25. śirōrōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| શિરો રુજતિ મર્ત્યાનાં વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિભિઃ | સન્નિપાતેન રક્તેન ક્ષયેણ ક્રિમિભિસ્તથા ||૩|| સૂર્યાવર્તાનન્તવાતાર્ધાવભેદકશઙ્ખકૈઃ | એકાદશપ્રકારસ્ય લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૪||

તાનેવ શિરોરોગાન્ સઙ્ખ્યયા આહ- શિરો રુજતીત્યાદિ| ત્રિભિરિતિ પૃથગર્થદ્યોતનાર્થમ્| ‘શિરો રુજતિ મર્ત્યાનામ્’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘શિરોરોગા મનુષ્યાણામ્’ ઇતિ પઠન્તિ| રોગશબ્દો યદ્યપિ સામાન્યવ્યાધિવાચકસ્તથાઽપિ યે પીડાકરા વ્યાધયસ્તેઽત્ર ગૃહ્યન્તે, તેન ખાલિત્યાદીનામત્રાનુપાદાનમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| એકાદશપ્રકારસ્યેત્યાદિ| એકાદશૈવાત્ર શિરોરોગાઃ| અન્યતોવાતશબ્દેન અનન્તવાતસ્ય સર્વગતનયનરોગવિજ્ઞાનીયે પ્રોક્તત્વાત્| બ્રહ્મદેવસ્તુ વિદેહાદિષુ અનન્તવાતસ્ય પૃથક્ પાઠાત્ પૃથગેવાત્ર પઠનીયઃ, તેન ચૈકાદશ શિરોરોગા ઇતિ બ્રૂતે| અત્ર કેચિદ્વિદેહદર્શનાત્ સૂર્યાવર્તકવિપર્યયમપિ પઠન્તિ| તથા ચ તદ્વચઃ- “તત્ર વાતાનુગં પિત્તં ચિતં શિરસિ તિષ્ઠતિ| મધ્યાહ્ને તેજસાઽર્કસ્ય તદ્વિવૃદ્ધં શિરોરુજમ્|| કરોતિ પૈત્તિકીં ઘોરાં સંશામ્યતિ દિનક્ષયે| અસ્તં ગતે પ્રભાહીને સૂર્યે વાયુર્વિવર્ધતે|| પિત્તં શાન્તિમવાપ્નોતિ તતઃ શામ્યતિ વેદના| એષ પિત્તાનિલકૃતઃ સૂર્યાવર્તવિપર્યયઃ”- ઇતિ| કેચિત્સુશ્રુતાધ્યાયિનોઽનેન પાઠેન સૂર્યાવર્તકવિપર્યયં પઠન્તિ,- “વાતપિત્તાત્ પુરોજાતા રુજાઽપૈત્યપરાહ્ણતઃ| સૂર્યાવર્તઃ સ તુ પ્રોક્તો વિપરીતે વિપર્યયઃ”- ઇતિ| અસૌ સૂર્યાવર્તવિપર્યયશ્ચાતુર્થિકવિપર્યયવદસૂત્રિતોઽપિ ગૃહ્યતે| અત્ર કેચિત્ “આલુઞ્ચયતે કમ્પતિ ચાપિ મૂર્ધા સર્પન્તિ મધ્યે ચ પિપીલિકા વા| સ્કન્ધઃ શિરશ્ચાપ્યવઘૂર્ણતે ચ મૂર્ચ્છા પ્રલાપશ્ચ તથૈવ નિદ્રા|| સઞ્જ્ઞાપ્રણાશં જનયેદ્વિનિદ્રાં પ્રાતસ્તતઃ પશ્યતિ ચાતિચિત્રમ્| ગૃહ્ણાતિ મન્યે હૃદયં ચ રૂપૈઃ સર્વૈરમીભિઃ સમભિદ્રુતસ્તુ|| તિસ્રો હિ રાત્રીર્ન સ જાતુ જીવેત્તં શીર્ષકં સમ્પ્રવદન્તિ રોગમ્”- ઇતિ પઠન્તિ| સ ચ નિબન્ધકારૈર્નાઙ્ગીકૃતઃ||૧-૪||

Adhikarana 2 (5) · Śloka 5

યસ્યાનિમિત્તં શિરસો રુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નિશિ ચાતિમાત્રમ્ | બન્ધોપતાપૈશ્ચ ભવેદ્વિશેષઃ શિરોભિતાપઃ સ સમીરણેન ||૫||

