Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః శిరోరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| వాతవ్యాధివిధిః కార్యః శిరోరోగేఽనిలాత్మకే | పయోనుపానం సేవేత ఘృతం తైలమథాపి వా ||3||
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके | पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 5
ముద్గాన్ కులత్థాన్మాషాంశ్చ ఖాదేచ్చ నిశి కేవలాన్ | కటూష్ణాంశ్చ ససర్పిష్కానుష్ణం చాను పయః పిబేత్ ||4|| పిబేద్వా పయసా తైలం తత్కల్కం వాఽపి మానవః |5|
मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् | कटूष्णांश्च ससर्पिष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ||४|| पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-9) · Śloka 10
వాతఘ్నసిద్ధైః క్షీరైశ్చ సుఖోష్ణైః సేకమాచరేత్ ||5|| తత్సిద్ధైః పాయసైర్వాఽపి సుఖోష్ణైర్లేపయేచ్ఛిరః | స్విన్నైర్వా మత్స్యపిశితైః కృశరైర్వా ససైంధవైః ||6|| చందనోత్పలకుష్ఠైర్వా సుశ్లక్ష్ణైర్మగధాయుతైః | స్నిగ్ధస్య తైలం నస్యం స్యాత్ కులీరరససాధితం ||7|| వరుణాదౌ గణే క్షుణ్ణే క్షీరమర్ధోదకం పచేత్ | క్షీరశేషం చ తన్మథ్యం శీతం సారముపాహరేత్ ||8|| తతో మధురకైః సిద్ధం నస్యే తత్ పూజితం హవిః | తస్మిన్ విపక్వే క్షీరే తు పేయం సర్పిః సశర్కరం ||9|| ధూమం చాస్య యథాకాలం స్నైహికం యోజయేద్భిషక్ |10|
वातघ्नसिद्धैः क्षीरैश्च सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ||५|| तत्सिद्धैः पायसैर्वाऽपि सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः | स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कृशरैर्वा ससैन्धवैः ||६|| चन्दनोत्पलकुष्ठैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मगधायुतैः | स्निग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ||७|| वरुणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत् | क्षीरशेषं च तन्मथ्यं शीतं सारमुपाहरेत् ||८|| ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत् पूजितं हविः | तस्मिन् विपक्वे क्षीरे तु पेयं सर्पिः सशर्करम् ||९|| धूमं चास्य यथाकालं स्नैहिकं योजयेद्भिषक् |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (10) · Śloka 11
పానాభ్యంజననస్యేషు బస్తికర్మణి సేచనే ||10|| విదధ్యాత్త్రైవృతం ధీమాన్ బలాతైలమథాపి వా |11|
पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ||१०|| विदध्यात्त्रैवृतं धीमान् बलातैलमथापि वा |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
భోజయేచ్చ రసైః స్నిగ్ధైః పయోభిర్వా సుసంస్కృతైః ||11||
भोजयेच्च रसैः स्निग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
పిత్తరక్తసముత్థానౌ శిరోరోగౌ నివారయేత్ | శిరోలేపైః ససర్పిష్కైః పరిషేకైశ్చ శీతలైః ||12|| క్షీరేక్షురసధాన్యామ్లమస్తుక్షౌద్రసితాజలైః |13|
पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत् | शिरोलेपैः ससर्पिष्कैः परिषेकैश्च शीतलैः ||१२|| क्षीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तुक्षौद्रसिताजलैः |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 15
నలవంజులకహ్లారచందనోత్పలపద్మకైః ||13|| వంశశైవలయష్ట్యాహ్వముస్తాంభోరుహసంయుతైః | శిరఃప్రలేపైః సఘృతైర్వైసర్పైశ్చ తథావిధైః ||14|| మధురైశ్చ ముఖాలైపైర్నస్యకర్మభిరేవ చ |15|
नलवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ||१३|| वंशशैवलयष्ट्याह्वमुस्ताम्भोरुहसंयुतैः | शिरःप्रलेपैः सघृतैर्वैसर्पैश्च तथाविधैः ||१४|| मधुरैश्च मुखालैपैर्नस्यकर्मभिरेव च |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (15) · Śloka 16
ఆస్థాపనైర్విరేకైశ్చ పథ్యైశ్చ స్నేహబస్తిభిః ||15|| క్షీరసర్పిర్హితం నస్యం వసా వా జాంగలా శుభా |16|
आस्थापनैर्विरेकैश्च पथ्यैश्च स्नेहबस्तिभिः ||१५|| क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं वसा वा जाङ्गला शुभा |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
ఉత్పలాదివిపక్వేన క్షీరేణాస్థాపనం హితం ||16|| భోజనం జాంగలరసైః సర్పిషా చానువాసనం | మధురైః క్షీరసర్పిస్తు స్నేహనే చ సశర్కరం ||17||
उत्पलादिविपक्वेन क्षीरेणास्थापनं हितम् ||१६|| भोजनं जाङ्गलरसैः सर्पिषा चानुवासनम् | मधुरैः क्षीरसर्पिस्तु स्नेहने च सशर्करम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
పిత్తరక్తఘ్నముద్దిష్టం యచ్చాన్యదపి తద్ధితం |18|
