11. ślēṣmābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾನನ್ತರಂ ದೋಷಕ್ರಮೇಣ ಕಫಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭಃ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

ಸ್ಯನ್ದಾಧಿಮನ್ಥೌ ಕಫಜೌ ಪ್ರವೃದ್ಧೌ ಜಯೇತ್ ಸಿರಾಣಾಮಥ ಮೋಕ್ಷಣೇನ | ಸ್ವೇದಾವಪೀಡಾಞ್ಜನಧೂಮಸೇಕಪ್ರಲೇಪಯೋಗೈಃ ಕವಲಗ್ರಹೈಶ್ಚ ||೩|| ರೂಕ್ಷೈಸ್ತಥಾಽಽಶ್ಚ್ಯೋತನಸಂವಿಧಾನೈಸ್ತಥೈವ ರೂಕ್ಷೈಃ ಪುಟಪಾಕಯೋಗೈಃ | ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾಚ್ಚಾಪ್ಯಪತರ್ಪಣಾನ್ತೇ ಪ್ರಾತಸ್ತಯೋಸ್ತಿಕ್ತಘೃತಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮ್ ||೪|| ತದನ್ನಪಾನಂ ಚ ಸಮಾಚರೇದ್ಧಿ ಯಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನೈವ ಕರೋತಿ ವೃದ್ಧಿಮ್ |೫|

ಸಿರಾಣಾಮಥ ಮೋಕ್ಷಣೇನೇತ್ಯತ್ರಾಥಶಬ್ದಾದಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ಕೃತಸ್ನೇಹಾದಿಪೂರ್ವಕ್ರಮಸ್ಯ ಪ್ರವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಃ| ಪೂರ್ವಕ್ರಮಮಾಹ- ಸ್ವೇದಾವಪೀಡೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರ್ಯಹಾತ್ ತ್ರ್ಯಹಾದಿತಿ ಅತರ್ಪಣಪ್ರೇರಿತದಿನಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತಂ ಪ್ರಾತಃ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಘೃತಂ, ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ತ್ರ್ಯಹಾತ್ ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಃ| ‘ಪ್ರಾತಸ್ತಯೋಸ್ತಿಕ್ತಘೃತಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತೌ ಪ್ರಾತರೇವಾನು ಘೃತಂ ಪಿಬೇತಾಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ‘ತದನ್ನಪಾನಂ ಚ ಸಮಾಚರೇದ್ಧಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತತ್ ಪ್ರಾತರನ್ನಂ ಚ ಸಮಾಚರೇದ್ಧಿ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಪ್ರಾತರ್ಗ್ರಹಣಂ ದ್ವಿರನ್ನಕಾಲನಿಷೇಧಾರ್ಥಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩-೪||-

Adhikarana 3 (5) · Śloka 6

ಕುಟನ್ನಟಾಸ್ಫೋಟಫಣಿಜ್ಝಬಿಲ್ವಪತ್ತೂರಪಿಲ್ವರ್ಕಕಪಿತ್ಥಭಙ್ಗೈಃ ||೫|| ಸ್ವೇದಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್... |೬|

ಸ್ವೇದದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಕುಟನ್ನಟೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಟನ್ನಟಂ ತಗರಂ; ಫಣಿಜ್ಝಕಃ ತೀಕ್ಷ್ಣಗನ್ಧಃ ಸ್ವನಾಮ್ನೈವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಅನ್ಯೇ ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀಮಾಹುಃ; ಪತ್ತೂರಃ ಶರಬಾಲಿಕಃ, ಭಙ್ಗೈಃ ಪತ್ರಭಙ್ಗೈಃ, ಅನ್ಯೇ ಭಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ಪಲ್ಲವಾನಾಹುಃ||೫||-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

... ಅಥವಾಽನುಲೇಪಂ ಬರ್ಹಿಷ್ಠಶುಣ್ಠೀಸುರಕಾಷ್ಠಕುಷ್ಠೈಃ |೬|

ಅನುಲೇಪದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಅಥವೇತ್ಯಾದಿ| ಬರ್ಹಿಷ್ಠಂ ಬಾಲಕಮ್|೬|-

Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 10

ಸಿನ್ಧೂತ್ಥಹಿಙ್ಗುತ್ರಿಫಲಾಮಧೂಕಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಾಞ್ಜನತುತ್ಥತಾಮ್ರೈಃ ||೬|| ಪಿಷ್ಟೈರ್ಜಲೇನಾಞ್ಜನವರ್ತಯಃ ಸ್ಯುಃ ಪಥ್ಯಾಹರಿದ್ರಾಮಧುಕಾಞ್ಜನೈರ್ವಾ | ತ್ರೀಣ್ಯೂಷಣಾನಿ ತ್ರಿಫಲಾ ಹರಿದ್ರಾ ವಿಡಙ್ಗಸಾರಶ್ಚ ಸಮಾನಿ ಚ ಸ್ಯುಃ ||೭|| ಬರ್ಹಿಷ್ಠಕುಷ್ಠಾಮರಕಾಷ್ಠಶಙ್ಖಪಾಠಾಮಲವ್ಯೋಷಮನಃಶಿಲಾಶ್ಚ | ಪಿಷ್ಟ್ವಾಽಮ್ಬುನಾ ವಾ ಕುಸುಮಾನಿ ಜಾತಿಕರಞ್ಜಶೋಭಾಞ್ಜನಜಾನಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ||೮|| ಫಲಂ ಪ್ರಕೀರ್ಯಾದಥವಾಽಪಿ ಶಿಗ್ರೋಃ ಪುಷ್ಪಂ ಚ ತುಲ್ಯಂ ಬೃಹತೀದ್ವಯಸ್ಯ | ರಸಾಞ್ಜನಂ ಸೈನ್ಧವಚನ್ದನಂ ಚ ಮನಃಶಿಲಾಲೇ ಲಶುನಂ ಚ ತುಲ್ಯಮ್ ||೯|| ಪಿಷ್ಟ್ವಾಽಞ್ಜನಾರ್ಥೇ ಕಫಜೇಷು ಧೀಮಾನ್ ವರ್ತೀರ್ವಿದಧ್ಯಾನ್ನಯನಾಮಯೇಷು |೧೦|

ವರ್ತ್ಯಞ್ಜನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಸಿನ್ಧೂತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರೀಣ್ಯೂಷಣಾನೀತಿ ತ್ರಿಕಟುಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬರ್ಹಿಷ್ಠಂ ವಾಲಕಮ್| ಅಮರಕಾಷ್ಠಂ ದೇವದಾರು| ಪ್ರಕೀರ್ಯಃ ಕಣ್ಟಕಿಕರಞ್ಜಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪುಷ್ಪಮಪಿ ಪ್ರಕೀರ್ಯಾದೇವೇತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ತಥಾ ಬೃಹತೀದ್ವಯಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ಚ| ಆಲಂ ಹರಿತಾಲಮ್| ಏತಾ ವರ್ತ್ಯೋಽರ್ಧಶ್ಲೋಕಸಮಾಪನಾಃ ಪಞ್ಚ ತ್ರ್ಯೂಷಣಾದಿದ್ರವ್ಯೈರ್ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಪಞ್ಜಿಕಾಯಾಂ ತು ‘ವ್ಯೋಷಮನಃಶಿಲಾಶ್ಚ’ ಇತ್ಯನನ್ತರಂ ‘ಮೂರ್ವಾ ಚ ಜಾತೀಮುಕುಲಾನಿ ಚಾಪಿ ಪಿಷ್ಟ್ವಾಽಮ್ಬುನೈತಾನ್ ವಿತರೇತ್ತಥೈವ’ ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಚ- ತ್ರ್ಯೂಷಣಾದ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಮಞ್ಜನಂ, ಬರ್ಹಿಷ್ಠಾದಿ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗಂ, ಅಥವೇತ್ಯನೇನ ವಿಕಲ್ಪವಾಚಿನಾ ಕಣ್ಟಕಿಕರಞ್ಜಫಲತುಲ್ಯಾಂಶೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈರೌಷಧೈರೇಕಮಞ್ಜನಂ, ಶಿಗ್ರುಫಲತುಲ್ಯಾಂಶೈರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈರ್ದ್ವಿತೀಯಮಞ್ಜನಮ್| ‘ಸಿನ್ಧೂತ್ಥಹಿಙ್ಗು’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಿನ್ಧುಪ್ರಸೂತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೬-೯||-

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

ರೋಗೇ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತೇಽಞ್ಜನಂ ಜ್ಞೈಃ ಕರ್ತವ್ಯಮೇತತ್ ಸುವಿಶುದ್ಧಕಾಯೇ ||೧೦|| ನೀಲಾನ್ ಯವಾನ್ ಗವ್ಯಪಯೋಽನುಪೀತಾನ್ ಶಲಾಕಿನಃ ಶುಷ್ಕತನೂನ್ ವಿದಹ್ಯ | ತಥಾಽರ್ಜಕಾಸ್ಫೋತಕಪಿತ್ಥಬಿಲ್ವನಿರ್ಗುಣ್ಡಿಜಾತೀಕುಸುಮಾನಿ ಚೈವ ||೧೧|| ತತ್ಕ್ಷಾರವತ್ಸೈನ್ಧವತುತ್ಥರೋಚನಂ ಪಕ್ವಂ ವಿದಧ್ಯಾದಥ ಲೋಹನಾಡ್ಯಾಮ್ | ಏತದ್ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತೇಽಞ್ಜನಂ ಸ್ಯಾದೇಷೋಽನುಕಲ್ಪಸ್ತು ಫಣಿಜ್ಝಕಾದೌ ||೧೨||

ರೋಗೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞೈರಿತಿ ಕುಶಲೈರ್ವೈದ್ಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದ್ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕ್ಷಾರಾಞ್ಜನಮ್| ಸುವಿಶುದ್ಧಕಾಯೇ ಇತಿ ಸಿರಾವ್ಯಧವಿರೇಕಶಿರೋವಿರೇಕೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದೇವ ಕ್ಷಾರಞ್ಜನಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ನೀಲಾನಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಾನ್ ಅಪಕ್ವಾನ್ | ಗವ್ಯಪಯೋಽನುಪೀತಾನ್ ಕೃಷ್ಣಗೋದುಗ್ಧಭಾವಿತಾನ್, ಪೀತಾನಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಅನುಪೀತಾನಿತಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತತ್ ಸಪ್ತಾಹಂ ಸಪ್ತಾಹದ್ವಯಂ ವಾ ಭಾವನಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಶಲಾಕಿನಃ ಶೂಕಯುಕ್ತಾನ್| ತದಿತಿ ಭಸ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನೀಲಯವಾದಿಭಸ್ಮಪ್ರಸ್ಥಂ, ಉಷ್ಣೋದಕಾಢಕೇನ ಸಹ ಮೇಲಯಿತ್ವಾ ಪುನಃ ಪುನರಾಸ್ರಾವಯೇತ್, ಯಾವತ್ ಕ್ಷಾರೋದಕಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ರಕ್ತಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಭಸ್ಮ ವಿಹಾಯ ತತ್ರ ಕ್ಷಾರೋದಕೇ ಸೈನ್ಧವತುತ್ಥರೋಚನಮಾವಾಪಂ ಕ್ಷಾರೋದಕಾದ್ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಭಾಗಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪಚೇತ್| ಕೇಚಿತ್ ಸೈನ್ಧವಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಭಸ್ಮಾರ್ಥಂ ನ ತು ಆವಾಪಾರ್ಥಮಿತಿ ವದನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇಽಪ್ರತಿವಾಪಮೇವ ಪಕ್ತವ್ಯಮ್| ಫಣಿಜ್ಝಕಾದಾವಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕುಸುಮಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

ಮಹೌಷಧಂ ಮಾಗಧಿಕಾಂ ಚ ಮುಸ್ತಾಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ಯನ್ಮರಿಚಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮ್ | ತನ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ವರಸೇನ ಪಿಷ್ಟಂ ನೇತ್ರಾಞ್ಜನಂ ಪಿಷ್ಟಕಮಾಶು ಹನ್ಯಾತ್ ||೧೩||

ಪಿಷ್ಟಕರೋಗೇಽಞ್ಜನಮಾಹ- ಮಹೌಷಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮರಿಚಂ ಶುಕ್ಲಂ ಶೋಭಾಞ್ಜನಬೀಜಮ್||೧೩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

ಫಲೇ ಬೃಹತ್ಯಾ ಮಗಧೋದ್ಭವಾನಾಂ ನಿಧಾಯ ಕಲ್ಕಂ ಫಲಪಾಕಕಾಲೇ | ಸ್ರೋತೋಜಯುಕ್ತಂ ಚ ತದುದ್ಧೃತಂ ಸ್ಯಾತ್ತದ್ವತ್ತು ಪಿಷ್ಟೇ ... |೧೪|

ಅಪರಮಪ್ಯಞ್ಜನಮಾಹ- ಫಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಪಾಕಕಾಲೇ ಕಣ್ಟಕಾರಿಫಲಮುದ್ಧೃತಬೀಜಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಸಮಭಾಗೇನ ಪಿಪ್ಪಲೀಕಲ್ಕೇನ ಪೂರಯೇತ್, ತತ್ಕಲ್ಕಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದನನ್ತರಮುದ್ಧೃತಂ ಮಹೌಷಧಾದ್ಯಞ್ಜನವತ್ ಪಿಷ್ಟಕರೋಗೇ ಹಿತಂ ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|೧೪|-

Adhikarana 9 (14) · Śloka 15

...ವಿಧಿರೇಷ ಚಾಪಿ ||೧೪|| ವಾರ್ತಾಕಶಿಗ್ರ್ವಿನ್ದ್ರಸುರಾಪಟೋಲಕಿರಾತತಿಕ್ತಾಮಲಕೀಫಲೇಷು |೧೫|

ಕಣ್ಟಕಾರಿಫಲವಿಧಿಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಫಲೇಽತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಸುರಾ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ||೧೪||-

Adhikarana 10 (15) · Śloka 16

ಕಾಸೀಸಸಾಮುದ್ರರಸಾಞ್ಜನಾನಿ ಜಾತ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಕ್ಷಾ(ಕೋ)ರಕಮೇವ ಚಾಪಿ ||೧೫|| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನ್ಯುಪದಿಶ್ಯತೇ ತು ಯೋಗಾಞ್ಜನಂ ತನ್ಮಧುನಾಽವಘೃಷ್ಟಮ್ |೧೬|

ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನಿ ರೋಗೇ ಯೋಗಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಕಾಸೀಸೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾತ್ಯಾಃ ಕೋರಕಂ ಜಾತೀಕಲಿಕಾ||೧೫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 17

ನಾದೇಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಮರಿಚಂ ಚ ಶುಕ್ಲಂ ನೇಪಾಲಜಾತಾ ಚ ಸಮಪ್ರಮಾಣಾ ||೧೬|| ಸಮಾತುಲುಙ್ಗದ್ರವ ಏಷ ಯೋಗಃ ಕಣ್ಡೂಂ ನಿಹನ್ಯಾತ್ ಸಕೃದಞ್ಜನೇನ |೧೭|

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕಫಜಾಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಮುಪದ್ರವಭೂತಾಯಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ನಾದೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾದೇಯಮಿತಿ ಸೈನ್ಧವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮರಿಚಂ ಚ ಶುಕ್ಲಮಿತಿ ಶೋಭಾಞ್ಜನಬೀಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ಶುಕ್ಲಮೇವ ಮರಿಚಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ನೇಪಾಲಜಾತಾ ಮನಃಶಿಲಾ||೧೬||-

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

ಸಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಸುರದಾರು ಮುಸ್ತಂ ಸಿನ್ಧುಪ್ರಭೂ(ಸೂ)ತಂ ಮುಕುಲಾನಿ ಜಾತ್ಯಾಃ ||೧೭|| ಸುರಾಪ್ರಪಿಷ್ಟಂ ತ್ವಿದಮಞ್ಜನಂ ಹಿ ಕಣ್ಡ್ವಾಂ ಚ ಶೋಫೇ ಚ ಹಿತಂ ವದನ್ತಿ |೧೮|

ಕಣ್ಡ್ವಾಮಪರಮಪ್ಯಞ್ಜನಮಾಹ- ಸೇತ್ಯಾದಿ||೧೭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

ಸ್ಯನ್ದಾಧಿಮನ್ಥಕ್ರಮಮಾಚರೇಚ್ಚ ಸರ್ವೇಷು ಚೈತೇಷು ಸದಾಽಪ್ರಮತ್ತಃ ||೧೮|| (ವಿಶೇಷತೋ ನಾವನಮೇವ ಕಾರ್ಯಂ ಸಂಸರ್ಜನಂ ಚಾಪಿ ಯಥೋಪದಿಷ್ಟಮ್ ) ||೧೯||

ಇದಾನೀಂ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಪಿಷ್ಟಕಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಸು ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಭಿಧಾಯ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸ್ಯನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇಷು ಬಲಸಗ್ರಥಿತಪಿಷ್ಟಕಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಸು| ಚಕಾರಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಕಫಜಾಕ್ಷಿರೋಗೇಷು| ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸಾವಧಾನಃ||೧೮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಕಫಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||