41. śōṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શોષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અતીસારપ્રતિષેધાનન્તરં શોષેઽપ્યતીસારસમ્ભૂતેરથવા જ્વરાતીસારાભ્યાં શોષસ્યોત્પત્તેઃ શોષપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| અથેત્યાદિકં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| શોષપ્રતિષેધં શોષચિકિત્સિતમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ | દુર્વિજ્ઞેયો દુર્નિવારઃ શોષો વ્યાધિર્મહાબલઃ ||૩||

નનુ, શોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં કૃત્વા નિદાનાભિધાને કો હેતુઃ? ઉચ્યતે- અજ્ઞાતરોગસ્ય વૈદ્યસ્ય ચિકિત્સાયાં પ્રગલ્ભ્યં ન સ્યાદતો નિદાનારમ્ભ ઇતિ; તથા ચોક્તં- “રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમૌષધમ્”- ઇતિ| પ્રાગેવ વિકારસ્વભાવાભિધાનાય વાક્યમાહ- અનેકરોગાનુગત ઇત્યાદિ| અનેકરોગા ઉપદ્રવસઞ્જ્ઞકાઃ, તૈરનુગત આશ્રિતઃ| બહવો રોગાઃ શ્વાસકાસાઙ્ગસાદકફસંસ્રવાદયઃ, પુરોગમાઃ પૂર્વરૂપત્વેનોપસ્થિતા યસ્ય સ તથા| દુર્વિજ્ઞેય ઇતિ ત્રિદોષલિઙ્ગત્વાદંશાંશબલવિકલ્પનાભિઃ પ્રકુપિતદોષાણાં લિઙ્ગદર્શનાત્| દુર્નિવાર ઇતિ દોષાણાં પરસ્પરવિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્; દુર્નિવારત્વાચ્ચ કૃચ્છ્રોઽયં મહાબલઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

સંશોષણાદ્રસાદીનાં શોષ ઇત્યભિધીયતે | ક્રિયાક્ષયકરત્વાચ્ચ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે પુનઃ ||૪|| રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસો યસ્માદભૂદેષ કિલામયઃ | તસ્માત્તં રાજયક્ષ્મેતિ કેચિદાહુઃ પુનર્જનાઃ ||૫||

ઇદાનીમસ્ય વ્યાધેર્યથા શોષક્ષયરાજયક્ષ્મેતિ નામાનિ તથાઽઽહ- સંશોષણાદ્રસાદીનામિત્યાદિ| ક્રિયા ચિકિત્સા, કાયવાઙ્માનસં વા કર્મ, તસ્ય ક્ષયકરત્વાત્| રાજ્ઞ ઇતિ ‘દ્વિજાનાં’ ઇતિ શેષઃ| ચન્દ્રમસઃ ચન્દ્રસ્ય, આમયો યક્ષ્મા રોગઃ, કેચિદિતિ આત્રેયપ્રભૃતયઃ; યસ્માદેષ આમયો દ્વિજાનાં રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસશ્ચન્દ્રસ્યાભૂત્તસ્માત્ તં રોગં કેચિત્ પુનર્જના રાજયક્ષ્મેતિ બ્રુવતે; યતોઽયં યક્ષ્મા રોગો રોગાણાં રાજા અતો રાજયક્ષ્મેતિ વાગ્ભટો વ્યાખ્યાનયતિ| કિલેતિ વાર્તાયામ્| એવં ખલુ યથા શ્રૂયતે- પૂર્વં દક્ષનામા પ્રજાપતિરભૂત્, તસ્ય બહ્વયો દુહિતરો બભૂવુઃ, તેન ચ સપ્તાધિકા વિંશતિઃ કન્યકાશ્ચન્દ્રાય વિવોઢે દત્તાઃ, સ ચન્દ્રમાસ્તાસુ મધ્યે રોહિણ્યામેવાનુરક્તો બભૂવ, તતશ્ચ સશોકાભિરશ્વિન્યાદિભિર્દુહિતૃભિરાત્મપિતરિ દક્ષસઞ્જ્ઞકે ચન્દ્રસ્ય રોહિણ્યામાસક્તિવૃત્તાન્તો નિવેદિતઃ, તતો દુહિતૄણાં વાર્તામાકર્ણ્ય, ચન્દ્રમાહૂય, સર્વાસ્વપિ નિજપુત્રીષુ સમતયા વર્તનાય ચન્દ્રોઽભિહિતઃ, સ ચ તથેતિ સ્વીકૃત્યાપિ સ્વગુરોર્વચનમનાદૃત્ય ન તાસુ સમવર્તત, તતો દક્ષપ્રજાપતેઃ ક્રોધો નિશ્વાસરૂપેણ મૂર્તિમાન્ ભૂત્વા નિઃસૃત્ય યક્ષ્મરૂપેણ રોહિણ્યામતિપ્રસઙ્ગેનાવિલં ચન્દ્રમાવિશત્, તતોઽસૌ તેન રોગેણાભિભૂતઃ સન્ ગતપ્રભો ગતોત્સાહશ્ચ સઞ્જાતઃ, ગુરુવચનાતિક્રમેણ દોષં મત્વા તમેવ દક્ષનામાનં ગુરું શરણં ગતવાન્, તતોઽનન્તરં દેવવૈદ્યાભ્યામશ્વિભ્યાં સ ચિકિત્સિતઃ, તતઃ પ્રાપ્તબલશ્ચન્દ્રો (રરાજાતીવ સુપ્રભઃ) લઘ્વગુરુપ્રસાદોઽશ્વિભ્યાં ચિકિત્સિતોઽભૂત્ | એવં ચ સતિ કર્મદોષજો વ્યાધિરિતિ દર્શિતમ્||૪-૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈરિતિ કેચિદ્વદન્તિ હિ |૬|

એકીયમતેનાસ્ય વ્યાધેઃ પૃથગ્દોષજત્વમાહ- સ વ્યસ્તૈરિત્યાદિ| સ વ્યાધિઃ| વ્યસ્તૈઃ પૃથગ્ભૂતૈઃ|૬|-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

એકાદશાનામેકસ્મિન્ સાન્નિધ્યાત્તન્ત્રયુક્તિતઃ ||૬|| ક્રિયાણામવિભાગેન પ્રાગેકોત્પાદનેન ચ | એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો હ્યતઃ ||૭||

પરમતનિરાકરણાય સ્વમતમાહ- એકાદશાનામિત્યાદિ| એકાદશાનામિતિ સ્વરભેદશૂલાદીનામ્| એકસ્મિન્નિતિ રાજયક્ષ્મરોગે; અન્યે તુ રાજયક્ષ્માતુર ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, સાન્નિધ્યાદિતિ વિદ્યમાનત્વાત્| તન્ત્રયુક્તિતઃ અર્થયુક્તિતઃ ; અન્યે તન્ત્રેત્યત્ર તત્રેતિ પઠન્તિ; તત્ર તસ્મિન્, યુક્તિતો યુક્તિવશાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કા સા યુક્તિઃ? યદ્વશેનૈક એવ શોષ ઇત્યાહ- ક્રિયાણામવિભાગેનેતિ|- ચિકિત્સાનામપૃથક્ત્વેન દર્શિતત્વાદિત્યર્થઃ| એકત્વે તૃતીયં હેતુમાહ- પ્રાગેકોત્પાદનેન ચેતિ|- યસ્માત્ પૂર્વં દક્ષેણ ક્રુદ્ધેનૈકસ્યોત્પાદનં કૃતમ્| હિઃ યસ્માદર્થે; યસ્માત્ શોષસ્યૈકત્વે હેતુત્રિતયમત્રોક્તમ્, અત એક એવ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો મત ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૬-૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ઉદ્રેકાત્તત્ર લિઙ્ગાનિ દોષાણાં નિપતન્તિ હિ |૮|

નનુ, યદિ સન્નિપાતાત્મક એક એવાયં તત્ કથમત્ર એકૈકદોષપૃથગ્લિઙ્ગજ્ઞાનમિત્યાહ - ઉદ્રેકાદિત્યાદિ| ઉદ્રેકાત્ આધિક્યાત્| તત્ર શોષે| હિશબ્દો હેતૌ, સ ચ હેતુર્બહુપ્રકારોઽપિ ચતુર્વિધત્વં ન ત્યજતિ|૮|-

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ક્ષયાદ્વેગપ્રતીઘાતાદાઘાતાદ્વિષમાશનાત્ ||૮|| જાયતે કુપિતૈર્દોષૈર્વ્યાપ્તદેહસ્ય દેહિનઃ |૯|

તમેવ ચતુર્વિધં હેતુમાહ- ક્ષયાદ્વેગપ્રતીઘાતાદિત્યાદિ| ક્ષયાત્ રસાદિશુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં ક્ષયાત્| વેગપ્રતીઘાતાત્ વાતમૂત્રપુરીષાદીનાં પ્રવૃત્ત્યુન્મુખાનામવરોધાત્| આઘાતાત્ પતનાદિતઃ, અયથાબલમારમ્ભાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| વિષમાશનાદિતિ અપ્રાપ્તાતીતકાલબહ્વલ્પભોજનાત્| ક્ષયાદિત્યાદિહેતુભિઃ કુપિતૈર્દોષૈર્વ્યાપ્તદેહસ્ય શોષો જાયતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘વેગાઘાતાત્ પૂરણાદ્વા સઙ્ઘાતાત્ સઙ્ક્ષયાદપિ’ ઇતિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પૂરણં વિષમાશનમભિપ્રેતં, સઙ્ઘાતોઽત્ર સાહસઃ, શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્||૮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

કફપ્રધાનૈર્દોષૈર્હિ રુદ્ધેષુ રસવર્ત્મસુ ||૯||

કફપ્રધાનૈરિત્યાદિ| કફપ્રધાનૈઃ ઉત્કટકફૈઃ| હિશબ્દો હેતૌ| રસવર્ત્મસ્વિત્યત્રાદિશબ્દો લુપ્તો જ્ઞેયઃ; વર્ત્મ માર્ગઃ, તેન રસાદિવાહિનીષુ ધમનીષ્વિત્યર્થઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

અતિવ્યવાયિનો વાઽપિ ક્ષીણે રેતસ્યનન્તરમ્ | ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે તતઃ શુષ્યતિ માનવઃ ||૧૦||

અપરપ્રકારેણ ધાતુક્ષયાદ્રાજયક્ષ્મસમ્ભવં દર્શયન્નાહ- અતીત્યાદિ| અતિવ્યવાયિનઃ અત્યર્થં ગ્રામ્યધર્મસેવિનઃ| ક્ષીણે રેતસિ શુક્રે, શુક્રક્ષયશ્ચ મેઢ્રવૃષણવેદનેત્યાદિના જ્ઞેયઃ| અનન્તરં રેતસઃ ક્ષયાદિત્યર્થઃ| ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે ઇતિ પરં યદિ સ્ત્રીભ્યો ન નિવર્તતે| નનુ, રસવર્ત્મરોધાદ્રસેન રક્તસ્યાબૃંહણાત્તદપચયઃ રક્તાપચયાચ્ચ માંસસ્યાપચય ઇત્યાદિપૂર્વપૂર્વધાતુક્ષીણતયા કૃત્વા શુક્રસ્ય યુક્તઃ ક્ષયઃ, શુક્રક્ષયે તુ પૂર્વધાતૂનાં કથં ક્ષયઃ? ઉચ્યતે- યથા મહાજલાધારપરિક્ષયે તત્ર પ્રવિશતાં જલપ્રાયાણાં (જન્તૂનાં) ક્ષયસ્તદ્વદત્રાપીતિ| સ્વમાર્ગાવરોધાદ્રસોઽસઞ્ચરન્ કિં કરોતિ? હૃદયે વિદહ્યતે, કાસવેગેન મુખમાર્ગાત્ પિચ્છિલબહલવિસ્રહરિતપીતશ્વેતઃ પ્રવર્તતે||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્ | સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપે રાજયક્ષ્મણિ ||૧૧||

ઇદાનીં મધ્યબલદોષારબ્ધસ્ય શોષસ્ય ષડ્રૂપાણિ દર્શયન્નાહ- ભક્તદ્વેષો જ્વર ઇત્યાદિ| સ્વરભેદઃ ઘર્ઘરાદિસ્વરઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

સ્વરભેદોઽનિલાઞ્છૂલં સંલોચશ્ચાંસપાર્શ્વયોઃ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમઃ ||૧૨|| શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વમભક્તચ્છન્દ એવ ચ | કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ ||૧૩||

ષડ્રૂપાણિ નિર્દિશ્ય દોષભેદેનૈકાદશરૂપાણિ બલવત્સમદોષારબ્ધસ્ય શોષસ્ય દર્શયન્નાહ- સ્વરભેદ ઇત્યાદિ| સંલોચો લુઞ્ચનમિવ, અંસયોઃ પાર્શ્વયોઃ; ‘સંલોચ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘સઙ્કોચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર સઙ્કોચનમિવેત્યર્થઃ| શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વં ‘કફેન’ ઇતિ શેષઃ| અભક્તચ્છન્દો ભક્તારુચિઃ| કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસઃ કણ્ઠભઙ્ગઃ; અન્યે ઉદ્ધ્વંસ ઉત્કાસિકેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| સ્વરભેદાદિલિઙ્ગત્રયં રાજયક્ષ્મણિ વાતેન, જ્વરાદીનિ ચત્વારિ પિત્તેન, શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વાદીનિ ચત્વારિ કફેન; એવં ષડ્રૂપાણ્યપિ વાતાદિભેદેન જ્ઞેયાનિ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

એકાદશભિરેભિર્વા ષડ્ભિર્વાઽપિ સમન્વિતમ્ | (કાસાતીસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ ||૧૪|| ત્રિભિર્વા પીડિતં લિઙ્ગૈર્જ્વરકાસાસૃગામયૈઃ) | જહ્યાચ્છોષાર્દિતં જન્તુમિચ્છન્ સુવિપુલં યશઃ ||૧૫||

ઇદાનીં રૂપપ્રસ્તાવાદ્બહુરૂપાન્વિતસ્યાસાધ્યત્વમાહ- એકાદશભિરિત્યાદિ| એતૈરેભિઃ સ્વરભેદોઽનિલાચ્છૂલમિત્યાદિકૈઃ, ષડ્ભિર્વાઽપીતિ ભક્તદ્વેષો જ્વર ઇત્યાદિભિઃ, અપિશબ્દાત્ત્રિભિર્વા શ્વાસકાસાસૃગામયૈસ્તન્ત્રાન્તરોક્તૈઃ, સમન્વિતમિતિ સમુચ્ચીયતે| જહ્યાદિતિ ત્યજેત્, પરં વહ્નૌ મન્દે બલમાંસક્ષયે સતીતિ બોદ્ધવ્યમ્| નનુ, સર્વરૂપાદર્ધત્રિરૂપૌ લઘુતરૌ, તત્કથં તાવપ્યસાધ્યૌ? ઉચ્યતે- બલવહ્નયપચયે કાલપ્રકર્ષાત્તયોરપિ મહત્ત્વાત્; એતેન સર્વરૂપોપપન્ન એવાસાધ્યઃ, ઇતરૌ તુ કાલપ્રકર્ષેણેતિ| અયં પાઠઃ પુસ્તકાન્તરેષ્વન્યથા પઠ્યતે, સ ચ નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

વ્યવાયશોકસ્થાવિર્યવ્યાયામાધ્વોપવાસતઃ | વ્રણોરઃક્ષતપીડાભ્યાં શોષનન્યે વદન્તિ હિ ||૧૬||

એકીયમતેન શોષભેદાન્નિર્દિશન્નાહ- વ્યવાયશોકેત્યાદિ| વ્યવાયઃ સ્ત્રીસેવા, શોકઃ પુત્રાદિવિયોગેન ચિત્તોદ્વેગઃ, સ્થાવિર્યં વૃદ્ધત્વં; અન્યે વાર્ધક્યમિતિ પઠન્તિ, તત્રાપ્યેકોઽર્થઃ; વ્યાયામઃ શરીરાયાસજનકં કર્મ; અધ્વા દીર્ઘમાર્ગાટનં; વ્યવાયાદ્યુપવાસાન્તૈર્હેતુભિસ્તથા વ્રણપીડયા ઉરઃક્ષતપીડયા ચાન્યે શોષાન્ વદન્તીતિ સમ્બન્ધઃ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

વ્યવાયશોષી શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ | પાણ્ડુદેહો યથાપૂર્વં ક્ષીયન્તે ચાસ્ય ધાતવઃ ||૧૭||

વ્યવાયશોષિણો લક્ષણાન્યાહ- વ્યવાયેત્યાદિ| શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરિતિ ‘શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદના’ ઇત્યાદિભિઃ| યથાપૂર્વમિતિ યથાપૂર્વં તત્ર શુક્રસ્ય પૂર્વં મજ્જા, મજ્જ્ઞોઽસ્થિ, અસ્થ્નો મેદઃ, મેદસો માંસં, માંસસ્ય રક્તમિત્યેવં ક્ષીયન્તે ધાતવઃ પ્રાગ્વદેવ દર્શિતન્યાયાત્, પરં યદિ સ્ત્રીભ્યો ન નિવર્તતે||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

પ્રધ્યાનશીલઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ શોકશોષ્યપિ તાદૃશઃ | વિના શુક્રક્ષયકૃતૈર્વિકારૈરભિલક્ષિતઃ ||૧૮||

શોકશોષિણમાહ- પ્રધ્યાનશીલ ઇત્યાદિ| પ્રધ્યાનશીલઃ ચિન્તાપરઃ, સ્રસ્તાઙ્ગઃ અવસન્નગાત્રઃ| તાદૃશ ઇતિ વ્યવાયશોષિતવદભિલક્ષિતઃ, પરં શુક્રક્ષયકૃતૈર્લિઙ્ગૈર્વિના; એતેન પાણ્ડુદેહ ઇત્યર્થઃ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

જરાશોષી કૃશો મન્દવીર્યબુદ્ધિબલેન્દ્રિયઃ | કમ્પનોઽરુચિમાન્ ભિન્નકાંસ્યપાત્રહતસ્વરઃ(નઃ) ||૧૯|| ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનં ગૌરવારુચિપીડિતઃ | સમ્પ્રસ્રુતાસ્યનાસાક્ષઃ સુપ્તરૂક્ષમલચ્છવિઃ ||૨૦||

જરાશોષિણમાહ- જરાશોષી કૃશો મન્દેત્યાદિ| મન્દશબ્દો વીર્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, વીર્યં શક્તિઃ, બલમ્ ઓજો હૃદિ સ્થિતં સપ્તધાતુધામભૂતમ્| પુનરરુચિકથનમત્યન્તારોચકખ્યાપનાર્થમ્ | સમ્પ્રસ્રુતેત્યાદિ સમ્પ્રસ્રુતશબ્દ આસ્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| આસ્યં મુખકુહરમ્, અક્ષિ લોચનમ્| સુપ્તરૂક્ષત્વં પ્રભાયાઃ, રૂક્ષત્વં ચ મલસ્ય; યદ્યપિ સત્પરૂક્ષત્વં ત્વચિ ભવતિ ન પ્રભાયાં, તથાઽપિ ‘મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’ ઇતિવદુપચારાત્ પ્રભાયાં બોદ્ધવ્યમ્| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ જરાશોષિણો લક્ષણમત્ર ન પઠતિ, સપ્તતેસ્તૂર્ધ્વં ક્ષીયમાણેત્યાદિના આતુરોપક્રમણીયે ઉક્તત્વાત્||૧૯-૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

અધ્વપ્રશોષી સ્રસ્તાઙ્ગઃ સમ્ભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ | પ્રસુપ્તગાત્રાવયવઃ શુષ્કક્લોમગલાનનઃ ||૨૧||

અધ્વશોષિણમાહ- અધ્વપ્રશોષીત્યાદિ| સ્રસ્તાઙ્ગઃ શિથિલગાત્રાવયવઃ| પ્રસુપ્તમાત્રાવયવ ઇત્યનેન અકર્મણ્યશરીરપ્રદેશ ઉક્તઃ| શુષ્કશબ્દઃ ક્લોમાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; ક્લોમ તિલકમ્, આનનં મુખકુહરમ્| સમ્ભૃષ્ટપરુષચ્છવિરિતિ દગ્ધસ્યેવ પરુષા છવિર્યસ્યેત્યર્થઃ; કેચિત્ ‘સમ્ભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ’ ઇત્યત્ર ‘સંસૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ’ ઇતિ પઠિત્વા સંસૃષ્ટા પરુષા છવિઃ યસ્ય સ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| યદ્યપિ જરાશોષ્યનન્તરં વ્યાયામશોષી વાચ્યો નાધ્વશોષી, તથાઽપ્યધ્વશોષિલક્ષણાનાં વ્યાયામશોષિણ્યતિદેશાત્ પૂર્વમત્રાધ્વશોષિ નિર્દિષ્ટઃ| યદ્યેવં તર્હિ વ્યાયામશોષિલક્ષણાન્યેવ કુતોઽધ્વશોષિણિ નાતિદિશ્યન્તે? સત્યમ્, ઉરઃક્ષતલિઙ્ગાનામધિકાનાં વ્યાયામશોષિણિ સદ્ભાવાત્| કેચિદત્ર ‘તૃડઙ્ગમર્દદૌર્બલ્યપારુષ્યૈરર્દિતોઽધ્વના’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમેભિરેવ સમન્વિતઃ | ઉરઃક્ષતકૃતૈર્લિઙ્ગૈઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતાદ્વિના ||૨૨||

વ્યાયામશોષિણમાહ- વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમિત્યાદિ| એભિરેવેતિ અનન્તરોક્તૈઃ અધ્વશોષિલક્ષણૈરિત્યર્થઃ| ઉપવાસશોષિલક્ષણં દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયોક્તં ‘તત્ર વાતલાહારસેવિન’ ઇત્યાદિકં જ્ઞાતવ્યમ્||૨૨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

રક્તક્ષયાદ્વેદનાભિસ્તથૈવાહારયન્ત્રણાત્ | વ્રણિતસ્ય ભવેચ્છોષઃ સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ ||૨૩||

વ્રણશોષિલક્ષણમાહ- રક્તક્ષયાદિત્યાદિ| વ્રણશોષિણો વૈશેષિકલક્ષણાનુપદેશાત્ સામાન્યલક્ષણં જ્ઞેયમ્| યદ્યેવં કુતોઽસ્ય પૃથગભિધાનમિતિ ચેત્, વિશિષ્ટકારણતયા અસાધ્યતમત્વખ્યાતેઃ ||૨૩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26

વ્યાયામભારાધ્યયનૈરભિઘાતાતિમૈથુનૈઃ | કર્મણા ચાપ્યુરસ્યેન વક્ષો યસ્ય વિદારિતમ્ | તસ્યોરસિ ક્ષતે રક્તં પૂયઃ શ્લેષ્મા ચ ગચ્છતિ ||૨૪|| કાસમાનશ્છર્દયેચ્ચ પીતરક્તાસિતારુણમ્ | સન્તપ્તવક્ષાઃ સોઽત્યર્થં દૂયનાત્પરિતામ્યતિ ||૨૫|| દુર્ગન્ધવદનોચ્છ્વાસો ભિન્નવર્ણસ્વરો નરઃ |૨૬|

ઉરઃક્ષતશોષિણમાહ- વ્યાયામેત્યાદિ| કર્મણા ચાપ્યુરસ્યેનેતિ ધનુરાકર્ષણાદિનેત્યર્થઃ| ક્ષતે અતિદારિતે| અસિતમ્ ઈષત્કૃષ્ણમ્, અરુણમ્ ઈષદ્રક્તમ્| દૂયનાત્ અતિવેદનાત્, પરિતામ્યતિ મોહં યાતિ| દુર્ગન્ધશબ્દો વદનોચ્છ્વાસાભ્યાં સમ્બધ્યતે||૨૪-૨૫||-

Adhikarana 21 (26) · Śloka 27

કેષાઞ્ચિદેવં શોષો હિ કારણૈર્ભેદમાગતઃ ||૨૬|| ન તત્ર દોષલિઙ્ગાનાં સમસ્તાનાં નિપાતનમ્ |૨૭|

એકીયમતમાહ- કેષાઞ્ચિદિત્યાદિ| કેષાઞ્ચિદાચાર્યાણાં મતે એવં વ્યવાયાદિભિરનેકૈઃ કારણૈઃ કૃત્વા હિ યસ્માત્ શોષો ભેદમાગતઃ; અત એક એવ સ્વમતે શોષો નેતરે વ્યવાયાદિજાઃ| કુતો વ્યવાયાદિજાઃ શોષા ન ભવન્તીત્યાહ- ન તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષુ વ્યવાયાદિજેષુ||૨૬||-

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ક્ષયા એવ હિ તે જ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ધાતુસઞ્જ્ઞિતાઃ ||૨૭||

યદિ તે વ્યવાયાદિજાઃ શોષાઃ ન ભવન્તિ તર્હિ કિન્નામધેયા ભવન્તીત્યાહ- ક્ષયા એવેત્યાદિ| તે વ્યવાયાદિજાઃ ક્ષયા એવ, કિંવિશિષ્ટાઃ? પ્રત્યેકં ધાતુસઞ્જ્ઞિતાઃ ધાતુક્ષયસઞ્જ્ઞકા ઇત્યર્થઃ| યતઃ શુક્રમારભ્ય વિલોમેન વ્યવાયાદિભિર્ધાતૂનાં યથાપૂર્વં સઙ્ક્ષયાત્||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ચિકિત્સિતં તુ તેષાં હિ પ્રાગુક્તં ધાતુસઙ્ક્ષયે ||૨૮||

તેષાં કિઞ્ચિચ્ચિકિત્સિતમાહ- ચિકિત્સિતં તુ તેષામિત્યાદિ| ધાતુસઙ્ક્ષયે દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયે||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

શ્વાસાઙ્ગસાદકફસંસ્રવતાલુશોષચ્છર્દ્યગ્નિસાદમદપીનસપાણ્ડુનિદ્રાઃ | શોષે ભવિષ્યતિ ભવન્તિ સ ચાપિ જન્તુઃ શુક્લેક્ષણો ભવતિ માંસપરો રિરંસુઃ ||૨૯|| સ્વપ્નેષુ કાકશુકશલ્લકિનીલકણ્ઠગૃધ્રાસ્તથૈવ કપયઃ કૃકલાસકાશ્ચ | તં વાહયન્તિ સ નદીર્વિજલાશ્ચ પશ્યેચ્છુષ્કાંસ્તરૂન્ પવનધૂમદવાર્દિતાંશ્ચ ||૩૦||

ઇદાનીમેકીયમતં પ્રદર્શ્ય સમ્પ્રાપ્ત્યનન્તરં રાજયક્ષ્મણઃ પૂર્વરૂપાણ્યાહ- શ્વાસાઙ્ગસાદકફસંસ્રવેત્યાદિ| અઙ્ગસાદઃ અઙ્ગાનામનુત્સાહઃ, અગ્નિસાદઃ અગ્નિમાન્દ્યમ્| મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા| માંસપરો માંસાભિલાષી| રિરંસુઃ રન્તુમિચ્છુઃ| શલ્લકી ગોધાનુકારી વજ્રશકલઃ, ‘શલ્લક’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ, નીલકણ્ઠો મયૂરઃ, ગૃધ્રઃ આમિષાશી યોજનદૃષ્ટિઃ| કપયો વાનરાઃ| કૃકલાસઃ કૃકણ્ટકઃ ‘ગિરગિટ’ ઇતિ પૂર્વદેશીયા ભાષન્તે| તં શોષિણં, વાહયન્તિ પ્રાપયન્તિ સ શોષી| નનુ, સમ્પ્રાપ્ત્યનન્તરં પૂર્વરૂપેષુ વક્તવ્યેષુ કથં રૂપાણ્યભિધાય પૂર્વરૂપોપાદાનં કૃતમ્? ઉચ્યતે- રૂપાણ્યવ્યક્તાનિ પૂર્વરૂપાણ્યસ્યેતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્||૨૯-૩૦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

મહાશનં ક્ષીયમાણમતીસારનિપીડિતમ્ | શૂનમુષ્કોદરં ચૈવ યક્ષ્મિણં પરિવર્જયેત્ ||૩૧||

વર્જ્યમાહ- મહાશનમિત્યાદિ| મુષ્કો વૃષણમ્| ‘યક્ષ્મિણમ્’ ઇત્યત્રાન્યે ‘શોષિણમ્’ ઇતિ પઠન્તિ||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

ઉપાચરેદાત્મવન્તં દીપ્તાગ્નિમકૃશં નવમ્ |૩૨|

ઉપક્રમ્યમાહ- ઉપાચરેદાત્મવન્તમિત્યાદિ| આત્મવન્તં જિતેન્દ્રિયમ્|૩૨|-

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

સ્થિરાદિવર્ગસિદ્ધેન ઘૃતેનાજાવિકેન ચ ||૩૨|| સ્નિગ્ધસ્ય મૃદુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ | આસ્થાપનં તથા કાર્યં શિરસશ્ચ વિરેચનમ્ ||૩૩||

તદેવ ચિકિત્સિતમાહ- સ્થિરાદિવર્ગસિદ્ધેનેત્યાદિ| સ્થિરાદિઃ વિદારિગન્ધાદિઃ| મૃદુ યત્ કર્શનં ન ભવતીત્યર્થઃ| આસ્થાપનં નિરૂહઃ| તથેતિ મૃદ્વિત્યર્થઃ| શિરસો વિરેચનં નસ્યમ્||૩૨-૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

યવગોધૂમશાલીંશ્ચ રસૈર્ભુઞ્જીત શોધિતઃ |૩૪|

શોધિતસ્ય પશ્ચાત્કર્મ આહ- યવગોધૂમેત્યાદિ| રસૈઃ જાઙ્ગલમાંસરસૈઃ|૩૪|-

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

દૃઢેઽગ્નૌ બૃંહયેચ્ચાપિ નિવૃત્તોપદ્રવં નરમ્ ||૩૪||

બૃંહણવિષયમાહ- દૃઢેઽગ્નાવિત્યાદિ| નિવૃત્તોપદ્રવમિતિ પ્રશાન્તસ્વરભેદાદિકમિત્યર્થઃ||૩૪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

વ્યવાયશોષિણં પ્રાયો ભજન્તે વાતજા ગદાઃ | બૃંહણીયો વિધિસ્તસ્મૈ હિતઃ સ્નિગ્ધોઽનિલાપહઃ ||૩૫||

ઇદાનીં વ્યવાયશોષિણો વિશિષ્ટં ચિકિત્સિતમાહ- વ્યવાયેત્યાદિ| ‘વ્યવાયશોષિણમ્’ ઇત્યાદિવાક્યં કેચિન્નેચ્છન્તિ, ‘ક્રિયાણાં ચાવિભાગેન’ ઇત્યુક્તસ્ય વ્યાઘાતાત્||૩૫||

Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39

કાકાનુલૂકાન્નકુલાન્ બિડાલાન્ ગણ્ડૂપદાન્ વ્યાલબિલેશયાખૂન્ | ગૃધ્રાંશ્ચ દદ્યાદ્વિવિધૈઃ પ્રવાદૈઃ સસૈન્ધવાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્ ||૩૬|| દેયાનિ માંસાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ મુદ્ગાઢકીસૂપરસાશ્ચ હૃદ્યાઃ | ખરોષ્ટ્રનાગાશ્વતરાશ્વજાનિ દેયાનિ માંસાનિ સુકલ્પિતાનિ ||૩૭|| માંસોપદંશાંશ્ચ પિબેદરિષ્ટાન્ માર્દ્વીકયુક્તાન્ મદિરાશ્ચ સેવ્યાઃ | અર્કામૃતાક્ષારજલોષિતેભ્યઃ કૃત્વા યવેભ્યો વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ ||૩૮|| ખાદેત્, પિબેત્ સર્પિરજાવિકં વા કૃશો યવાગ્વા સહ ભક્તકાલે | સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિકટુ પ્રલિહ્યાચ્ચવ્યાવિડઙ્ગોપહિતં ક્ષયાર્તઃ ||૩૯||

શોષિણાં યાનિ માંસાન્યાદેયાનિ તાન્યાહ- કાકાનુલૂકાન્નકુલાનિત્યાદિ| બિડાલા ગ્રામ્યાદિભેદેન ષટ્પ્રકારા માર્જારાઃ; તથા ચ- “ગ્રામ્યો વન્યસ્તોયજાતઃ પક્ષિમાર્જારવિજ્જકૌ| સુગન્ધવૃષણશ્ચેતિ માર્જારાઃ ષટ્ પ્રકીર્તિતાઃ”- ઇતિ| વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયઃ, બિલેશયાઃ શ્વાવિચ્છલ્લકીપ્રભૃતયઃ આખુરત્ર વૃક્ષમૂષિકઃ| વિવિધૈઃ પ્રવાદૈરિતિ “કાકાંસ્તિત્તિરિશબ્દેન મત્સ્યશબ્દેન ચોરગાન્| ભૃષ્ટમત્સ્યાન્ત્રશબ્દેન દદ્યાદ્ગણ્ડૂપદાનપિ” ઇત્યાદિભિર્નાનાપ્રકારૈર્વચનૈઃ| એવં પ્રકારેણ દાને કિં પ્રયોજનમિતિ ચેત્? અજુગુપ્સયા ભક્ષણં ભક્ષિતસ્ય ચાનુલ્લેખનમ્| તથા ચોક્તં- “જાનન્ જુગુપ્સુર્નૈવાદ્યાદ્ભુક્તં વા પુનરુલ્લિખેત્| તસ્માચ્છદ્મોપસિદ્ધાનિ માંસાન્યેતાનિ દાપયેત્”- ઇતિ| જાઙ્ગલાનિ જઙ્ઘાલવિષ્કિરપ્રતુદજાનિ, શેષજાઙ્ગલવર્ગાણામત્ર વિશેષેણાભિધાનત્| યદ્યપિ જાઙ્ગલશબ્દેનૈવ ગૃધ્રાદયોઽપિ લબ્ધાઃ, તથાઽપ્યત્યન્તબૃંહણત્વાદ્ગૃધ્રાદીનાં પૃથગુપાદાનમ્| મુદ્ગાઢકીસૂપરસાઃ સ્રોતઃશુદ્ધિકત્વાદ્દેયાઃ| નાગો હસ્તી, અશ્વતરો વેશરઃ| સુકલ્પિતાનિ વેશવારીકૃતાનિ નાનાપ્રકારપ્રકલ્પિતાનિ | તથા ચ વૃદ્ધભોજઃ- “ખરોષ્ટ્રાશ્વતરં નાગં માંસં માંસાભિવૃદ્ધયે| દદ્યાન્માહિષશબ્દેન વેસવારીકૃતં ભિષક્”- ઇતિ| માંસોપદંશાનરિષ્ટાન્ અભયારિષ્ટપ્રભૃતીન્, માર્દ્વીકયુક્તાન્ દ્રાક્ષાસવયુક્તાન્, મદિરા મદ્યમ્| ભક્ષ્યાન્નિર્દેષ્ટુમાહ- અર્કામૃતક્ષારજલોષિતેભ્ય ઇત્યાદિ| અર્કગુડૂચીક્ષારપાનીયોષિતેભ્યો યવેભ્યો ભક્ષ્યાન્ કૃત્વા ખાદેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઉષિતેભ્યો રાત્રૌ સ્થિતેભ્યઃ| અર્કાદિભસ્મ ચતુર્ગુણેન જલેન ગાલયિત્વા પચેદ્યાવદર્ધાવશિષ્ટં ભવતિ| તથા ચોક્તં- “પાનાય ભોજનાયાથ ભસ્મ સ્રાવ્યં ચતુર્ગુણે| જલેઽર્ધમવશિષ્ટે(ષ્ટં) તુ ક્ષારામ્ભો ગ્રાહ્યમિષ્યતે”- ઇતિ| પિબેદિત્યાદિ| અજાવિકં વેતિ આજં વા આવિકં વેત્યર્થઃ| અજેત્યત્ર હ્રસ્વત્વં છન્દોઽનુરોધાત્| ભક્તકાલે ભોજનકાલે| સર્પિર્મધુભ્યામિત્યાદિ| ઉપહિતં સંયુક્તમ્||૩૬-૩૯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

માંસાદમાંસેષુ ઘૃતં ચ સિદ્ધં શોષાપહં ક્ષૌદ્રકણાસમેતમ્ |૪૦|

માંસાદમાંસેષ્વિત્યાદિ| માંસાદા ગૃધ્રાદયઃ, તન્માંસરસે ચતુર્ગુણે સિદ્ધં સર્પિઃ ક્ષૌદ્રપિપ્પલીયુક્તં શોષાપહં ભવતિ| ક્ષૌદ્રકણેત્યત્ર દન્તિકણેતિ કેચિત્ પઠન્તિ|૪૦|-

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

દ્રાક્ષાસિતામાગધિકાવલેહઃ સક્ષૌદ્રતૈલઃ ક્ષયરોગઘાતી ||૪૦|| ઘૃતેન ચાજેન સમાક્ષિકેણ તુરઙ્ગગન્ધાતિલમાષચૂર્ણમ્ |૪૧|

દ્રાક્ષેત્યાદિ| અવલેહોઽયમ્|૪૧|-

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

સિતાશ્વગન્ધામગધોદ્ભવાનાં ચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં પ્રલિહ્યાત્ ||૪૧||

સિતાશ્વગન્ધેત્યાદિ| સિતા શર્કરા, મગધોદ્ભવા પિપ્પલી||૪૧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ક્ષીરં પિબેદ્વાઽપ્યથ વાજિગન્ધાવિપક્વમેવં લભતેઽઙ્ગપુષ્ટિમ્ |૪૨|

ક્ષીરમિત્યાદિ| વાજિગન્ધાવિપક્વં સામાન્યક્ષીરપાકપરિભાષયા| વાજિગન્ધા અશ્વગન્ધા|૪૨|-

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

તદુત્થિતં ક્ષીરઘૃતં સિતાઢ્યં પ્રાતઃ પિબેદ્વાઽપિ પયોનુપાનમ્ ||૪૨||

તદુત્થિતં ક્ષીરઘૃતમિત્યાદિ| તદુત્થિતમ્ અશ્વગન્ધાવિપક્વક્ષીરોત્થં, ક્ષીરઘૃતં ક્ષીરદ્વિલોડિતાદુદ્ભૂતં ઘૃતમ્||૪૨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ઉત્સાદને ચાપિ તુરઙ્ગગન્ધા યોજ્યા યવાશ્ચૈવ પુનર્નવે ચ |૪૩|

ઉદ્વર્તનમુપચર્યાર્થમાહ- ઉત્સાદને ઇત્યાદિ| ઉત્સાદનમ્ ઉદ્વર્તનમ્| તુરઙ્ગગન્ધા અશ્વગન્ધા| પુનર્નવે શ્વેતરક્તે દ્વે| નનુ, શોષે બૃંહણમુપયુજ્યતે, એતાશ્ચ વિલેખનાઃ, તતઃ કથં તદુપયોગઃ? સત્યં, બાહ્યોપયોગેન તેષાં બૃંહણત્વેનોપયોગાત્|૪૩|-

Adhikarana 38 (43) · Śloka 44

કૃત્સ્ને વૃષે તત્કુસુમૈશ્ચ સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી ||૪૩|| યક્ષ્માણમેતત્ પ્રબલં ચ કાસં શ્વાસં ચ હન્યાદપિ પાણ્ડુતાં ચ |૪૪|

કૃત્સ્ને ઇત્યાદિ| કૃત્સ્ને વૃષે ઇતિ સમૂલપત્રશાખાઙ્કુરે| વાસકાઙ્ગેભ્યઃ ક્વાથે, તત્કુસુમૈઃ વાસકપુષ્પૈઃ, ‘કલ્કીકૃતૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| સિદ્ધં સર્પિરિતિ ચતુર્ગુણક્વાથેન પુષ્પકલ્કેનાષ્ટમભાગેન ચ| તથા ચોક્તં,- “શણસ્ય કોવિદારસ્ય વૃષસ્ય ચ પૃથક્ પૃથક્| કલ્કાઢ્યત્વાન્ન શંસન્તિ પુષ્પકલ્પં ચતુષ્પલમ્”- ઇતિ||૪૩||-

Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46

શકૃદ્રસા ગોશ્વગજાવ્યજાનાં ક્વાથા મિતાશ્ચાપિ તથૈવ ભાગૈઃ ||૪૪|| મૂર્વાહરિદ્રાખદિરદ્રુમાણાં ક્ષીરસ્ય ભાગસ્ત્વપરો ઘૃતસ્ય | ભાગાન્ દશૈતાન્ વિપચેદ્વિધિજ્ઞો દત્ત્વા ત્રિવર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્ ||૪૫|| કટુત્રિકં ચૈવ સભદ્રદારુ ઘૃતોત્તમં યક્ષ્મનિવારણાય |૪૬|

શકૃદ્રસા ઇત્યાદિ| ગોશ્વગજાવિચ્છગલીનાં પ્રત્યેકં શકૃદ્રસાઃ, તથૈવ મૂર્વાહરિદ્રાખદિરદ્રુમાણાં ક્વાથભાગૈર્મિતાઃ સ્વલ્પા ભાગાઃ, તથા ક્ષીરસ્યાપરો નવમો ભાગઃ, ઘૃતસ્ય દશમ ઇતિ , એતાન્ દશભાગાન્ ત્રિવર્ગાદિકેન કલ્કેન વિપચેદિતિ સમ્બન્ધઃ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| ખદિરદ્રુમાણામિતિ દ્રુમગ્રહણં મધ્યમવયસઃ ખદિરસ્ય ગ્રહણાર્થમ્| ત્રિવર્ગઃ ત્રિફલા| મધુરં ચ કૃત્સ્નં કાકોલ્યાદિકમ્; અપરેઽષ્ટવર્ગમાહુઃ||૪૪-૪૫||-

Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48

દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ વરુણં કરઞ્જં ભલ્લાતકં બિલ્વપુનર્નવે ચ ||૪૬|| યવાન્ કુલત્થાન્ બદરાણિ ભાર્ગીં પાઠાં હુતાશં સમહીકદમ્બમ્ | કૃત્વા કષાયં વિપચેદ્ધિ તસ્ય ષડ્ભિર્હિ પાત્રૈર્ઘૃતપાત્રમેકમ્ ||૪૭|| વ્યોષં મહાવૃક્ષપયોઽભયાં ચ ચવ્યં સુરાખ્યં લવણોત્તમં ચ | એતદ્ધિ શોષં જઠરાણિ ચૈવ હન્યાત્ પ્રમેહાંશ્ચ સહાનિલેન ||૪૮||

દ્વે પઞ્ચમૂલ્યાવિત્યાદિ| દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ દશમૂલમિત્યર્થઃ| બિલ્વસ્ય પૃથક્પાઠાદત્ર ફલં ગ્રાહ્યમ્| હુતાશઃ ચિત્રકઃ, મહીકદમ્બો મુણ્ડિતિકા| કૃત્વા કષાયમિતિ દશમૂલાદીનામષ્ટષષ્ટ્યધિકાનિ સપ્તશતપલાનિ ચતુર્ગુણેનામ્ભસા નિષ્ક્વાથ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટઃ ક્વાથો ગ્રાહ્યઃ| તસ્ય ક્વાથસ્ય, પાત્રૈઃ આઢકૈઃ| કલ્કદ્રવ્યાણ્યાહ- વ્યોષમિત્યાદિ| વ્યોષં ત્રિકટુકં, મહાવૃક્ષપયઃ સેહુણ્ડક્ષીરં, સુરાખ્યં દેવદારુ, લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્; કેચિત્ ‘લવણોત્તમમ્’ ઇત્યત્ર ‘મગધોદ્ભવાં’ ઇતિ પઠિત્વા પિપ્પલીમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પ્રમેહાંશ્ચ સહાનિલેનેતિ વાતિકાનપિપ્રમેહાન્ હન્તીત્યર્થઃ; એતચ્ચ સ્તુતિપરં , વાતિકમેહાનામસાધ્યત્વાત્||૪૬-૪૮||

Adhikarana 41 (49) · Śloka 49

ગોશ્વાવ્યજેભૈણખરોષ્ટ્રજાતૈઃ શકૃદ્રસક્ષીરરસક્ષતોત્થૈઃ | દ્રાક્ષાશ્વગન્ધામગધાસિતાભિઃ સિદ્ધં ઘૃતં યક્ષ્મવિકારહારિ ||૪૯||

ગોશ્વાવ્યજેભૈણેત્યાદિ| ગોશ્વાદીનાં શકૃદ્રસક્ષીરમાંસરસરુધિરૈઃ દ્રાક્ષાદીનાં કલ્કેન સિદ્ધં ઘૃતં યક્ષ્મવિકારાન્ હન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| ઇભા હસ્તિની, એણઃ કૃષ્ણસારઃ| ક્ષીરં યથાસમ્ભવં ગ્રાહ્યં, ન તુ સર્વેષામ્||૪૯||

Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54

એલાજમોદામલકાભયાક્ષગાયત્ર્યરિષ્ટાસનશાલસારાન્ | વિડઙ્ગભલ્લાતકચિત્રકોગ્રાકટુત્રિકામ્ભોદસુરાષ્ટ્રજાંશ્ચ ||૫૦|| પક્ત્વા જલે તેન પચેદ્ધિ સર્પિસ્તસ્મિન્ સુસિદ્ધે ત્વવતારિતે ચ | ત્રિંશત્પલાન્યત્ર સિતોપલાયા દત્ત્વા તુગાક્ષીરિપલાનિ ષટ્ ચ ||૫૧|| પ્રસ્થે ઘૃતસ્ય દ્વિગુણં ચ દદ્યાત્ ક્ષૌદ્રં તતો મન્થહતં વિદધ્યાત્ | પલં પલં પ્રાતરતઃ પ્રલિહ્ય પશ્ચાત્ પિબેત્ ક્ષીરમતન્દ્રિતશ્ચ ||૫૨|| એતદ્ધિ મેધ્યં પરમં પવિત્રં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યમથો યશસ્યમ્ | યક્ષ્માણમાશુ વ્યપહન્તિ ચૈતત્ પાણ્ડ્વામયં ચૈવ ભગન્દરં ચ ||૫૩|| શ્વાસં ચ હન્તિ સ્વરભેદકાસહૃત્પ્લીહગુલ્મગ્રહણીગદાંશ્ચ | ન ચાત્ર કિઞ્ચિત્ પરિવર્જનીયં રસાયનં ચૈતદુપાસ્યમાનમ્ ||૫૪||

એલાજમોદેત્યાદિ| એલાદિકાન્ સુરાષ્ટ્રજાન્તાન્ કષાયકલ્પેન વિપાચ્ય, તેન ક્વાથેન સર્પિર્વિપચેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્મિન્ ક્વાથે સિદ્ધે પૂતે શર્કરાયાસ્ત્રિંશત્પલાનિ દદ્યાત્, તુગાક્ષીર્યાશ્ચ ષટ્પલાનિ, તથા ઘૃતસ્ય પ્રસ્થે દ્વિગુણં દ્વિપ્રસ્થમિતં ક્ષૌદ્રં દદ્યાત્| અક્ષં બિભીતકં, ગાયત્રી ખદિરઃ, અરિષ્ટો નિમ્બઃ, અસનો બીજકઃ, શાલઃ પ્રસિદ્ધઃ, સારશબ્દઃ ખદિરાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| ઉગ્રા વચા, અમ્ભોદો મુસ્તં, સુરાષ્ટ્રજા તુવરમૃત્તિકા| તુગાક્ષીરી વંશલોચનમ્; અન્યે વંશલોચનાનુકારિપાર્થિવદ્રવ્યમાહુઃ| મન્થહતં ખજવિલોડિતમ્| અતો અસ્માદ્રસાયનાત્| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ| મેધ્યં મેધાજનકમ્||૫૦-૫૪||

Adhikarana 43 (55) · Śloka 55

પ્લીહોદરોક્તં વિહિતં ચ સર્પિસ્ત્રીણ્યેવ ચાન્યાનિ હિતાનિ ચાત્ર |૫૫|

અત્ર રસાયનેઽપરાણ્યપિ ઘૃતાન્યતિદેશેનાહ- પ્લીહોદરોક્તં વિહિતમિત્યાદિ| પ્લીહોદરોક્તં ષટ્પલકં, ત્રીણ્યેવ ચાન્યાનિ ઉદરોક્તાન્યેવ; તદ્યથા- એકં ‘હરીતકીચૂર્ણપ્રસ્થં’ ઇત્યાદિકં, દ્વિતીયં ‘ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમ્’ ઇત્યાદિ, તૃતીયં ‘ચવ્યચિત્રકદન્ત્યતિવિષા’ ઇત્યાદિકમ્| અત્ર શોષે| એતાનિ સ્રોતોવરોધશાન્ત્યર્થં રેચનત્વેન હિતાનિ|૫૫|-

Adhikarana 44 (55) · Śloka 55

ઉપદ્રવાંશ્ચ સ્વરવૈકૃતાદીન્ જયેદ્યથાસ્વં પ્રસમીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્ ||૫૫||

સ્વરભેદાદીનાં ચિકિત્સિતમતિદેશેનાહ- ઉપદ્રવાંશ્ચ સ્વરવૈકૃતાદીનિત્યાદિ| યથાસ્વં યસ્ય યદાત્મીયં સ્વરભેદાદિશાસ્ત્રં, તત્ પ્રસમીક્ષ્યેત્યર્થઃ||૫૫||

Adhikarana 45 (56) · Śloka 56

અજાશકૃન્મૂત્રપયોઘૃતાસૃઙ્માંસાલયાનિ પ્રતિસેવમાનઃ | સ્નાનાદિનાનાવિધિના જહાતિ માસાદશેષં નિયમેન શોષમ્ ||૫૬||

ઇદાનીમજાયાઃ સર્વપ્રકારેણોપયોગમાહ- અજાશકૃન્મૂત્રેત્યાદિ| અજાશકૃદાદિકં યથાસમ્ભવં સ્નાનાદિવિધિના પુરુષઃ સેવમાનોઽશેષં શોષં માસાજ્જહાતીતિ સમ્બન્ધઃ| અજાશબ્દઃ શકૃદાદિભિરાલયાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| આલયં ગૃહમ્, અજાનામેવ||૫૬||

Adhikarana 46 (57) · Śloka 57

રસોનયોગં વિધિવત્ ક્ષયાર્તઃ ક્ષીરેણ વા નાગબલાપ્રયોગમ્ | સેવેત વા માગધિકાવિધાનં તથોપયોગં જતુનોઽશ્મજસ્ય ||૫૭||

રસોનયોગમિત્યાદિ| વિધિવત્ યથાશાસ્ત્રમ્| ક્ષીરેણેતિ નાગબલાપ્રયોગમાગધિકાવિધાનાભ્યાં સમ્બધ્યતે| તથેતિ ક્ષીરેણેત્યર્થઃ| જતુનઃ અશ્મજસ્ય શિલાજતુનઃ||૫૭||

Adhikarana 47 (58) · Śloka 58

શોકં સ્ત્રિયં ક્રોધમસૂયનં ચ ત્યજે... |૫૮|

ઇદાનીં પરિહાર્યમાહ- શોકં સ્ત્રિયમિત્યાદિ| ક્રોધઃ પરાભિદ્રોહલક્ષણઃ; અસૂયનં પરગુણેષુ દોષારોપણમ્|૫૮|-

Adhikarana 48 (58) · Śloka 58

...દુદારાન્ વિષયાન્ ભજેત | વૈદ્યાન્ દ્વિજાતીંસ્ત્રિદશાન્ ગુરૂંશ્ચ વાચશ્ચ પુણ્યાઃ શૃણુયાદ્દ્વિજેભ્યઃ ||૫૮||

ઇદાનીં દૈવવ્યપાશ્રયાં ચિકિત્સામાહ- ઉદારાનિત્યાદિ| ઉદારા વિષયા ધર્માવિરુદ્ધા મનોનુકૂલાશ્ચ શબ્દાદયઃ| ભજેત સેવેત| દ્વિજાતીન્ વિપ્રાન્, ત્રિદશાન્ દેવાન્, ગુરૂન્ પિતૃમાતૃપ્રભૃતીન્| પુણ્યા વાચો વેદોક્તા રુદ્રસ્તુતિપ્રભૃતયઃ||૫૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 41

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે (તૃતીયોઽધ્યાયઃ, આદિત) એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે શોષપ્રતિષેધનામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૧||