पित्तरक्तघ्नमुद्दिष्टं यच्चान्यदपि तद्धितम् |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 20
కఫోత్థితం శిరోరోగం జయేత్ కఫనివారణైః ||18|| శిరోవిరేకైర్వమనైస్తీక్ష్ణైర్గండూషధారణైః | అచ్ఛం చ పాయయేత్సర్పిః స్వేదయేచ్చాప్యభీక్ష్ణశః ||19|| శిరో మధూకసారేణ స్నిగ్ధం చాపి విరేచయేత్ | ఇంగుదస్య త్వచా వాఽపి మేషశృంగస్య వా భిషక్ ||20||
कफोत्थितं शिरोरोगं जयेत् कफनिवारणैः ||१८|| शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्णैर्गण्डूषधारणैः | अच्छं च पाययेत्सर्पिः स्वेदयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ||१९|| शिरो मधूकसारेण स्निग्धं चापि विरेचयेत् | इङ्गुदस्य त्वचा वाऽपि मेषशृङ्गस्य वा भिषक् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ఆభ్యామేవ కృతాం వర్తిం ధూమపానే ప్రయోజయేత్ | ఘ్రేయం కట్ఫలచూర్ణం చ కవలాశ్చ కఫాపహాః ||21|| సరలాకుష్ఠశారంగేష్టాదేవకాష్ఠైః సరోహిషైః | క్షారపిష్టైః సలవణైః సుఖోష్ణైర్లేపయేచ్ఛిరః ||22||
आभ्यामेव कृतां वर्तिं धूमपाने प्रयोजयेत् | घ्रेयं कट्फलचूर्णं च कवलाश्च कफापहाः ||२१|| सरलाकुष्ठशार्ङ्गेष्टादेवकाष्ठैः सरोहिषैः | क्षारपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैर्लेपयेच्छिरः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
యవషష్టికయోశ్చాన్నం వ్యోషక్షారసమాయుతం | పటోలముద్గకౌలత్థైర్మాత్రావద్భోజయేద్రసైః ||23||
यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषक्षारसमायुतम् | पटोलमुद्गकौलत्थैर्मात्रावद्भोजयेद्रसैः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (24) · Śloka 24
శిరోరోగే త్రిదోషోత్థే త్రిదోషఘ్నో విధిర్హితః |24|
शिरोरोगे त्रिदोषोत्थे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
సర్పిఃపానం విశేషేణ పురాణం వా దిశంతి హి ||24||
सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं वा दिशन्ति हि ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25) · Śloka 26
క్షయజే క్షయమాసాద్య కర్తవ్యో బృంహణో విధిః | పానే నస్యే చ సర్పిః స్యాద్వాతఘ్నమధురైః శృతం ||25|| క్షయకాసాపహం చాత్ర సర్పిః పథ్యతమం విదుః |26|
क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो बृंहणो विधिः | पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नमधुरैः शृतम् ||२५|| क्षयकासापहं चात्र सर्पिः पथ्यतमं विदुः |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (26-27) · Śloka 27
కృమిభిర్భక్ష్యమాణస్య వక్ష్యతే శిరసః క్రియా ||26|| నస్యే హి శోణితం దద్యాత్తేన మూర్చ్ఛంతి జంతవః | మత్తాః శోణితగంధేన సమాయాంతి యతస్తతః ||27||
कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्य वक्ष्यते शिरसः क्रिया ||२६|| नस्ये हि शोणितं दद्यात्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः | मत्ताः शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (28-29) · Śloka 29
తేషాం నిర్హరణం కార్యం తతో మూర్ధవిరేచనైః | హ్రస్వశిగ్రుకబీజైర్వా కాంస్యనీలీసమాయుతైః ||28|| కృమిఘ్నైరవపీడైశ్చ మూత్రపిష్టైరుపాచరేత్ | పూతిమత్స్యయుతాన్ ధూమాన్ కృమిఘ్నాంశ్చ ప్రయోజయేత్ ||29||
तेषां निर्हरणं कार्यं ततो मूर्धविरेचनैः | ह्रस्वशिग्रुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः ||२८|| कृमिघ्नैरवपीडैश्च मूत्रपिष्टैरुपाचरेत् | पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिघ्नांश्च प्रयोजयेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (30) · Śloka 30
భోజనాని కృమిఘ్నాని పానాని వివిధాని చ |30|
भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
సూర్యావర్తే విధాతవ్యం నస్యకర్మాదిభేషజం ||30||
सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
భోజనం జాంగలప్రాయం క్షీరాన్నవికృతిర్ఘృతం |31|
भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्घृतम् |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 34
తథాఽర్ధభేదకే వ్యాధౌ ప్రాప్తమన్యచ్చ యద్భవేత్ ||31|| శిరీషమూలకఫలైరవపీడోఽనయోర్హితః | వంశమూలకకర్పూరైరవపీడం ప్రయోజయేత్ ||32|| అవపీడో హితశ్చాత్ర వచామాగధికాయుతః | మధుకేనావపీడో వా మధునా సహ సంయుతః ||33|| మనఃశిలావపీడో వా మధునా చందనేన వా |34|
तथाऽर्धभेदके व्याधौ प्राप्तमन्यच्च यद्भवेत् ||३१|| शिरीषमूलकफलैरवपीडोऽनयोर्हितः | वंशमूलककर्पूरैरवपीडं प्रयोजयेत् ||३२|| अवपीडो हितश्चात्र वचामागधिकायुतः | मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुतः ||३३|| मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (34) · Śloka 34