ઇદાનીં વાતિકશિરોરોગલક્ષણમાહ- યસ્યેત્યાદિ| અનિમિત્તમ્ ઈષત્કારણમ્| તીવ્રવચનાત્ પિત્તે મધ્યાઃ રુજો, મધ્યઃ કફે ઇતિ બુધ્યતે| વિશેષ ઉપશમઃ| શિરોભિતાપઃ શિરોરોગઃ||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

યસ્યોષ્ણમઙ્ગારચિતં યથૈવ દહ્યેત ધૂપ્યેત શિરોક્ષિનાસમ્ | શીતેન રાત્રૌ ચ ભવેદ્વિશેષઃ શિરોભિતાપઃ સ તુ પિત્તકોપાત્ ||૬||

પૈત્તિકશિરોરોગલક્ષણમાહ- યસ્યેત્યાદિ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

શિરોગલં યસ્ય કફોપદિગ્ધં ગુરુ પ્રતિષ્ટબ્ધમથો હિમં ચ | શૂનાક્ષિકૂટં વદનં ચ યસ્ય શિરોભિતાપઃ સ કફપ્રકોપાત્ ||૭||

કફજશિરોરોગલક્ષણમાહ- શિરોગલમિત્યાદિ| ઉપદિગ્ધમ્ ઉપલિપ્તં, ગુરુ ભારિકં, પ્રતિષ્ટબ્ધમ્ અપ્રચલિતરૂપમિવ, હિમં શીતપૂર્ણમિવ| શિરોભિતાપઃ શિરોરોગઃ| અત્રાનુક્તોઽપિ વિપર્યય સેવયોપશમો ગૃહ્યતે| ‘શિરોગલં’ ઇત્યત્ર ‘શિરોભવં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

શિરોભિતાપે ત્રિતયપ્રવૃત્તે સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ સમુદ્ભવન્તિ |૮|

સાન્નિપાતિકશિરોરોગલક્ષણમાહ- શિરોભિતાપે ઇત્યાદિ|૮|-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

રક્તાત્મકઃ પિત્તસમાનલિઙ્ગઃ સ્પર્શાસહત્વં શિરસો ભવેચ્ચ ||૮||

રક્તજશિરોરોગલક્ષણમાહ- રક્તાત્મક ઇત્યાદિ| પિત્તજશિરોરોગદ્રક્તજે સ્પર્શાસહત્વમધિકમ્||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 10

વસાબલાસક્ષતસમ્ભવાનાં શિરોગતાનામિહ સઙ્ક્ષયેણ | ક્ષયપ્રવૃત્તઃ શિરસોઽભિતાપઃ કષ્ટો ભવેદુગ્રરુજોઽતિમાત્રમ્ ||૯|| સંસ્વેદનચ્છર્દનધૂમનસ્યૈરસૃગ્વિમોક્ષૈશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ |૧૦|

ક્ષયજશિરોરોગસ્ય લિઙ્ગમાહ- વસેત્યાદિ| વસાશબ્દ ઉપલક્ષણાર્થઃ; તેન દેહસ્નેહમસ્તિષ્કમેદોમજ્જાશુક્રાણિ ગૃહ્યન્તે| ‘વસાબલાસક્ષતસમ્ભવાનાં’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘અસૃગ્વસાશ્લેષ્મસમીરણાનાં’ ઇતિ પઠન્તિ; તન્નેચ્છતિ ગયી||૯||-

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રં સમ્ભક્ષ્યમાણં સ્ફુટતીવ ચાન્તઃ ||૧૦|| ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છેત્સલિલં સરક્તં શિરોભિતાપઃ કૃમિભિઃ સ ઘોરઃ |૧૧|

કૃમિકૃતશિરોરોગલક્ષણમાહ- નિસ્તુદ્યતે ઇત્યાદિ| નિસ્તુદ્યતે શૂલ્યતે વ્યથ્યત ઇત્યર્થઃ| સ્ફુટતીવ શીર્યત ઇવ||૧૦||-

Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13

સૂર્યોદયં યા પ્રતિ મન્દમન્દમક્ષિભ્રુવં રુક્ સમુપૈતિ ગાઢમ્ ||૧૧|| વિવર્ધતે ચાંશુમતા સહૈવ સૂર્યાપવૃત્તૌ વિનિવર્તતે ચ | શીતેન શાન્તિં લભતે કદાચિદુષ્ણેન જન્તુઃ સુખમાપ્નુયાચ્ચ ||૧૨|| તં ભાસ્કરાવર્તમુદાહરન્તિ સર્વાત્મકં કષ્ટતમં વિકારમ્ |૧૩|

