11. ślēṣmābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શ્લેષ્માભિષ્યન્દપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

પિત્તાભિષ્યન્દાનન્તરં દોષક્રમેણ કફાભિષ્યન્દપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

સ્યન્દાધિમન્થૌ કફજૌ પ્રવૃદ્ધૌ જયેત્ સિરાણામથ મોક્ષણેન | સ્વેદાવપીડાઞ્જનધૂમસેકપ્રલેપયોગૈઃ કવલગ્રહૈશ્ચ ||૩|| રૂક્ષૈસ્તથાઽઽશ્ચ્યોતનસંવિધાનૈસ્તથૈવ રૂક્ષૈઃ પુટપાકયોગૈઃ | ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચાપ્યપતર્પણાન્તે પ્રાતસ્તયોસ્તિક્તઘૃતં પ્રશસ્તમ્ ||૪|| તદન્નપાનં ચ સમાચરેદ્ધિ યચ્છ્લેષ્મણો નૈવ કરોતિ વૃદ્ધિમ્ |૫|

સિરાણામથ મોક્ષણેનેત્યત્રાથશબ્દાદયમભિપ્રાયઃ- કૃતસ્નેહાદિપૂર્વક્રમસ્ય પ્રવૃદ્ધાવસ્થાયાં સિરામોક્ષઃ| પૂર્વક્રમમાહ- સ્વેદાવપીડેત્યાદિ| ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાદિતિ અતર્પણપ્રેરિતદિનચતુષ્ટયસ્ય તિક્તદ્રવ્યસાધિતં પ્રાતઃ પ્રશસ્તં ઘૃતં, તેન સ્નિગ્ધસ્ય ત્ર્યહાત્ સિરામોક્ષઃ| ‘પ્રાતસ્તયોસ્તિક્તઘૃતં પ્રશસ્તં’ ઇત્યત્ર ‘તૌ પ્રાતરેવાનુ ઘૃતં પિબેતાં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ‘તદન્નપાનં ચ સમાચરેદ્ધિ’ ઇત્યત્ર ‘તત્ પ્રાતરન્નં ચ સમાચરેદ્ધિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; પ્રાતર્ગ્રહણં દ્વિરન્નકાલનિષેધાર્થમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩-૪||-

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

કુટન્નટાસ્ફોટફણિજ્ઝબિલ્વપત્તૂરપિલ્વર્કકપિત્થભઙ્ગૈઃ ||૫|| સ્વેદં વિદધ્યાત્... |૬|

સ્વેદદ્રવ્યાણ્યાહ- કુટન્નટેત્યાદિ| કુટન્નટં તગરં; ફણિજ્ઝકઃ તીક્ષ્ણગન્ધઃ સ્વનામ્નૈવ પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે નિર્ગુણ્ડીમાહુઃ; પત્તૂરઃ શરબાલિકઃ, ભઙ્ગૈઃ પત્રભઙ્ગૈઃ, અન્યે ભઙ્ગશબ્દેન પલ્લવાનાહુઃ||૫||-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

... અથવાઽનુલેપં બર્હિષ્ઠશુણ્ઠીસુરકાષ્ઠકુષ્ઠૈઃ |૬|

અનુલેપદ્રવ્યાણ્યાહ- અથવેત્યાદિ| બર્હિષ્ઠં બાલકમ્|૬|-

Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 10

સિન્ધૂત્થહિઙ્ગુત્રિફલામધૂકપ્રપૌણ્ડરીકાઞ્જનતુત્થતામ્રૈઃ ||૬|| પિષ્ટૈર્જલેનાઞ્જનવર્તયઃ સ્યુઃ પથ્યાહરિદ્રામધુકાઞ્જનૈર્વા | ત્રીણ્યૂષણાનિ ત્રિફલા હરિદ્રા વિડઙ્ગસારશ્ચ સમાનિ ચ સ્યુઃ ||૭|| બર્હિષ્ઠકુષ્ઠામરકાષ્ઠશઙ્ખપાઠામલવ્યોષમનઃશિલાશ્ચ | પિષ્ટ્વાઽમ્બુના વા કુસુમાનિ જાતિકરઞ્જશોભાઞ્જનજાનિ યુઞ્જ્યાત્ ||૮|| ફલં પ્રકીર્યાદથવાઽપિ શિગ્રોઃ પુષ્પં ચ તુલ્યં બૃહતીદ્વયસ્ય | રસાઞ્જનં સૈન્ધવચન્દનં ચ મનઃશિલાલે લશુનં ચ તુલ્યમ્ ||૯|| પિષ્ટ્વાઽઞ્જનાર્થે કફજેષુ ધીમાન્ વર્તીર્વિદધ્યાન્નયનામયેષુ |૧૦|

વર્ત્યઞ્જનદ્રવ્યાણ્યાહ- સિન્ધૂત્થેત્યાદિ| ત્રીણ્યૂષણાનીતિ ત્રિકટુકમિત્યર્થઃ| બર્હિષ્ઠં વાલકમ્| અમરકાષ્ઠં દેવદારુ| પ્રકીર્યઃ કણ્ટકિકરઞ્જઃ| કેચિત્ પુષ્પમપિ પ્રકીર્યાદેવેતિ કથયન્તિ| તથા બૃહતીદ્વયસ્ય પુષ્પં ફલં ચ| આલં હરિતાલમ્| એતા વર્ત્યોઽર્ધશ્લોકસમાપનાઃ પઞ્ચ ત્ર્યૂષણાદિદ્રવ્યૈર્જ્ઞેયાઃ| પઞ્જિકાયાં તુ ‘વ્યોષમનઃશિલાશ્ચ’ ઇત્યનન્તરં ‘મૂર્વા ચ જાતીમુકુલાનિ ચાપિ પિષ્ટ્વાઽમ્બુનૈતાન્ વિતરેત્તથૈવ’ ઇતિ પઠ્યતે; વ્યાખ્યાનં ચ- ત્ર્યૂષણાદ્યષ્ટાઙ્ગમઞ્જનં, બર્હિષ્ઠાદિ દ્વાદશાઙ્ગં, અથવેત્યનેન વિકલ્પવાચિના કણ્ટકિકરઞ્જફલતુલ્યાંશૈર્વક્ષ્યમાણૈરૌષધૈરેકમઞ્જનં, શિગ્રુફલતુલ્યાંશૈર્વક્ષ્યમાણૈર્દ્વિતીયમઞ્જનમ્| ‘સિન્ધૂત્થહિઙ્ગુ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘સિન્ધુપ્રસૂતં’ ઇતિ પઠન્તિ||૬-૯||-

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

રોગે બલાસગ્રથિતેઽઞ્જનં જ્ઞૈઃ કર્તવ્યમેતત્ સુવિશુદ્ધકાયે ||૧૦|| નીલાન્ યવાન્ ગવ્યપયોઽનુપીતાન્ શલાકિનઃ શુષ્કતનૂન્ વિદહ્ય | તથાઽર્જકાસ્ફોતકપિત્થબિલ્વનિર્ગુણ્ડિજાતીકુસુમાનિ ચૈવ ||૧૧|| તત્ક્ષારવત્સૈન્ધવતુત્થરોચનં પક્વં વિદધ્યાદથ લોહનાડ્યામ્ | એતદ્બલાસગ્રથિતેઽઞ્જનં સ્યાદેષોઽનુકલ્પસ્તુ ફણિજ્ઝકાદૌ ||૧૨||

રોગે ઇત્યાદિ| જ્ઞૈરિતિ કુશલૈર્વૈદ્યૈરિત્યર્થઃ| એતદ્ વક્ષ્યમાણં ક્ષારાઞ્જનમ્| સુવિશુદ્ધકાયે ઇતિ સિરાવ્યધવિરેકશિરોવિરેકૈરિત્યર્થઃ| તદેવ ક્ષારઞ્જનં વ્યુત્પાદયન્નાહ- નીલાનિત્યાદિ| નીલાન્ અપક્વાન્ | ગવ્યપયોઽનુપીતાન્ કૃષ્ણગોદુગ્ધભાવિતાન્, પીતાનિતિ વક્તવ્યે અનુપીતાનિતિ યત્ કૃતં તત્ સપ્તાહં સપ્તાહદ્વયં વા ભાવના કાર્યેતિ બોધયતિ| શલાકિનઃ શૂકયુક્તાન્| તદિતિ ભસ્મેત્યર્થઃ| નીલયવાદિભસ્મપ્રસ્થં, ઉષ્ણોદકાઢકેન સહ મેલયિત્વા પુનઃ પુનરાસ્રાવયેત્, યાવત્ ક્ષારોદકં તીક્ષ્ણં પિચ્છિલં રક્તં ચ સ્યાત્, તદા ભસ્મ વિહાય તત્ર ક્ષારોદકે સૈન્ધવતુત્થરોચનમાવાપં ક્ષારોદકાદ્દ્વાત્રિંશદ્ભાગં દત્ત્વા પચેત્| કેચિત્ સૈન્ધવાદિદ્રવ્યાણિ ભસ્માર્થં ન તુ આવાપાર્થમિતિ વદન્તિ, તન્મતેઽપ્રતિવાપમેવ પક્તવ્યમ્| ફણિજ્ઝકાદાવિત્યત્રાદિશબ્દાત્ કુસુમાદયો ગૃહ્યન્તે||૧૧-૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