తేషామంతే హితం నస్యం సర్పిర్మధురసాన్వితం ||34||
तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (35) · Śloka 36
సారివోత్పలకుష్ఠాని మధుకం చామ్లపేషితం | సర్పిస్తైలయుతో లేపో ద్వయోరపి సుఖావహః ||35|| ఏష ఏవ ప్రయోక్తవ్యః శిరోరోగే కఫాత్మకే |36|
सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् | सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्वयोरपि सुखावहः ||३५|| एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्मके |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38
అనంతవాతే కర్తవ్యః సూర్యావర్తహరో విధిః ||36|| సిరావ్యధశ్చ కర్తవ్యోఽనంతవాతప్రశాంతయే | ఆహారశ్చ విధాతవ్యో వాతపిత్తవినాశనః ||37|| మధుమస్తకసంయావఘృతపూరైశ్చ భోజనం |38|
अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः ||३६|| सिराव्यधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये | आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ||३७|| मधुमस्तकसंयावघृतपूरैश्च भोजनम् |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (38) · Śloka 39
క్షీరసర్పిః ప్రశంసంతి నస్యే పానే చ శంఖకే ||38|| జాంగలానాం రసైః స్నిగ్ధైరాహారశ్చాత్ర శస్యతే |39|
क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ||३८|| जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40
శతావరీం తిలాన్ కృష్ణాన్ మధుకం నీలముత్పలం ||39|| దూర్వాం పునర్నవాం చైవ లేపే సాధ్వవచారయేత్ | మహాసుగంధామథవా పాలిందీం చామ్లపేషితాం ||40||
शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ||३९|| दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साध्ववचारयेत् | महासुगन्धामथवा पालिन्दीं चाम्लपेषिताम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (41) · Śloka 41
శీతాంశ్చాత్ర పరీషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ ప్రయోజయేత్ |41|
शीतांश्चात्र परीषेकान् प्रदेहांश्च प्रयोजयेत् |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
అవపీడశ్చ దేయోఽత్ర సూర్యావర్తనివారణః ||41||
अवपीडश्च देयोऽत्र सूर्यावर्तनिवारणः ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (42) · Śloka 43
కృమిక్షయకృతౌ హిత్వా శిరోరోగేషు బుద్ధిమాన్ | మధుతైలసమాయుక్తైః శిరాంస్యతివిరేచయేత్ ||42|| పశ్చాత్సర్షపతైలేన తతో నస్యం ప్రయోజయేత్ |43|
कृमिक्षयकृतौ हित्वा शिरोरोगेषु बुद्धिमान् | मधुतैलसमायुक्तैः शिरांस्यतिविरेचयेत् ||४२|| पश्चात्सर्षपतैलेन ततो नस्यं प्रयोजयेत् |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (43) · Śloka 44
న చేచ్ఛాంతిం వ్రజంత్యేవం స్నిగ్ధస్విన్నాంస్తతో భిషక్ ||43|| పశ్చాదుపాచరేత్సమ్యక్ సిరాణామథ మోక్షణైః |44|
न चेच्छान्तिं व्रजन्त्येवं स्निग्धस्विन्नांस्ततो भिषक् ||४३|| पश्चादुपाचरेत्सम्यक् सिराणामथ मोक्षणैः |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (44-46) · Śloka 46
షట్సప్తతిర్నేత్రరోగా దశాష్టాదశ కర్ణజాః ||44|| ఏకత్రింశద్ ఘ్రాణగతాః శిరస్యేకాదశైవ తు | ఇతి విస్తరతో దృ(ది)ష్టాః సలక్షణచికిత్సితాః ||45|| సంహితాయామభిహితాః సప్తషష్టిర్ముఖామయాః | ఏతావంతో యథాస్థూలముత్తమాంగగతా గదాః | అస్మింఛాస్త్రే నిగదితాః సంఖ్యారూపచికిత్సితైః ||46||
षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दशाष्टादश कर्णजाः ||४४|| एकत्रिंशद् घ्राणगताः शिरस्येकादशैव तु | इति विस्तरतो दृ(दि)ष्टाः सलक्षणचिकित्सिताः ||४५|| संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः | एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः | अस्मिञ्छास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే శిరోరోగప్రతిషేధో నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః ||26|| ఇతి శ్రీభగవతా ధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం మహర్షిణా సుశ్రుతాచార్యేణ విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతం శాలాక్యతంత్రం సమాప్తం |
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ||२६|| इति श्रीभगवता धन्वन्तरिणोपदिष्टायां महर्षिणा सुश्रुताचार्येण विरचितायां सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं शालाक्यतन्त्रं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon