26. śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

అథాతః శిరోరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| వాతవ్యాధివిధిః కార్యః శిరోరోగేఽనిలాత్మకే | పయోనుపానం సేవేత ఘృతం తైలమథాపి వా ||3||

వాతవ్యాధివిధిరితి సమస్తో వాతవ్యాధివిధిర్బాహ్య ఆభ్యంతరోఽపి కర్తవ్యః; తత్ర బాహ్యః స్నేహస్వేదాభ్యంగపరిషేకోపనాహశిరోబస్తినస్యాదిః, ఆభ్యంతరస్తు స్నేహపానానువాసననిరూహాదిః| పయోనుపానమితి వాతస్య పిత్తానుబంధస్య ఘృతం, కఫానుబంధస్య తైలం| యద్యపి వాతవ్యాధిచికిత్సితాతిదేశేనైవ ఘృతతైలయోః పానం ప్రాప్తం, తథాఽపి నియమార్థమేతద్వచనం; అథవా పయోనుపానప్రాప్త్యర్థం; అథవా స్నేహాదిప్రయోగపరిసమాప్తౌ ప్రాయోగికమేతద్విధానం||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

ముద్గాన్ కులత్థాన్మాషాంశ్చ ఖాదేచ్చ నిశి కేవలాన్ | కటూష్ణాంశ్చ ససర్పిష్కానుష్ణం చాను పయః పిబేత్ ||4|| పిబేద్వా పయసా తైలం తత్కల్కం వాఽపి మానవః |5|

ముద్గానిత్యాది| ముద్గానాం వాతకరత్వేఽపి మాషాణాం శ్లేష్మకరత్వేఽపి వ్యాధిప్రత్యనీకత్వాద్యోగశక్తేరచింత్యత్వాచ్చోపయోగః| కటూష్ణానితి కటూష్ణద్రవ్యసంస్కృతాన్, ససర్పిష్కాన్ సఘృతాన్| తైలం తిలతైలం| తత్కల్కం ముద్గాదికల్కం; అన్యే తిలకల్కమాహుః, తన్నేచ్ఛతి గయీ జేజ్జటశ్చ||4||-

Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10

వాతఘ్నసిద్ధైః క్షీరైశ్చ సుఖోష్ణైః సేకమాచరేత్ ||5|| తత్సిద్ధైః పాయసైర్వాఽపి సుఖోష్ణైర్లేపయేచ్ఛిరః | స్విన్నైర్వా మత్స్యపిశితైః కృశరైర్వా ససైంధవైః ||6|| చందనోత్పలకుష్ఠైర్వా సుశ్లక్ష్ణైర్మగధాయుతైః | స్నిగ్ధస్య తైలం నస్యం స్యాత్ కులీరరససాధితం ||7|| వరుణాదౌ గణే క్షుణ్ణే క్షీరమర్ధోదకం పచేత్ | క్షీరశేషం చ తన్మథ్యం శీతం సారముపాహరేత్ ||8|| తతో మధురకైః సిద్ధం నస్యే తత్ పూజితం హవిః | తస్మిన్ విపక్వే క్షీరే తు పేయం సర్పిః సశర్కరం ||9|| ధూమం చాస్య యథాకాలం స్నైహికం యోజయేద్భిషక్ |10|

ఆభ్యంతరవిధిం ప్రతిపాద్య బాహ్యవిధిమాహ- వాతఘ్నసిద్ధైరిత్యాది| వాతఘ్నాని భద్రదార్వాదీని| సేకో ధారాసేకః| తత్సిద్ధైః పాయసైః వాతహరద్రవ్యసిద్ధగోక్షీరపాయసైరిత్యర్థః| లేపయేత్ ఉపనాహయేత్| స్విన్నైర్వా మత్స్యపిశితైరితి మత్స్యమాంసైః స్విన్నైర్వా శిరస్యుపనాహః| కృశరైర్వేతి తిలతండులమాషకృతయవాగ్వోపనాహః; కృశరశబ్దోఽకారాంతోఽప్యస్తి| చందనాదిభిర్వా శ్లక్ష్ణపిష్టైరుపనాహః| స్నిగ్ధస్యేత్యాది| స్నిగ్ధస్య కులీరరసచతుర్గుణే సాధితం తైలం నస్యం స్యాదితి పిండార్థః| వరుణాదావిత్యాది| క్షుణ్ణే జర్జరీకృతే| తస్మిన్ విపక్వే క్షీరే త్వితి వరుణాదిగణసిద్ధే క్షీరే చతుర్గుణే సాధితం కాకోల్యాదిప్రతివాపం యత్ సర్పిస్తచ్ఛర్కరాప్రక్షేపం పేయమితి తాత్పర్యార్థః| అన్యే తు ‘తస్మిన్ విపక్వం క్షీరే చ’ ఇతి పఠంతి; తస్మిన్ వరుణాదిక్వాథే క్షీరే చ సాధితం సర్పిః సశర్కరం పిబేదితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| ధూమం చాస్యేత్యాది| యథాకాలం యథావస్థం మధూచ్ఛిష్టప్రభృతిభిః స్నేహమిశ్రైః కృతో ధూమః స్నైహికః||5-9||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

పానాభ్యంజననస్యేషు బస్తికర్మణి సేచనే ||10|| విదధ్యాత్త్రైవృతం ధీమాన్ బలాతైలమథాపి వా |11|

పానాభ్యంజనేత్యాది| త్రైవృతం అపతానకచికిత్సితోక్తం, బలాతైలం మూఢగర్భచికిత్సితోక్తం||10||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

భోజయేచ్చ రసైః స్నిగ్ధైః పయోభిర్వా సుసంస్కృతైః ||11||

భోజయేదిత్యాది| రసైః మాంసరసైః| సుసంస్కృతైః వాతహరద్రవ్యసాధితైః||11||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

పిత్తరక్తసముత్థానౌ శిరోరోగౌ నివారయేత్ | శిరోలేపైః ససర్పిష్కైః పరిషేకైశ్చ శీతలైః ||12|| క్షీరేక్షురసధాన్యామ్లమస్తుక్షౌద్రసితాజలైః |13|

ఇదానీం పిత్తజరక్తజయోస్తుల్యచికిత్సితత్వాత్ సంక్షేపార్థముభయోరేకం చికిత్సితమాహ- పిత్తరక్తేత్యాది| శిరోలేపైః మధురకాదిద్రవ్యకృతైః పరిషేకైశ్చ శీతలైః క్షీరేక్షురసాదికృతైః| తాన్యేవ పరిషేకద్రవ్యాణ్యాహ- క్షీరక్ష్విత్యాది| సితాజలం శర్కరోదకం||12||-

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15

నలవంజులకహ్లారచందనోత్పలపద్మకైః ||13|| వంశశైవలయష్ట్యాహ్వముస్తాంభోరుహసంయుతైః | శిరఃప్రలేపైః సఘృతైర్వైసర్పైశ్చ తథావిధైః ||14|| మధురైశ్చ ముఖాలైపైర్నస్యకర్మభిరేవ చ |15|

శిరోలేపద్రవ్యాణ్యాహ- నలేత్యాది| నలః శుషిరపర్వా స్వనామఖ్యాతః, వంజులో వేతసః కహ్లారం రక్తోత్పలం, చందనం రక్తచందనం, ఉత్పలం నీలోత్పలం, శైవలం దూర్వా, అంభోరుహం పద్మం| వైసర్పైశ్చ తథావిధైరితి విసర్పచికిత్సితోక్తైః ప్రలేపైః (చి. 17); తాని తు ఉశీరలామజ్జకచందనస్రోతోజముక్తామణిగైరికాణి| తథావిధైరితి వచనాద్రక్తపిత్తవిసర్పప్రలేపప్రకారైర్న తు కఫవాతవిసర్పలేపద్రవ్యప్రకారైరిత్యర్థః| మధురైః కాకోల్యాదిభిః| నస్యమత్ర మధురద్రవ్యసంస్కృతేన స్నేహేన కృతం| పిత్తరక్తసముత్థానౌ శిరోరోగౌ నివారయేదిత్యత్రాపి సంబంధనీయం||13-14||-

Adhikarana 8 (15) · Śloka 16

ఆస్థాపనైర్విరేకైశ్చ పథ్యైశ్చ స్నేహబస్తిభిః ||15|| క్షీరసర్పిర్హితం నస్యం వసా వా జాంగలా శుభా |16|

ఇదానీం రక్తజే పిత్తజే చ శిరోరోగే వమనం విహాయ కర్మచతుష్టయం నిర్దిశన్నాహ- ఆస్థాపనైరిత్యాది| ఆస్థాపనాదిభిః పిత్తరక్తసముత్థితౌ శిరోరోగౌ నివారయేదితి సంబంధః| పథ్యశబ్ద ఆస్థాపనాదిభిస్త్రిభిః సంబంధనీయః| పథ్యైః హితైః| తేన వక్ష్యమాణోత్పలాదినాఽఽస్థాపనం విరేచనం చ మధురద్రవ్యకృతం, స్నేహబస్తయస్తు మధురకందక్షీరఘృతాదికృతాః| క్షీరసర్పిరత్ర మథ్యమానక్షీరోత్పన్ననవనీతజాతం||15||-

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

ఉత్పలాదివిపక్వేన క్షీరేణాస్థాపనం హితం ||16|| భోజనం జాంగలరసైః సర్పిషా చానువాసనం | మధురైః క్షీరసర్పిస్తు స్నేహనే చ సశర్కరం ||17||

ఆస్థాపనోపయోగిద్రవ్యాణ్యాహ- ఉత్పలేత్యాది| సర్పిషా చానువాసనమిత్యుక్తం తదేవ నిర్దిశన్నాహ- మధురైరిత్యాది| మధురైః కాకోల్యాదిభిః, పక్వమితి శేషః| క్షీరసర్పిః క్షీరమథనాదుత్థితం, స్నేహనే స్నేహబస్తౌ, సశర్కరం సితశర్కరాచూర్ణప్రక్షేపం| అన్యే తు ‘మధురైః క్షీరసర్పిస్తు పక్వం పానే సశర్కరం’ ఇతి పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ||16-17||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

పిత్తరక్తఘ్నముద్దిష్టం యచ్చాన్యదపి తద్ధితం |18|

ఇదానీం సంక్షేపార్థమతిదేశేనాపరమపి చికిత్సితమాహ- పిత్తరక్తఘ్నమిత్యాది| అన్యదపి పానాలేపనస్యాది రక్తపిత్తఘ్నం యదుద్దిష్టం తదత్రాపి హితమితి పిండార్థః|18|-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20

కఫోత్థితం శిరోరోగం జయేత్ కఫనివారణైః ||18|| శిరోవిరేకైర్వమనైస్తీక్ష్ణైర్గండూషధారణైః | అచ్ఛం చ పాయయేత్సర్పిః స్వేదయేచ్చాప్యభీక్ష్ణశః ||19|| శిరో మధూకసారేణ స్నిగ్ధం చాపి విరేచయేత్ | ఇంగుదస్య త్వచా వాఽపి మేషశృంగస్య వా భిషక్ ||20||

ఇదానీం కఫజశిరోరోగచికిత్సామాహ- కఫోత్థితమిత్యాది| కఫోత్థితం శిరోరోగం కఫనివారణైర్జయేదితి సంబంధః; తాని చ కఫనివారణాని శిరోవిరేచనాదీని| అచ్ఛం చేతి అచ్ఛం కేవలం, వమననిర్జితకఫస్య ప్రకుపితవాతవిజయార్థం సర్పిఃపానం అథవా సర్పిఃపానం వమనస్య ప్రాక్కర్మ| అభీక్ష్ణశః పునః పునః||18-20||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ఆభ్యామేవ కృతాం వర్తిం ధూమపానే ప్రయోజయేత్ | ఘ్రేయం కట్ఫలచూర్ణం చ కవలాశ్చ కఫాపహాః ||21|| సరలాకుష్ఠశారంగేష్టాదేవకాష్ఠైః సరోహిషైః | క్షారపిష్టైః సలవణైః సుఖోష్ణైర్లేపయేచ్ఛిరః ||22||

శిరోవిరేచనావశేషితకఫస్యోపశమనార్థం ధూమమాహ- ఆభ్యామిత్యాది| ఆభ్యాం ఇంగుదీమేషశృంగీత్వగ్భ్యాం| కట్ఫలచూర్ణం ఘ్రేయం ఘ్రాతవ్యం, ప్రధమనవిశేషోఽయం| కఫాపహాః కఫహరద్రవ్యకృతాః| సరలేత్యాది| క్షారపిష్టైః క్షారోదకపిష్టైః , సలవణైః ఈషల్లవణైః||21-22||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

యవషష్టికయోశ్చాన్నం వ్యోషక్షారసమాయుతం | పటోలముద్గకౌలత్థైర్మాత్రావద్భోజయేద్రసైః ||23||

ఆహారమాహ- యవేత్యాది| వ్యోషం త్రికటుకం, క్షారో యవక్షారః, యవషష్టికయోశ్చాన్నం త్రికటుకేన కటూకృతం, యవక్షారేణ లవణితం, పటోలాదీనాం యూషైః సహ మాత్రావద్భోజయేదితి సంబంధః||23||

Adhikarana 14 (24) · Śloka 24

శిరోరోగే త్రిదోషోత్థే త్రిదోషఘ్నో విధిర్హితః |24|

అధునా త్రిదోషజశిరోరోగస్య సామాన్యాం చికిత్సామాహ- శిరోరోగే ఇత్యాది| త్రిదోషఘ్నో విధిరనంతరోక్తవాతాదిజశిరోరోగఘ్నో విధిః|24|-

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

సర్పిఃపానం విశేషేణ పురాణం వా దిశంతి హి ||24||

సామాన్యచికిత్సితమభిధాయ విశేషచికిత్సితమాహ- సర్పిఃపానమితి| అత్ర నిబంధకారైర్బహూక్తం, తచ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితం||24||

Adhikarana 16 (25) · Śloka 26

క్షయజే క్షయమాసాద్య కర్తవ్యో బృంహణో విధిః | పానే నస్యే చ సర్పిః స్యాద్వాతఘ్నమధురైః శృతం ||25|| క్షయకాసాపహం చాత్ర సర్పిః పథ్యతమం విదుః |26|

క్షయజచికిత్సామాహ- క్షయజ ఇత్యాది| క్షయమాసాద్య రక్తాదిక్షయేష్వన్యతమం క్షయమవధార్య, శోణితాదిక్రియానతిక్రమేణ చికిత్సితమిత్యర్థః; అన్యే తు క్షయార్థం శోషప్రతిషేధమధ్యాయమాసాద్య, యో బృంహణో విధిరాహారౌషధాఖ్యః స కార్యః| పానే నస్యే చేత్యత్ర చకారో భిన్నక్రమే సర్పిశ్చేత్యత్ర ద్రష్టవ్యః, తేన తైలమపి మధురద్రవ్యసంస్కృతం సముచ్చీయతే| క్షయకాసాపహం సర్పిః “కులీరశుక్తిచటకైణలావాన్ నిష్క్వాథ్య వర్గం మధురం చ కృత్స్నం” ఇత్యాదినా ప్రోక్తం||25||-

Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27

కృమిభిర్భక్ష్యమాణస్య వక్ష్యతే శిరసః క్రియా ||26|| నస్యే హి శోణితం దద్యాత్తేన మూర్చ్ఛంతి జంతవః | మత్తాః శోణితగంధేన సమాయాంతి యతస్తతః ||27||

ఇదానీం క్రిమిజశిరోరోగావసరే సుదూరవిస్తృతబహుక్రిమీణాముత్క్లేశనేనాహరణోపాయముద్దిశన్నాహ- కృమిభిరిత్యాది| క్రిమిభిర్భక్ష్యమాణస్యేవ, భక్షితస్య దుఃశక్యత్వాత్; శిరసః క్రియా వక్ష్యతే ఇతి సంబంధః| శోణితనస్యం కృమీణాముత్క్లేశనార్థం, స్రోతోముఖగమనార్థం చ| మూర్చ్ఛంతి మూర్చ్ఛితా భవంతి మదయుక్తా భవంతి| సమాయాంతి సమాగచ్ఛంతి| యతస్తతో నాసాస్రోతఃప్రభృతిభిః తత్ర చాగతానాం కృమీణాం కూర్చకాదిభిర్నిర్హరణం కర్తవ్యం||26-27||

Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29

తేషాం నిర్హరణం కార్యం తతో మూర్ధవిరేచనైః | హ్రస్వశిగ్రుకబీజైర్వా కాంస్యనీలీసమాయుతైః ||28|| కృమిఘ్నైరవపీడైశ్చ మూత్రపిష్టైరుపాచరేత్ | పూతిమత్స్యయుతాన్ ధూమాన్ కృమిఘ్నాంశ్చ ప్రయోజయేత్ ||29||

ఇదానీం కూర్చకాదిభిరగమ్యానాం క్రిమీణాం నిర్హరణార్థం చికిత్సితమాహ- తేషామిత్యాది| మూర్ధవిరేచనైః విడంగమరిచాపామార్గశిగ్రుబీజాదిభిః; గయీ తు వక్ష్యమాణాని హ్రస్వశిగ్రుకబీజాని శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి మన్యంతే| హ్రస్వశిగ్రుకబీజైరిత్యాది| కృమిఘ్నైః విడంగాదిభిః||28-29||

Adhikarana 19 (30) · Śloka 30

భోజనాని కృమిఘ్నాని పానాని వివిధాని చ |30|

ఆహారమాహ- భోజనానీత్యాది| కృమిఘ్నాని కృమిప్రతిషేధ పఠితాని ధాన్యామ్లప్రభృతీని సురసాదిసంస్కృతాని|30|-

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

సూర్యావర్తే విధాతవ్యం నస్యకర్మాదిభేషజం ||30||

సూర్యావర్తకచికిత్సామాహ- సూర్యావర్తే ఇత్యాది| నస్యకర్మాదీత్యాదిశబ్దాల్లేపపరిషేకకవలగ్రహశిరోబస్త్యాదయః| అన్యే తు నస్యకర్మ ఆదౌ యస్య తన్నస్యకర్మాది, తచ్చ వమనం విహాయ విరేకాదికర్మచతుష్టయం| యే తు సూర్యావర్తవిపర్యయం పఠంతి తత్రాపీదమేవ చికిత్సితం||30||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

భోజనం జాంగలప్రాయం క్షీరాన్నవికృతిర్ఘృతం |31|

ఆహారం నియమయన్నాహ- భోజనేత్యాది|31|-

Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34

తథాఽర్ధభేదకే వ్యాధౌ ప్రాప్తమన్యచ్చ యద్భవేత్ ||31|| శిరీషమూలకఫలైరవపీడోఽనయోర్హితః | వంశమూలకకర్పూరైరవపీడం ప్రయోజయేత్ ||32|| అవపీడో హితశ్చాత్ర వచామాగధికాయుతః | మధుకేనావపీడో వా మధునా సహ సంయుతః ||33|| మనఃశిలావపీడో వా మధునా చందనేన వా |34|

అర్ధావభేదకచికిత్సితమాహ- తథాఽర్ధభేదకే ఇత్యాది| న కేవలం సూర్యావర్తే నస్యకర్మాదిభేషజం జాంగలప్రాయం భోజనం క్షీరాన్నవికృతిర్ఘృతం ప్రయోజయేత్ తథాఽర్ధావభేదకేఽపి| ప్రాప్తమన్యచ్చ యద్భవేదితి అన్యదపి స్నేహసిరావ్యధావపీడకర్ణశూలోక్తదీపికాతైలాది యత్ ప్రాప్తం యుక్తం భవేత్ తత్ కర్తవ్యం| గయీ తు అన్యచ్ఛబ్దేన వక్ష్యమాణం శిరీషమూలకఫలైరిత్యాదికమిచ్ఛతి| శిరీషేత్యాది| అనయోః సూర్యావర్తార్ధభేదకయోః| అవపీడ్య దీయత ఇత్యవపీడో నస్యభేద ఇత్యర్థః| వంశేత్యాది| అత్రేతి అనయోః సూర్యావర్తార్ధభేదకయోః| మధుకం యష్టీమధుకం, మనఃశిలావపీడో మధునేత్యేకో యోగః, చందనేన చేతి ద్వితీయః| కేచిదత్ర చందనశబ్దేన మధూకసారం వ్యాఖ్యానయంతి||31-33||-

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

తేషామంతే హితం నస్యం సర్పిర్మధురసాన్వితం ||34||

అవపీడైర్నిర్జితకఫస్య పశ్చాత్కర్మాహ- తేషామిత్యాది| తేషాం అవపీడానాం, అంతే అవసానే, మధురకాన్వితం కాకోల్యాదిగణకల్కశృతం ఘృతం నస్యే ప్రయోజ్యం| అన్యే మధురసాం మూర్వాం మన్యంతే| కేచిత్తేషామిత్యత్ర తయోరితి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అంతేఽవపీడానామవసానే మధురసాన్వితసర్పిస్తయోః సూర్యావర్తార్ధభేదకయోర్నస్యే హితం, వాతపిత్తోత్తరావస్థాయాం ఘృతనస్యం||34||

Adhikarana 24 (35) · Śloka 36

సారివోత్పలకుష్ఠాని మధుకం చామ్లపేషితం | సర్పిస్తైలయుతో లేపో ద్వయోరపి సుఖావహః ||35|| ఏష ఏవ ప్రయోక్తవ్యః శిరోరోగే కఫాత్మకే |36|

ఇదానీం శిరోలేపమాహ- సారివేత్యాది| సారివా ప్రసిద్ధా, ఉత్పలం నీలోత్పలం| అమ్లపేషితం కాంజికపేషితం| ద్వయోః సూర్యావర్తార్ధావభేదకయోః| అయమపి శిరోలేపో వాతపిత్తోత్తరావస్థాయాం ప్రయోక్తవ్యః| ఏష ఇత్యాది| ఏష ఏవేతి శిరీషఫలాద్యవపీడః కఫనిమిత్తే శిరోరోగే ప్రయోక్తవ్యః| యద్యపి కఫశిరోరోగస్య చికిత్సోక్తా తథాఽప్యవసరప్రాప్తత్వాత్ పునరుక్తా| అన్యే ‘శిరోరోగే కఫాత్మకే’ ఇత్యత్ర ‘క్షయాత్మకే’ ఇతి పఠంతి| తన్నేచ్ఛతి జేజ్జటాచార్యః| అపరే తు ‘ఏభిరేవ ప్రయోక్తవ్యః శిరోరోగేఽనిలాత్మకే’ ఇతి పఠంతి| ఏభిరేవేతి అనంతరోక్తసారివోత్పలకుష్ఠాదిభిః||35||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

అనంతవాతే కర్తవ్యః సూర్యావర్తహరో విధిః ||36|| సిరావ్యధశ్చ కర్తవ్యోఽనంతవాతప్రశాంతయే | ఆహారశ్చ విధాతవ్యో వాతపిత్తవినాశనః ||37|| మధుమస్తకసంయావఘృతపూరైశ్చ భోజనం |38|

కేచిదత్రానంతవాతచికిత్సితం పఠంతి; తదాహ- అనంతవాతే ఇత్యాది| మధుమస్తకాః రవజుకాః, సంయావః కండకఘృతైశ్చాతుర్జాతకకర్పూరసుగంధః లప్సికేతి లోకే, ఘృతపూరః ‘ఘేవర’ ఇతి ప్రసిద్ధః||36-37||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 39

క్షీరసర్పిః ప్రశంసంతి నస్యే పానే చ శంఖకే ||38|| జాంగలానాం రసైః స్నిగ్ధైరాహారశ్చాత్ర శస్యతే |39|

శంఖకచికిత్సామాహ- క్షీరేత్యాది| క్షీరసర్పిరితి అర్దితచికిత్సితేఽక్షితర్పణార్థం యదుక్తం| జాంగలానామిత్యత్ర కేచిదౌదకానామితి పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ||38||-

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

శతావరీం తిలాన్ కృష్ణాన్ మధుకం నీలముత్పలం ||39|| దూర్వాం పునర్నవాం చైవ లేపే సాధ్వవచారయేత్ | మహాసుగంధామథవా పాలిందీం చామ్లపేషితాం ||40||

శిరోలేపమాహ- శతావరీమిత్యాది| శతావర్యాదిభిః క్షీరపిష్టైః శిరోలేపః| మహాసుగంధామిత్యాది| మహాసుగంధా ఉత్పలసారివా, సర్పసుగంధామపరే| పాలిందీ కాలవల్లీ| అమ్లం కాంజికం||39-40||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 41

శీతాంశ్చాత్ర పరీషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ ప్రయోజయేత్ |41|

అనుక్తానప్యత్ర పరిషేకప్రదేహాన్నిర్దిశన్నాహ- శీతానిత్యాది| శీతపరిషేకాన్ శీతవీర్యవిదారిగంధాదికాకోల్యాద్యుత్పలాదికషాయకృతాన్, శీతప్రదేహానేతేషామేవ కల్కైరమ్లపిష్టైః కృతాన్|41|-

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

అవపీడశ్చ దేయోఽత్ర సూర్యావర్తనివారణః ||41||

అవపీడశ్చేత్యాది| సూర్యావర్తనివారణోఽవపీడః ‘శిరీషమూలకఫలైరవపీడోఽనయోర్హిత’ ఇత్యాద్యుక్తః||41||

Adhikarana 30 (42) · Śloka 43

కృమిక్షయకృతౌ హిత్వా శిరోరోగేషు బుద్ధిమాన్ | మధుతైలసమాయుక్తైః శిరాంస్యతివిరేచయేత్ ||42|| పశ్చాత్సర్షపతైలేన తతో నస్యం ప్రయోజయేత్ |43|

ఇదానీం శిరోరోగాణాం సామాన్యచికిత్సామాహ- కృమీత్యాది| కృమిక్షయకృతౌ శిరోరోగౌ పరిత్యజ్యాన్యేషు శిరోరోగేషు మధుతైలసమాయుక్తైః శిరోవిరేచనద్రవ్యైర్బుద్ధిమాన్ వైద్యః శిరాంసి అతివిరేచయేత్, నస్యం దద్యాదిత్యర్థః| మూలానిలోన్మూలనత్వాత్ స్త్యానభూతకఫవినాశనత్వాచ్చ సర్షపతైలేన నస్యం| అన్యే తు ‘పశ్చాత్ సర్పిః సుఖోష్ణం తు నస్యతస్తు ప్రశస్యతే’ ఇతి పఠంతి; తేషామయమభిప్రాయఃశిరోవిరేచనేన కఫే విజితే సతి వాతపిత్తజయార్థం సర్పిర్నస్యం||42||-

Adhikarana 31 (43) · Śloka 44

న చేచ్ఛాంతిం వ్రజంత్యేవం స్నిగ్ధస్విన్నాంస్తతో భిషక్ ||43|| పశ్చాదుపాచరేత్సమ్యక్ సిరాణామథ మోక్షణైః |44|

ఇదానీమేతైరప్యుపాయైర్యదా శాంతిం శిరోరోగా న యాంతి తదా కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- న చేచ్ఛాంతిమిత్యాది||43||-

Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46

షట్సప్తతిర్నేత్రరోగా దశాష్టాదశ కర్ణజాః ||44|| ఏకత్రింశద్ ఘ్రాణగతాః శిరస్యేకాదశైవ తు | ఇతి విస్తరతో దృ(ది)ష్టాః సలక్షణచికిత్సితాః ||45|| సంహితాయామభిహితాః సప్తషష్టిర్ముఖామయాః | ఏతావంతో యథాస్థూలముత్తమాంగగతా గదాః | అస్మింఛాస్త్రే నిగదితాః సంఖ్యారూపచికిత్సితైః ||46||

ఇదానీం శాలాక్యతంత్రస్యార్థపిండముక్తముపసంహరన్నాహ- షట్సప్తతిరిత్యాది| దశాష్టాదశ అష్టావింశతిరిత్యర్థః| ఇతి శబ్ద ఉక్తస్మరణే| యే విస్తరతో దృ(ది)ష్టాః విస్తరేణ విదేహాదౌ భాషితాః| యథాస్థూలం స్థూలానతిక్రమేణ, అణుశో భిద్యమానాః పునరసంఖ్యేయాః| అస్మిన్నితి శాలాక్యశాస్త్రే||44-46||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే శిరోరోగప్రతిషేధో నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః ||26|| ఇతి శ్రీభగవతా ధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం మహర్షిణా సుశ్రుతాచార్యేణ విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతం శాలాక్యతంత్రం సమాప్తం |

సద్బుద్ధేః ప్రసవః పదం సుయశసః సద్వైద్యవంద్యః శ్రియామావాసః సుకృతీ క్రియాసు నిపుణః శ్రీడల్హణాఖ్యో భిషక్| శ్రీభాదానకనాథసాహలనృపస్యాతీవ యో వల్లభః శాస్త్రం తస్య నిబంధసంగ్రహ ఇతి ఖ్యాతం ధరిత్రీతలే| ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే షడ్వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః||26||