મહૌષધં માગધિકાં ચ મુસ્તાં સસૈન્ધવં યન્મરિચં ચ શુક્લમ્ | તન્માતુલુઙ્ગસ્વરસેન પિષ્ટં નેત્રાઞ્જનં પિષ્ટકમાશુ હન્યાત્ ||૧૩||

પિષ્ટકરોગેઽઞ્જનમાહ- મહૌષધમિત્યાદિ| મરિચં શુક્લં શોભાઞ્જનબીજમ્||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

ફલે બૃહત્યા મગધોદ્ભવાનાં નિધાય કલ્કં ફલપાકકાલે | સ્રોતોજયુક્તં ચ તદુદ્ધૃતં સ્યાત્તદ્વત્તુ પિષ્ટે ... |૧૪|

અપરમપ્યઞ્જનમાહ- ફલે ઇત્યાદિ| ફલપાકકાલે કણ્ટકારિફલમુદ્ધૃતબીજં સૌવીરાઞ્જનસમભાગેન પિપ્પલીકલ્કેન પૂરયેત્, તત્કલ્કં સપ્તરાત્રાદનન્તરમુદ્ધૃતં મહૌષધાદ્યઞ્જનવત્ પિષ્ટકરોગે હિતં પથ્યમિત્યર્થઃ|૧૪|-

Adhikarana 9 (14) · Śloka 15

...વિધિરેષ ચાપિ ||૧૪|| વાર્તાકશિગ્ર્વિન્દ્રસુરાપટોલકિરાતતિક્તામલકીફલેષુ |૧૫|

કણ્ટકારિફલવિધિમન્યત્રાપિ ફલેઽતિદિશન્નાહ- વિધિરિત્યાદિ| ઇન્દ્રસુરા ઇન્દ્રવારુણી||૧૪||-

Adhikarana 10 (15) · Śloka 16

કાસીસસામુદ્રરસાઞ્જનાનિ જાત્યાસ્તથા ક્ષા(કો)રકમેવ ચાપિ ||૧૫|| પ્રક્લિન્નવર્ત્મન્યુપદિશ્યતે તુ યોગાઞ્જનં તન્મધુનાઽવઘૃષ્ટમ્ |૧૬|

પ્રક્લિન્નવર્ત્મનિ રોગે યોગાઞ્જનમાહ- કાસીસેત્યાદિ| જાત્યાઃ કોરકં જાતીકલિકા||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 17

નાદેયમગ્ર્યં મરિચં ચ શુક્લં નેપાલજાતા ચ સમપ્રમાણા ||૧૬|| સમાતુલુઙ્ગદ્રવ એષ યોગઃ કણ્ડૂં નિહન્યાત્ સકૃદઞ્જનેન |૧૭|

સર્વેષાં કફજાક્ષિરોગાણામુપદ્રવભૂતાયાઃ કણ્ડ્વાશ્ચિકિત્સામાહ- નાદેયમિત્યાદિ| નાદેયમિતિ સૈન્ધવમિત્યર્થઃ| મરિચં ચ શુક્લમિતિ શોભાઞ્જનબીજમિત્યર્થઃ; અન્યે શુક્લમેવ મરિચં કથયન્તિ| નેપાલજાતા મનઃશિલા||૧૬||-

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

સશૃઙ્ગવેરં સુરદારુ મુસ્તં સિન્ધુપ્રભૂ(સૂ)તં મુકુલાનિ જાત્યાઃ ||૧૭|| સુરાપ્રપિષ્ટં ત્વિદમઞ્જનં હિ કણ્ડ્વાં ચ શોફે ચ હિતં વદન્તિ |૧૮|

કણ્ડ્વામપરમપ્યઞ્જનમાહ- સેત્યાદિ||૧૭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

સ્યન્દાધિમન્થક્રમમાચરેચ્ચ સર્વેષુ ચૈતેષુ સદાઽપ્રમત્તઃ ||૧૮|| (વિશેષતો નાવનમેવ કાર્યં સંસર્જનં ચાપિ યથોપદિષ્ટમ્ ) ||૧૯||

ઇદાનીં બલાસગ્રથિતપિષ્ટકપ્રક્લિન્નવર્ત્મસુ વિશેષચિકિત્સામભિધાય સામાન્યચિકિત્સામાહ- સ્યન્દેત્યાદિ| એતેષુ બલસગ્રથિતપિષ્ટકપ્રક્લિન્નવર્ત્મસુ| ચકારાદન્યેષ્વપિ કફજાક્ષિરોગેષુ| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ||૧૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે કફાભિષ્યન્દપ્રતિષેધો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે એકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||