41. śōṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શોષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ | દુર્વિજ્ઞેયો દુર્નિવારઃ શોષો વ્યાધિર્મહાબલઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

સંશોષણાદ્રસાદીનાં શોષ ઇત્યભિધીયતે | ક્રિયાક્ષયકરત્વાચ્ચ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે પુનઃ ||૪|| રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસો યસ્માદભૂદેષ કિલામયઃ | તસ્માત્તં રાજયક્ષ્મેતિ કેચિદાહુઃ પુનર્જનાઃ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈરિતિ કેચિદ્વદન્તિ હિ |૬|

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

એકાદશાનામેકસ્મિન્ સાન્નિધ્યાત્તન્ત્રયુક્તિતઃ ||૬|| ક્રિયાણામવિભાગેન પ્રાગેકોત્પાદનેન ચ | એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો હ્યતઃ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ઉદ્રેકાત્તત્ર લિઙ્ગાનિ દોષાણાં નિપતન્તિ હિ |૮|

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ક્ષયાદ્વેગપ્રતીઘાતાદાઘાતાદ્વિષમાશનાત્ ||૮|| જાયતે કુપિતૈર્દોષૈર્વ્યાપ્તદેહસ્ય દેહિનઃ |૯|

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

કફપ્રધાનૈર્દોષૈર્હિ રુદ્ધેષુ રસવર્ત્મસુ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

અતિવ્યવાયિનો વાઽપિ ક્ષીણે રેતસ્યનન્તરમ્ | ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે તતઃ શુષ્યતિ માનવઃ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્ | સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપે રાજયક્ષ્મણિ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

સ્વરભેદોઽનિલાઞ્છૂલં સંલોચશ્ચાંસપાર્શ્વયોઃ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમઃ ||૧૨|| શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વમભક્તચ્છન્દ એવ ચ | કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

એકાદશભિરેભિર્વા ષડ્ભિર્વાઽપિ સમન્વિતમ્ | (કાસાતીસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ ||૧૪|| ત્રિભિર્વા પીડિતં લિઙ્ગૈર્જ્વરકાસાસૃગામયૈઃ) | જહ્યાચ્છોષાર્દિતં જન્તુમિચ્છન્ સુવિપુલં યશઃ ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

વ્યવાયશોકસ્થાવિર્યવ્યાયામાધ્વોપવાસતઃ | વ્રણોરઃક્ષતપીડાભ્યાં શોષનન્યે વદન્તિ હિ ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

વ્યવાયશોષી શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ | પાણ્ડુદેહો યથાપૂર્વં ક્ષીયન્તે ચાસ્ય ધાતવઃ ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

પ્રધ્યાનશીલઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ શોકશોષ્યપિ તાદૃશઃ | વિના શુક્રક્ષયકૃતૈર્વિકારૈરભિલક્ષિતઃ ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

જરાશોષી કૃશો મન્દવીર્યબુદ્ધિબલેન્દ્રિયઃ | કમ્પનોઽરુચિમાન્ ભિન્નકાંસ્યપાત્રહતસ્વરઃ(નઃ) ||૧૯|| ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનં ગૌરવારુચિપીડિતઃ | સમ્પ્રસ્રુતાસ્યનાસાક્ષઃ સુપ્તરૂક્ષમલચ્છવિઃ ||૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

અધ્વપ્રશોષી સ્રસ્તાઙ્ગઃ સમ્ભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ | પ્રસુપ્તગાત્રાવયવઃ શુષ્કક્લોમગલાનનઃ ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમેભિરેવ સમન્વિતઃ | ઉરઃક્ષતકૃતૈર્લિઙ્ગૈઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતાદ્વિના ||૨૨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

રક્તક્ષયાદ્વેદનાભિસ્તથૈવાહારયન્ત્રણાત્ | વ્રણિતસ્ય ભવેચ્છોષઃ સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ ||૨૩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26

વ્યાયામભારાધ્યયનૈરભિઘાતાતિમૈથુનૈઃ | કર્મણા ચાપ્યુરસ્યેન વક્ષો યસ્ય વિદારિતમ્ | તસ્યોરસિ ક્ષતે રક્તં પૂયઃ શ્લેષ્મા ચ ગચ્છતિ ||૨૪|| કાસમાનશ્છર્દયેચ્ચ પીતરક્તાસિતારુણમ્ | સન્તપ્તવક્ષાઃ સોઽત્યર્થં દૂયનાત્પરિતામ્યતિ ||૨૫|| દુર્ગન્ધવદનોચ્છ્વાસો ભિન્નવર્ણસ્વરો નરઃ |૨૬|

Adhikarana 21 (26) · Śloka 27

કેષાઞ્ચિદેવં શોષો હિ કારણૈર્ભેદમાગતઃ ||૨૬|| ન તત્ર દોષલિઙ્ગાનાં સમસ્તાનાં નિપાતનમ્ |૨૭|

