர்கதம் |௩௧|

View original

भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् |३१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

ததாऽர்தபேதகே வ்யாதௌ ப்ராப்தமந்யச்ச யத்பவேத் ||௩௧|| ஶிரீஷமூலகபலைரவபீடோऽநயோர்ஹிதஃ | வஂஶமூலககர்பூரைரவபீடஂ ப்ரயோஜயேத் ||௩௨|| அவபீடோ ஹிதஶ்சாத்ர வசாமாகதிகாயுதஃ | மதுகேநாவபீடோ வா மதுநா ஸஹ ஸஂயுதஃ ||௩௩|| மநஃஶிலாவபீடோ வா மதுநா சந்தநேந வா |௩௪|

View original

तथाऽर्धभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत् ||३१|| शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः | वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत् ||३२|| अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः | मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः ||३३|| मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा |३४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

தேஷாமந்தே ஹிதஂ நஸ்யஂ ஸர்பிர்மதுரஸாந்விதம் ||௩௪||

View original

तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् ||३४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

ஸாரிவோத்பலகுஷ்டாநி மதுகஂ சாம்லபேஷிதம் | ஸர்பிஸ்தைலயுதோ லேபோ த்வயோரபி ஸுகாவஹஃ ||௩௫|| ஏஷ ஏவ ப்ரயோக்தவ்யஃ ஶிரோரோகே கபாத்மகே |௩௬|

View original

सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् | सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः ||३५|| एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके |३६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

அநந்தவாதே கர்தவ்யஃ ஸூர்யாவர்தஹரோ விதிஃ ||௩௬|| ஸிராவ்யதஶ்ச கர்தவ்யோऽநந்தவாதப்ரஶாந்தயே | ஆஹாரஶ்ச விதாதவ்யோ வாதபித்தவிநாஶநஃ ||௩௭|| மதுமஸ்தகஸஂயாவகதபூரைஶ்ச போஜநம் |௩௮|

View original

अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः ||३६|| सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये | आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ||३७|| मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् |३८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

க்ஷீரஸர்பிஃ ப்ரஶஂஸந்தி நஸ்யே பாநே ச ஶங்ககே ||௩௮|| ஜாங்கலாநாஂ ரஸைஃ ஸ்நிக்தைராஹாரஶ்சாத்ர ஶஸ்யதே |௩௯|

View original

क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ||३८|| जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते |३९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

ஶதாவரீஂ திலாந் கஷ்ணாந் மதுகஂ நீலமுத்பலம் ||௩௯|| தூர்வாஂ புநர்நவாஂ சைவ லேபே ஸாத்வவசாரயேத் | மஹாஸுகந்தாமதவா பாலிந்தீஂ சாம்லபேஷிதாம் ||௪௦||

View original

शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ||३९|| दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् | महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम् ||४०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

ஶீதாஂஶ்சாத்ர பரீஷேகாந் ப்ரதேஹாஂஶ்ச ப்ரயோஜயேத் |௪௧|

View original

शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् |४१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

அவபீடஶ்ச தேயோऽத்ர ஸூர்யாவர்தநிவாரணஃ ||௪௧||

View original

अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः ||४१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

கமிக்ஷயகதௌ ஹித்வா ஶிரோரோகேஷு புத்திமாந் | மதுதைலஸமாயுக்தைஃ ஶிராஂஸ்யதிவிரேசயேத் ||௪௨|| பஶ்சாத்ஸர்ஷபதைலேந ததோ நஸ்யஂ ப்ரயோஜயேத் |௪௩|

View original

कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् | मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत् ||४२|| पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् |४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

ந சேச்சாந்திஂ வ்ரஜந்த்யேவஂ ஸ்நிக்தஸ்விந்நாஂஸ்ததோ பிஷக் ||௪௩|| பஶ்சாதுபாசரேத்ஸம்யக் ஸிராணாமத மோக்ஷணைஃ |௪௪|

View original

न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक् ||४३|| पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः |४४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

ஷட்ஸப்ததிர்நேத்ரரோகா தஶாஷ்டாதஶ கர்ணஜாஃ ||௪௪|| ஏகத்ரிஂஶத் க்ராணகதாஃ ஶிரஸ்யேகாதஶைவ து | இதி விஸ்தரதோ த(தி)ஷ்டாஃ ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதாஃ ||௪௫|| ஸஂஹிதாயாமபிஹிதாஃ ஸப்தஷஷ்டிர்முகாமயாஃ | ஏதாவந்தோ யதாஸ்தூலமுத்தமாங்ககதா கதாஃ | அஸ்மிஞ்சாஸ்த்ரே நிகதிதாஃ ஸங்க்யாரூபசிகித்ஸிதைஃ ||௪௬||

View original

षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः ||४४|| एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु | इति विस्तरतो दृ(दि)ष्टाः सलक्षणचिकित्सिताः ||४५|| संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः | एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः | अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே ஶிரோரோகப்ரதிஷேதோ நாம ஷட்விஂஶோऽத்யாயஃ ||௨௬|| இதி ஶ்ரீபகவதா தந்வந்தரிணோபதிஷ்டாயாஂ மஹர்ஷிணா ஸுஶ்ருதாசார்யேண விரசிதாயாஂ ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதஂ ஶாலாக்யதந்த்ரஂ ஸமாப்தம் |

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ||२६|| इति श्रीभगवता धन्वन्तरिणोपदिष्टायां महर्षिणा सुश्रुताचार्येण विरचितायां सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं शालाक्यतन्त्रं समाप्तम् |

🔊 Audio coming soon

26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi