Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
શિરો રુજતિ મર્ત્યાનાં વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિભિઃ |
સન્નિપાતેન રક્તેન ક્ષયેણ ક્રિમિભિસ્તથા ||૩||
સૂર્યાવર્તાનન્તવાતાર્ધાવભેદકશઙ્ખકૈઃ |
એકાદશપ્રકારસ્ય લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૪||
View original
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
शिरो रुजति मर्त्यानां वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा ||३||
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः |
एकादशप्रकारस्य लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||४||
Adhikarana 2 (5) · Śloka 5
યસ્યાનિમિત્તં શિરસો રુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નિશિ ચાતિમાત્રમ્ |
બન્ધોપતાપૈશ્ચ ભવેદ્વિશેષઃ શિરોભિતાપઃ સ સમીરણેન ||૫||
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैश्च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स समीरणेन ||५||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
યસ્યોષ્ણમઙ્ગારચિતં યથૈવ દહ્યેત ધૂપ્યેત શિરોક્ષિનાસમ્ |
શીતેન રાત્રૌ ચ ભવેદ્વિશેષઃ શિરોભિતાપઃ સ તુ પિત્તકોપાત્ ||૬||
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव दह्येत धूप्येत शिरोक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेद्विशेषः शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||६||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
શિરોગલં યસ્ય કફોપદિગ્ધં ગુરુ પ્રતિષ્ટબ્ધમથો હિમં ચ |
શૂનાક્ષિકૂટં વદનં ચ યસ્ય શિરોભિતાપઃ સ કફપ્રકોપાત્ ||૭||
View original
शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोभितापः स कफप्रकोपात् ||७||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
શિરોભિતાપે ત્રિતયપ્રવૃત્તે સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ સમુદ્ભવન્તિ |૮|
View original
शिरोभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |८|
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
રક્તાત્મકઃ પિત્તસમાનલિઙ્ગઃ સ્પર્શાસહત્વં શિરસો ભવેચ્ચ ||૮||
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
વસાબલાસક્ષતસમ્ભવાનાં શિરોગતાનામિહ સઙ્ક્ષયેણ |
ક્ષયપ્રવૃત્તઃ શિરસોઽભિતાપઃ કષ્ટો ભવેદુગ્રરુજોઽતિમાત્રમ્ ||૯||
સંસ્વેદનચ્છર્દનધૂમનસ્યૈરસૃગ્વિમોક્ષૈશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ |૧૦|
View original
वसाबलासक्षतसम्भवानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् ||९||
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति |१०|
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રં સમ્ભક્ષ્યમાણં સ્ફુટતીવ ચાન્તઃ ||૧૦||
ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છેત્સલિલં સરક્તં શિરોભિતાપઃ કૃમિભિઃ સ ઘોરઃ |૧૧|
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुटतीव चान्तः ||१०||
घ्राणाच्च गच्छेत्सलिलं सरक्तं शिरोभितापः कृमिभिः स घोरः |११|
Adhikarana 9 (11-12) · Śloka 13
સૂર્યોદયં યા પ્રતિ મન્દમન્દમક્ષિભ્રુવં રુક્ સમુપૈતિ ગાઢમ્ ||૧૧||
વિવર્ધતે ચાંશુમતા સહૈવ સૂર્યાપવૃત્તૌ વિનિવર્તતે ચ |
શીતેન શાન્તિં લભતે કદાચિદુષ્ણેન જન્તુઃ સુખમાપ્નુયાચ્ચ ||૧૨||
તં ભાસ્કરાવર્તમુદાહરન્તિ સર્વાત્મકં કષ્ટતમં વિકારમ્ |૧૩|
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढम् ||११||
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाच्च ||१२||
तं भास्करावर्तमुदाहरन्ति सर्वात्मकं कष्टतमं विकारम् |१३|
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
દોષાસ્તુ દુષ્ટાસ્ત્રય એવ મન્યાં સમ્પીડ્ય ઘાટાસુ રુજાં સુતીવ્રામ્ ||૧૩||
કુર્વન્તિ સાક્ષિભ્રુવિ શઙ્ખદેશે સ્થિતિં કરોત્યાશુ વિશેષતસ્તુ |
ગણ્ડસ્ય પાર્શ્વે તુ કરોતિ કમ્પં હનુગ્રહં લોચનજાંશ્ચ રોગાન્ ||૧૪||
અનન્તવાતં તમુદાહરન્તિ દોષત્રયોત્થં શિરસો વિકારમ્ |૧૫|
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् ||१३||
कुर्वन्ति साक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु |
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् ||१४||
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् |१५|
Adhikarana 11 (15) · Śloka 16
યસ્યોત્તમાઙ્ગાર્ધમતીવ જન્તોઃ સમ્ભેદતોદભ્રમશૂલજુષ્ટમ્ ||૧૫||
પક્ષાદ્દશાહાદથવાઽપ્યકસ્માત્તસ્યાર્ધભેદં ત્રિતયાદ્વ્યવસ્યેત્ |૧૬|
View original
यस्योत्तमाङ्गार्धमतीव जन्तोः सम्भेदतोदभ्रमशूलजुष्टम् ||१५||
पक्षाद्दशाहादथवाऽप्यकस्मात्तस्यार्धभेदं त्रितयाद्व्यवस्येत् |१६|
Adhikarana 12 (16-18) · Śloka 18
શઙ્ખાશ્રિતો વાયુરુદીર્ણવેગઃ કૃતાનુયાત્રઃ કફપિત્તરક્તૈઃ ||૧૬||
રુજઃ સુતીવ્રાઃ પ્રતનોતિ મૂર્ધ્નિ વિશેષતશ્ચાપિ હિ શઙ્ખયોસ્તુ |
સુકષ્ટમેનં ખલુ શઙ્ખકાખ્યં મહર્ષયો વેદવિદઃ પુરાણાઃ ||૧૭||
વ્યાધિં વદન્ત્યુદ્ગતમૃત્યુકલ્પં ભિષક્સહસ્રૈરપિ દુર્નિવારમ્ ||૧૮||
View original
शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः ||१६||
रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्चापि हि शङ्खयोस्तु |
सुकष्टमेनं खलु शङ्खकाख्यं महर्षयो वेदविदः पुराणाः ||१७||
व्याधिं वदन्त्युद्गतमृत्युकल्पं भिषक्सहस्रैरपि दुर्निवारम् ||१८||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે શિરોરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||