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ક્ષયા એવ હિ તે જ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ધાતુસઞ્જ્ઞિતાઃ ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ચિકિત્સિતં તુ તેષાં હિ પ્રાગુક્તં ધાતુસઙ્ક્ષયે ||૨૮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

શ્વાસાઙ્ગસાદકફસંસ્રવતાલુશોષચ્છર્દ્યગ્નિસાદમદપીનસપાણ્ડુનિદ્રાઃ | શોષે ભવિષ્યતિ ભવન્તિ સ ચાપિ જન્તુઃ શુક્લેક્ષણો ભવતિ માંસપરો રિરંસુઃ ||૨૯|| સ્વપ્નેષુ કાકશુકશલ્લકિનીલકણ્ઠગૃધ્રાસ્તથૈવ કપયઃ કૃકલાસકાશ્ચ | તં વાહયન્તિ સ નદીર્વિજલાશ્ચ પશ્યેચ્છુષ્કાંસ્તરૂન્ પવનધૂમદવાર્દિતાંશ્ચ ||૩૦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

મહાશનં ક્ષીયમાણમતીસારનિપીડિતમ્ | શૂનમુષ્કોદરં ચૈવ યક્ષ્મિણં પરિવર્જયેત્ ||૩૧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

ઉપાચરેદાત્મવન્તં દીપ્તાગ્નિમકૃશં નવમ્ |૩૨|

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

સ્થિરાદિવર્ગસિદ્ધેન ઘૃતેનાજાવિકેન ચ ||૩૨|| સ્નિગ્ધસ્ય મૃદુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ | આસ્થાપનં તથા કાર્યં શિરસશ્ચ વિરેચનમ્ ||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

યવગોધૂમશાલીંશ્ચ રસૈર્ભુઞ્જીત શોધિતઃ |૩૪|

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

દૃઢેઽગ્નૌ બૃંહયેચ્ચાપિ નિવૃત્તોપદ્રવં નરમ્ ||૩૪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

વ્યવાયશોષિણં પ્રાયો ભજન્તે વાતજા ગદાઃ | બૃંહણીયો વિધિસ્તસ્મૈ હિતઃ સ્નિગ્ધોઽનિલાપહઃ ||૩૫||

Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39

કાકાનુલૂકાન્નકુલાન્ બિડાલાન્ ગણ્ડૂપદાન્ વ્યાલબિલેશયાખૂન્ | ગૃધ્રાંશ્ચ દદ્યાદ્વિવિધૈઃ પ્રવાદૈઃ સસૈન્ધવાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્ ||૩૬|| દેયાનિ માંસાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ મુદ્ગાઢકીસૂપરસાશ્ચ હૃદ્યાઃ | ખરોષ્ટ્રનાગાશ્વતરાશ્વજાનિ દેયાનિ માંસાનિ સુકલ્પિતાનિ ||૩૭|| માંસોપદંશાંશ્ચ પિબેદરિષ્ટાન્ માર્દ્વીકયુક્તાન્ મદિરાશ્ચ સેવ્યાઃ | અર્કામૃતાક્ષારજલોષિતેભ્યઃ કૃત્વા યવેભ્યો વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ ||૩૮|| ખાદેત્, પિબેત્ સર્પિરજાવિકં વા કૃશો યવાગ્વા સહ ભક્તકાલે | સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિકટુ પ્રલિહ્યાચ્ચવ્યાવિડઙ્ગોપહિતં ક્ષયાર્તઃ ||૩૯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

માંસાદમાંસેષુ ઘૃતં ચ સિદ્ધં શોષાપહં ક્ષૌદ્રકણાસમેતમ્ |૪૦|

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

દ્રાક્ષાસિતામાગધિકાવલેહઃ સક્ષૌદ્રતૈલઃ ક્ષયરોગઘાતી ||૪૦|| ઘૃતેન ચાજેન સમાક્ષિકેણ તુરઙ્ગગન્ધાતિલમાષચૂર્ણમ્ |૪૧|

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

સિતાશ્વગન્ધામગધોદ્ભવાનાં ચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં પ્રલિહ્યાત્ ||૪૧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ક્ષીરં પિબેદ્વાઽપ્યથ વાજિગન્ધાવિપક્વમેવં લભતેઽઙ્ગપુષ્ટિમ્ |૪૨|

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

તદુત્થિતં ક્ષીરઘૃતં સિતાઢ્યં પ્રાતઃ પિબેદ્વાઽપિ પયોનુપાનમ્ ||૪૨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ઉત્સાદને ચાપિ તુરઙ્ગગન્ધા યોજ્યા યવાશ્ચૈવ પુનર્નવે ચ |૪૩|

Adhikarana 38 (43) · Śloka 44

કૃત્સ્ને વૃષે તત્કુસુમૈશ્ચ સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી ||૪૩|| યક્ષ્માણમેતત્ પ્રબલં ચ કાસં શ્વાસં ચ હન્યાદપિ પાણ્ડુતાં ચ |૪૪|

Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46

શકૃદ્રસા ગોશ્વગજાવ્યજાનાં ક્વાથા મિતાશ્ચાપિ તથૈવ ભાગૈઃ ||૪૪|| મૂર્વાહરિદ્રાખદિરદ્રુમાણાં ક્ષીરસ્ય ભાગસ્ત્વપરો ઘૃતસ્ય | ભાગાન્ દશૈતાન્ વિપચેદ્વિધિજ્ઞો દત્ત્વા ત્રિવર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્ ||૪૫|| કટુત્રિકં ચૈવ સભદ્રદારુ ઘૃતોત્તમં યક્ષ્મનિવારણાય |૪૬|

Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48

દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ વરુણં કરઞ્જં ભલ્લાતકં બિલ્વપુનર્નવે ચ ||૪૬|| યવાન્ કુલત્થાન્ બદરાણિ ભાર્ગીં પાઠાં હુતાશં સમહીકદમ્બમ્ | કૃત્વા કષાયં વિપચેદ્ધિ તસ્ય ષડ્ભિર્હિ પાત્રૈર્ઘૃતપાત્રમેકમ્ ||૪૭|| વ્યોષં મહાવૃક્ષપયોઽભયાં ચ ચવ્યં સુરાખ્યં લવણોત્તમં ચ | એતદ્ધિ શોષં જઠરાણિ ચૈવ હન્યાત્ પ્રમેહાંશ્ચ સહાનિલેન ||૪૮||

Adhikarana 41 (49) · Śloka 49

ગોશ્વાવ્યજેભૈણખરોષ્ટ્રજાતૈઃ શકૃદ્રસક્ષીરરસક્ષતોત્થૈઃ | દ્રાક્ષાશ્વગન્ધામગધાસિતાભિઃ સિદ્ધં ઘૃતં યક્ષ્મવિકારહારિ ||૪૯||

Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54

એલાજમોદામલકાભયાક્ષગાયત્ર્યરિષ્ટાસનશાલસારાન્ | વિડઙ્ગભલ્લાતકચિત્રકોગ્રાકટુત્રિકામ્ભોદસુરાષ્ટ્રજાંશ્ચ ||૫૦|| પક્ત્વા જલે તેન પચેદ્ધિ સર્પિસ્તસ્મિન્ સુસિદ્ધે ત્વવતારિતે ચ | ત્રિંશત્પલાન્યત્ર સિતોપલાયા દત્ત્વા તુગાક્ષીરિપલાનિ ષટ્ ચ ||૫૧|| પ્રસ્થે ઘૃતસ્ય દ્વિગુણં ચ દદ્યાત્ ક્ષૌદ્રં તતો મન્થહતં વિદધ્યાત્ | પલં પલં પ્રાતરતઃ પ્રલિહ્ય પશ્ચાત્ પિબેત્ ક્ષીરમતન્દ્રિતશ્ચ ||૫૨|| એતદ્ધિ મેધ્યં પરમં પવિત્રં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યમથો યશસ્યમ્ | યક્ષ્માણમાશુ વ્યપહન્તિ ચૈતત્ પાણ્ડ્વામયં ચૈવ ભગન્દરં ચ ||૫૩|| શ્વાસં ચ હન્તિ સ્વરભેદકાસહૃત્પ્લીહગુલ્મગ્રહણીગદાંશ્ચ | ન ચાત્ર કિઞ્ચિત્ પરિવર્જનીયં રસાયનં ચૈતદુપાસ્યમાનમ્ ||૫૪||

Adhikarana 43 (55) · Śloka 55

પ્લીહોદરોક્તં વિહિતં ચ સર્પિસ્ત્રીણ્યેવ ચાન્યાનિ હિતાનિ ચાત્ર |૫૫|

Adhikarana 44 (55) · Śloka 55

ઉપદ્રવાંશ્ચ સ્વરવૈકૃતાદીન્ જયેદ્યથાસ્વં પ્રસમીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્ ||૫૫||

Adhikarana 45 (56) · Śloka 56

અજાશકૃન્મૂત્રપયોઘૃતાસૃઙ્માંસાલયાનિ પ્રતિસેવમાનઃ | સ્નાનાદિનાનાવિધિના જહાતિ માસાદશેષં નિયમેન શોષમ્ ||૫૬||

Adhikarana 46 (57) · Śloka 57

રસોનયોગં વિધિવત્ ક્ષયાર્તઃ ક્ષીરેણ વા નાગબલાપ્રયોગમ્ | સેવેત વા માગધિકાવિધાનં તથોપયોગં જતુનોઽશ્મજસ્ય ||૫૭||

Adhikarana 47 (58) · Śloka 58

શોકં સ્ત્રિયં ક્રોધમસૂયનં ચ ત્યજે... |૫૮|

Adhikarana 48 (58) · Śloka 58

...દુદારાન્ વિષયાન્ ભજેત | વૈદ્યાન્ દ્વિજાતીંસ્ત્રિદશાન્ ગુરૂંશ્ચ વાચશ્ચ પુણ્યાઃ શૃણુયાદ્દ્વિજેભ્યઃ ||૫૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 41

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે (તૃતીયોઽધ્યાયઃ, આદિત) એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૧||