સુર્યાવર્તમાહ- સૂર્યોદયમિત્યાદિ| સૂર્યાપવૃત્તૌ સૂર્યાસ્તસમયે| કસ્માત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ભવત ઇતિ પ્રતિપાદયન્ નિમિરાહ,- “સ્વભાવશીતા તમસોઽભિમૂલા રાત્રિસ્તયોદ્ભૂતકફેન માર્ગે| રુદ્ધે મરુત્કોપમિયાત્ પ્રભાતે રુજં કરોત્યત્ર શિરોભિતાપે|| મધ્યાહ્નસૂર્યાતપતાપયોગાત્ કફે વિલીને મરુતિ પ્રપન્ને| સ્વમાર્ગમાયાતિ તદા દિનાન્તે પ્રશાન્તિમાવર્ત ઇહાર્કપૂર્વે” ઇતિ| સૂર્યાતપવિલીનમસ્તુલુઙ્ગકારણોત્પન્નસૂર્યાવર્ત ઇતિ દૃઢબલાચાર્યઃ| ‘ઉષ્ણેન જન્તુઃ સુખમાપ્નુયાચ્ચ’ ઇતિ પાઠાત્સૂર્યાવર્તવિપર્યયઃ કથિતો બોદ્ધવ્યઃ| કેચિદત્ર ‘આવર્તસઞ્જ્ઞઃ સ ચ સૂર્યપૂર્વોવ્યાધિર્મતઃ પિત્તસમીરણાભ્યામ્’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૧-૧૨||-

Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15

દોષાસ્તુ દુષ્ટાસ્ત્રય એવ મન્યાં સમ્પીડ્ય ઘાટાસુ રુજાં સુતીવ્રામ્ ||૧૩|| કુર્વન્તિ સાક્ષિભ્રુવિ શઙ્ખદેશે સ્થિતિં કરોત્યાશુ વિશેષતસ્તુ | ગણ્ડસ્ય પાર્શ્વે તુ કરોતિ કમ્પં હનુગ્રહં લોચનજાંશ્ચ રોગાન્ ||૧૪|| અનન્તવાતં તમુદાહરન્તિ દોષત્રયોત્થં શિરસો વિકારમ્ |૧૫|

અનન્તવાતમાહ- દોષાસ્તુ દુષ્ટાસ્ત્રય ઇત્યાદિ| સાત્યકિપ્રભૃતિભિસ્તુ શિરઃકમ્પરોગોઽસાધ્યઃ પઠિતઃ; અસ્મિંસ્તુ શાસ્ત્રે સાન્નિપાતિકશિરોરોગોઽનન્તવાત એવાન્તર્ભવતિ||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 11 (15) · Śloka 16

યસ્યોત્તમાઙ્ગાર્ધમતીવ જન્તોઃ સમ્ભેદતોદભ્રમશૂલજુષ્ટમ્ ||૧૫|| પક્ષાદ્દશાહાદથવાઽપ્યકસ્માત્તસ્યાર્ધભેદં ત્રિતયાદ્વ્યવસ્યેત્ |૧૬|

અર્ધાવભેદમાહ- યસ્યોત્તમેત્યાદિ| ‘તસ્યાર્ધભેદં પવનાત્ સપિત્તાત્’ ઇતિ કેચિત્ ‘ત્રિતયાદ્વ્યવસ્યેત્’ ઇત્યત્ર ‘દ્વિતયાત્’ ઇતિ વા પાઠઃ||૧૫||-

Adhikarana 12 (16-18) · Śloka 18

શઙ્ખાશ્રિતો વાયુરુદીર્ણવેગઃ કૃતાનુયાત્રઃ કફપિત્તરક્તૈઃ ||૧૬|| રુજઃ સુતીવ્રાઃ પ્રતનોતિ મૂર્ધ્નિ વિશેષતશ્ચાપિ હિ શઙ્ખયોસ્તુ | સુકષ્ટમેનં ખલુ શઙ્ખકાખ્યં મહર્ષયો વેદવિદઃ પુરાણાઃ ||૧૭|| વ્યાધિં વદન્ત્યુદ્ગતમૃત્યુકલ્પં ભિષક્સહસ્રૈરપિ દુર્નિવારમ્ ||૧૮||

શઙ્ખકલક્ષણમાહ- શઙ્ખાશ્રિત ઇત્યાદિ| કૃતાનુયાત્રઃ કૃતાનુગમઃ| ઉદ્ગતમૃત્યુકલ્પઃ ઉપસ્તિતમૃત્યુસમઃ| એષ વ્યાધિસ્તુ ત્ર્યહાન્મારયતિ, ત્ર્યહાદનન્તરં કુશલેનોપક્રાન્તઃ સિધ્યતિ||૧૬-૧૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે શિરોરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||