Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ śōṣapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः शोषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
atīsārapratiṣēdhānantaraṁ śōṣē'pyatīsārasambhūtērathavā jvarātīsārābhyāṁ śōṣasyōtpattēḥ śōṣapratiṣēdhārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi| athētyādikaṁ pūrvavadvyākhyēyam| śōṣapratiṣēdhaṁ śōṣacikitsitam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
anēkarōgānugatō bahurōgapurōgamaḥ | durvijñēyō durnivāraḥ śōṣō vyādhirmahābalaḥ ||3||
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः | दुर्विज्ञेयो दुर्निवारः शोषो व्याधिर्महाबलः ||३||
🔊 Audio coming soon
nanu, śōṣacikitsitaṁ vyākhyāsyāma iti pratijñāṁ kr̥tvā nidānābhidhānē kō hētuḥ? ucyatē- ajñātarōgasya vaidyasya cikitsāyāṁ pragalbhyaṁ na syādatō nidānārambha iti; tathā cōktaṁ- “rōgamādau parīkṣēta tatō'nantaramauṣadham”- iti| prāgēva vikārasvabhāvābhidhānāya vākyamāha- anēkarōgānugata ityādi| anēkarōgā upadravasañjñakāḥ, tairanugata āśritaḥ| bahavō rōgāḥ śvāsakāsāṅgasādakaphasaṁsravādayaḥ, purōgamāḥ pūrvarūpatvēnōpasthitā yasya sa tathā| durvijñēya iti tridōṣaliṅgatvādaṁśāṁśabalavikalpanābhiḥ prakupitadōṣāṇāṁ liṅgadarśanāt| durnivāra iti dōṣāṇāṁ parasparaviruddhōpakramatvāt; durnivāratvācca kr̥cchrō'yaṁ mahābalaḥ||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
saṁśōṣaṇādrasādīnāṁ śōṣa ityabhidhīyatē | kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyatē punaḥ ||4|| rājñaścandramasō yasmādabhūdēṣa kilāmayaḥ | tasmāttaṁ rājayakṣmēti kēcidāhuḥ punarjanāḥ ||5||
संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते | क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः ||४|| राज्ञश्चन्द्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः | तस्मात्तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुः पुनर्जनाः ||५||
🔊 Audio coming soon
idānīmasya vyādhēryathā śōṣakṣayarājayakṣmēti nāmāni tathā''ha- saṁśōṣaṇādrasādīnāmityādi| kriyā cikitsā, kāyavāṅmānasaṁ vā karma, tasya kṣayakaratvāt| rājña iti ‘dvijānāṁ’ iti śēṣaḥ| candramasaḥ candrasya, āmayō yakṣmā rōgaḥ, kēciditi ātrēyaprabhr̥tayaḥ; yasmādēṣa āmayō dvijānāṁ rājñaścandramasaścandrasyābhūttasmāt taṁ rōgaṁ kēcit punarjanā rājayakṣmēti bruvatē; yatō'yaṁ yakṣmā rōgō rōgāṇāṁ rājā atō rājayakṣmēti vāgbhaṭō vyākhyānayati| kilēti vārtāyām| ēvaṁ khalu yathā śrūyatē- pūrvaṁ dakṣanāmā prajāpatirabhūt, tasya bahvayō duhitarō babhūvuḥ, tēna ca saptādhikā viṁśatiḥ kanyakāścandrāya vivōḍhē dattāḥ, sa candramāstāsu madhyē rōhiṇyāmēvānuraktō babhūva, tataśca saśōkābhiraśvinyādibhirduhitr̥bhirātmapitari dakṣasañjñakē candrasya rōhiṇyāmāsaktivr̥ttāntō nivēditaḥ, tatō duhitr̥̄ṇāṁ vārtāmākarṇya, candramāhūya, sarvāsvapi nijaputrīṣu samatayā vartanāya candrō'bhihitaḥ, sa ca tathēti svīkr̥tyāpi svagurōrvacanamanādr̥tya na tāsu samavartata, tatō dakṣaprajāpatēḥ krōdhō niśvāsarūpēṇa mūrtimān bhūtvā niḥsr̥tya yakṣmarūpēṇa rōhiṇyāmatiprasaṅgēnāvilaṁ candramāviśat, tatō'sau tēna rōgēṇābhibhūtaḥ san gataprabhō gatōtsāhaśca sañjātaḥ, guruvacanātikramēṇa dōṣaṁ matvā tamēva dakṣanāmānaṁ guruṁ śaraṇaṁ gatavān, tatō'nantaraṁ dēvavaidyābhyāmaśvibhyāṁ sa cikitsitaḥ, tataḥ prāptabalaścandrō (rarājātīva suprabhaḥ) laghvaguruprasādō'śvibhyāṁ cikitsitō'bhūt | ēvaṁ ca sati karmadōṣajō vyādhiriti darśitam||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
sa vyastairjāyatē dōṣairiti kēcidvadanti hi |6|
स व्यस्तैर्जायते दोषैरिति केचिद्वदन्ति हि |६|
🔊 Audio coming soon
ēkīyamatēnāsya vyādhēḥ pr̥thagdōṣajatvamāha- sa vyastairityādi| sa vyādhiḥ| vyastaiḥ pr̥thagbhūtaiḥ|6|-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ēkādaśānāmēkasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ ||6|| kriyāṇāmavibhāgēna prāgēkōtpādanēna ca | ēka ēva mataḥ śōṣaḥ sannipātātmakō hyataḥ ||7||
एकादशानामेकस्मिन् सान्निध्यात्तन्त्रयुक्तितः ||६|| क्रियाणामविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च | एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको ह्यतः ||७||
🔊 Audio coming soon
paramatanirākaraṇāya svamatamāha- ēkādaśānāmityādi| ēkādaśānāmiti svarabhēdaśūlādīnām| ēkasminniti rājayakṣmarōgē; anyē tu rājayakṣmātura iti vyākhyānayanti, sānnidhyāditi vidyamānatvāt| tantrayuktitaḥ arthayuktitaḥ ; anyē tantrētyatra tatrēti paṭhanti; tatra tasmin, yuktitō yuktivaśāditi vyākhyānayanti| kā sā yuktiḥ? yadvaśēnaika ēva śōṣa ityāha- kriyāṇāmavibhāgēnēti|- cikitsānāmapr̥thaktvēna darśitatvādityarthaḥ| ēkatvē tr̥tīyaṁ hētumāha- prāgēkōtpādanēna cēti|- yasmāt pūrvaṁ dakṣēṇa kruddhēnaikasyōtpādanaṁ kr̥tam| hiḥ yasmādarthē; yasmāt śōṣasyaikatvē hētutritayamatrōktam, ata ēka ēva śōṣaḥ sannipātātmakō mata iti sambandhaḥ||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
udrēkāttatra liṅgāni dōṣāṇāṁ nipatanti hi |8|
उद्रेकात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि |८|
🔊 Audio coming soon
nanu, yadi sannipātātmaka ēka ēvāyaṁ tat kathamatra ēkaikadōṣapr̥thagliṅgajñānamityāha - udrēkādityādi| udrēkāt ādhikyāt| tatra śōṣē| hiśabdō hētau, sa ca hēturbahuprakārō'pi caturvidhatvaṁ na tyajati|8|-
Adhikarana 7 (8) · Śloka 9
kṣayādvēgapratīghātādāghātādviṣamāśanāt ||8|| jāyatē kupitairdōṣairvyāptadēhasya dēhinaḥ |9|
क्षयाद्वेगप्रतीघातादाघाताद्विषमाशनात् ||८|| जायते कुपितैर्दोषैर्व्याप्तदेहस्य देहिनः |९|
🔊 Audio coming soon
tamēva caturvidhaṁ hētumāha- kṣayādvēgapratīghātādityādi| kṣayāt rasādiśukrāntānāṁ dhātūnāṁ kṣayāt| vēgapratīghātāt vātamūtrapurīṣādīnāṁ pravr̥ttyunmukhānāmavarōdhāt| āghātāt patanāditaḥ, ayathābalamārambhāditi bōddhavyam| viṣamāśanāditi aprāptātītakālabahvalpabhōjanāt| kṣayādityādihētubhiḥ kupitairdōṣairvyāptadēhasya śōṣō jāyatē iti sambandhaḥ| anyē tvēvaṁ paṭhanti- ‘vēgāghātāt pūraṇādvā saṅghātāt saṅkṣayādapi’ iti; vyākhyānayanti ca- pūraṇaṁ viṣamāśanamabhiprētaṁ, saṅghātō'tra sāhasaḥ, śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam||8||-
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
kaphapradhānairdōṣairhi ruddhēṣu rasavartmasu ||9||
कफप्रधानैर्दोषैर्हि रुद्धेषु रसवर्त्मसु ||९||
🔊 Audio coming soon
kaphapradhānairityādi| kaphapradhānaiḥ utkaṭakaphaiḥ| hiśabdō hētau| rasavartmasvityatrādiśabdō luptō jñēyaḥ; vartma mārgaḥ, tēna rasādivāhinīṣu dhamanīṣvityarthaḥ||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ativyavāyinō vā'pi kṣīṇē rētasyanantaram | kṣīyantē dhātavaḥ sarvē tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||10||
अतिव्यवायिनो वाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तरम् | क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः ||१०||
🔊 Audio coming soon
aparaprakārēṇa dhātukṣayādrājayakṣmasambhavaṁ darśayannāha- atītyādi| ativyavāyinaḥ atyarthaṁ grāmyadharmasēvinaḥ| kṣīṇē rētasi śukrē, śukrakṣayaśca mēḍhravr̥ṣaṇavēdanētyādinā jñēyaḥ| anantaraṁ rētasaḥ kṣayādityarthaḥ| kṣīyantē dhātavaḥ sarvē iti paraṁ yadi strībhyō na nivartatē| nanu, rasavartmarōdhādrasēna raktasyābr̥ṁhaṇāttadapacayaḥ raktāpacayācca māṁsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā kr̥tvā śukrasya yuktaḥ kṣayaḥ, śukrakṣayē tu pūrvadhātūnāṁ kathaṁ kṣayaḥ? ucyatē- yathā mahājalādhāraparikṣayē tatra praviśatāṁ jalaprāyāṇāṁ (jantūnāṁ) kṣayastadvadatrāpīti| svamārgāvarōdhādrasō'sañcaran kiṁ karōti? hr̥dayē vidahyatē, kāsavēgēna mukhamārgāt picchilabahalavisraharitapītaśvētaḥ pravartatē||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
bhaktadvēṣō jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śōṇitadarśanam | svarabhēdaśca jāyēta ṣaḍrūpē rājayakṣmaṇi ||11||
भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् | स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि ||११||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ madhyabaladōṣārabdhasya śōṣasya ṣaḍrūpāṇi darśayannāha- bhaktadvēṣō jvara ityādi| svarabhēdaḥ ghargharādisvaraḥ||11||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
svarabhēdō'nilāñchūlaṁ saṁlōcaścāṁsapārśvayōḥ | jvarō dāhō'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||12|| śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda ēva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya cōddhvaṁsō vijñēyaḥ kaphakōpataḥ ||13||
स्वरभेदोऽनिलाञ्छूलं संलोचश्चांसपार्श्वयोः | ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ||१२|| शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च | कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ṣaḍrūpāṇi nirdiśya dōṣabhēdēnaikādaśarūpāṇi balavatsamadōṣārabdhasya śōṣasya darśayannāha- svarabhēda ityādi| saṁlōcō luñcanamiva, aṁsayōḥ pārśvayōḥ; ‘saṁlōca’ ityatrānyē ‘saṅkōca’ iti paṭhanti, tatra saṅkōcanamivētyarthaḥ| śirasaḥ paripūrṇatvaṁ ‘kaphēna’ iti śēṣaḥ| abhaktacchandō bhaktāruciḥ| kaṇṭhasya cōddhvaṁsaḥ kaṇṭhabhaṅgaḥ; anyē uddhvaṁsa utkāsikēti vyākhyānayanti| svarabhēdādiliṅgatrayaṁ rājayakṣmaṇi vātēna, jvarādīni catvāri pittēna, śirasaḥ paripūrṇatvādīni catvāri kaphēna; ēvaṁ ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhēdēna jñēyāni||12-13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ēkādaśabhirēbhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | (kāsātīsārapārśvārtisvarabhēdārucijvaraiḥ ||14|| tribhirvā pīḍitaṁ liṅgairjvarakāsāsr̥gāmayaiḥ) | jahyācchōṣārditaṁ jantumicchan suvipulaṁ yaśaḥ ||15||
एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम् | (कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः ||१४|| त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः) | जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविपुलं यशः ||१५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ rūpaprastāvādbahurūpānvitasyāsādhyatvamāha- ēkādaśabhirityādi| ētairēbhiḥ svarabhēdō'nilācchūlamityādikaiḥ, ṣaḍbhirvā'pīti bhaktadvēṣō jvara ityādibhiḥ, apiśabdāttribhirvā śvāsakāsāsr̥gāmayaistantrāntarōktaiḥ, samanvitamiti samuccīyatē| jahyāditi tyajēt, paraṁ vahnau mandē balamāṁsakṣayē satīti bōddhavyam| nanu, sarvarūpādardhatrirūpau laghutarau, tatkathaṁ tāvapyasādhyau? ucyatē- balavahnayapacayē kālaprakarṣāttayōrapi mahattvāt; ētēna sarvarūpōpapanna ēvāsādhyaḥ, itarau tu kālaprakarṣēṇēti| ayaṁ pāṭhaḥ pustakāntarēṣvanyathā paṭhyatē, sa ca nibandhakārairna paṭhitaḥ||14-15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
vyavāyaśōkasthāviryavyāyāmādhvōpavāsataḥ | vraṇōraḥkṣatapīḍābhyāṁ śōṣananyē vadanti hi ||16||
व्यवायशोकस्थाविर्यव्यायामाध्वोपवासतः | व्रणोरःक्षतपीडाभ्यां शोषनन्ये वदन्ति हि ||१६||
🔊 Audio coming soon
ēkīyamatēna śōṣabhēdānnirdiśannāha- vyavāyaśōkētyādi| vyavāyaḥ strīsēvā, śōkaḥ putrādiviyōgēna cittōdvēgaḥ, sthāviryaṁ vr̥ddhatvaṁ; anyē vārdhakyamiti paṭhanti, tatrāpyēkō'rthaḥ; vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṁ karma; adhvā dīrghamārgāṭanaṁ; vyavāyādyupavāsāntairhētubhistathā vraṇapīḍayā uraḥkṣatapīḍayā cānyē śōṣān vadantīti sambandhaḥ||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
vyavāyaśōṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudēhō yathāpūrvaṁ kṣīyantē cāsya dhātavaḥ ||17||
व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः | पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः ||१७||
🔊 Audio coming soon
vyavāyaśōṣiṇō lakṣaṇānyāha- vyavāyētyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti ‘śukrakṣayē mēḍhravr̥ṣaṇavēdanā’ ityādibhiḥ| yathāpūrvamiti yathāpūrvaṁ tatra śukrasya pūrvaṁ majjā, majjñō'sthi, asthnō mēdaḥ, mēdasō māṁsaṁ, māṁsasya raktamityēvaṁ kṣīyantē dhātavaḥ prāgvadēva darśitanyāyāt, paraṁ yadi strībhyō na nivartatē||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śōkaśōṣyapi tādr̥śaḥ | vinā śukrakṣayakr̥tairvikārairabhilakṣitaḥ ||18||
प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः | विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरभिलक्षितः ||१८||
🔊 Audio coming soon
śōkaśōṣiṇamāha- pradhyānaśīla ityādi| pradhyānaśīlaḥ cintāparaḥ, srastāṅgaḥ avasannagātraḥ| tādr̥śa iti vyavāyaśōṣitavadabhilakṣitaḥ, paraṁ śukrakṣayakr̥tairliṅgairvinā; ētēna pāṇḍudēha ityarthaḥ||18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
jarāśōṣī kr̥śō mandavīryabuddhibalēndriyaḥ | kampanō'rucimān bhinnakāṁsyapātrahatasvaraḥ(naḥ) ||19|| ṣṭhīvati ślēṣmaṇā hīnaṁ gauravārucipīḍitaḥ | samprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ ||20||
जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः | कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः(नः) ||१९|| ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः | सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षः सुप्तरूक्षमलच्छविः ||२०||
🔊 Audio coming soon
jarāśōṣiṇamāha- jarāśōṣī kr̥śō mandētyādi| mandaśabdō vīryādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē, vīryaṁ śaktiḥ, balam ōjō hr̥di sthitaṁ saptadhātudhāmabhūtam| punararucikathanamatyantārōcakakhyāpanārtham | samprasrutētyādi samprasrutaśabda āsyādibhistribhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| āsyaṁ mukhakuharam, akṣi lōcanam| suptarūkṣatvaṁ prabhāyāḥ, rūkṣatvaṁ ca malasya; yadyapi satparūkṣatvaṁ tvaci bhavati na prabhāyāṁ, tathā'pi ‘mañcāḥ krōśanti’ itivadupacārāt prabhāyāṁ bōddhavyam| jējjaṭācāryastu jarāśōṣiṇō lakṣaṇamatra na paṭhati, saptatēstūrdhvaṁ kṣīyamāṇētyādinā āturōpakramaṇīyē uktatvāt||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
adhvapraśōṣī srastāṅgaḥ sambhr̥ṣṭaparuṣacchaviḥ | prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklōmagalānanaḥ ||21||
अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्गः सम्भृष्टपरुषच्छविः | प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः ||२१||
🔊 Audio coming soon
adhvaśōṣiṇamāha- adhvapraśōṣītyādi| srastāṅgaḥ śithilagātrāvayavaḥ| prasuptamātrāvayava ityanēna akarmaṇyaśarīrapradēśa uktaḥ| śuṣkaśabdaḥ klōmādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; klōma tilakam, ānanaṁ mukhakuharam| sambhr̥ṣṭaparuṣacchaviriti dagdhasyēva paruṣā chaviryasyētyarthaḥ; kēcit ‘sambhr̥ṣṭaparuṣacchaviḥ’ ityatra ‘saṁsr̥ṣṭaparuṣacchaviḥ’ iti paṭhitvā saṁsr̥ṣṭā paruṣā chaviḥ yasya sa iti vyākhyānayanti| yadyapi jarāśōṣyanantaraṁ vyāyāmaśōṣī vācyō nādhvaśōṣī, tathā'pyadhvaśōṣilakṣaṇānāṁ vyāyāmaśōṣiṇyatidēśāt pūrvamatrādhvaśōṣi nirdiṣṭaḥ| yadyēvaṁ tarhi vyāyāmaśōṣilakṣaṇānyēva kutō'dhvaśōṣiṇi nātidiśyantē? satyam, uraḥkṣataliṅgānāmadhikānāṁ vyāyāmaśōṣiṇi sadbhāvāt| kēcidatra ‘tr̥ḍaṅgamardadaurbalyapāruṣyairarditō'dhvanā’ iti pāṭhaṁ paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
vyāyāmaśōṣī bhūyiṣṭhamēbhirēva samanvitaḥ | uraḥkṣatakr̥tairliṅgaiḥ saṁyuktaśca kṣatādvinā ||22||
व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः | उरःक्षतकृतैर्लिङ्गैः संयुक्तश्च क्षताद्विना ||२२||
🔊 Audio coming soon
vyāyāmaśōṣiṇamāha- vyāyāmaśōṣī bhūyiṣṭhamityādi| ēbhirēvēti anantarōktaiḥ adhvaśōṣilakṣaṇairityarthaḥ| upavāsaśōṣilakṣaṇaṁ dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyōktaṁ ‘tatra vātalāhārasēvina’ ityādikaṁ jñātavyam||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
raktakṣayādvēdanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya bhavēcchōṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smr̥taḥ ||23||
रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् | व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः ||२३||
🔊 Audio coming soon
vraṇaśōṣilakṣaṇamāha- raktakṣayādityādi| vraṇaśōṣiṇō vaiśēṣikalakṣaṇānupadēśāt sāmānyalakṣaṇaṁ jñēyam| yadyēvaṁ kutō'sya pr̥thagabhidhānamiti cēt, viśiṣṭakāraṇatayā asādhyatamatvakhyātēḥ ||23||
Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26
vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ | karmaṇā cāpyurasyēna vakṣō yasya vidāritam | tasyōrasi kṣatē raktaṁ pūyaḥ ślēṣmā ca gacchati ||24|| kāsamānaśchardayēcca pītaraktāsitāruṇam | santaptavakṣāḥ sō'tyarthaṁ dūyanātparitāmyati ||25|| durgandhavadanōcchvāsō bhinnavarṇasvarō naraḥ |26|
व्यायामभाराध्ययनैरभिघातातिमैथुनैः | कर्मणा चाप्युरस्येन वक्षो यस्य विदारितम् | तस्योरसि क्षते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति ||२४|| कासमानश्छर्दयेच्च पीतरक्तासितारुणम् | सन्तप्तवक्षाः सोऽत्यर्थं दूयनात्परिताम्यति ||२५|| दुर्गन्धवदनोच्छ्वासो भिन्नवर्णस्वरो नरः |२६|
🔊 Audio coming soon
uraḥkṣataśōṣiṇamāha- vyāyāmētyādi| karmaṇā cāpyurasyēnēti dhanurākarṣaṇādinētyarthaḥ| kṣatē atidāritē| asitam īṣatkr̥ṣṇam, aruṇam īṣadraktam| dūyanāt ativēdanāt, paritāmyati mōhaṁ yāti| durgandhaśabdō vadanōcchvāsābhyāṁ sambadhyatē||24-25||-
Adhikarana 21 (26) · Śloka 27
kēṣāñcidēvaṁ śōṣō hi kāraṇairbhēdamāgataḥ ||26|| na tatra dōṣaliṅgānāṁ samastānāṁ nipātanam |27|
केषाञ्चिदेवं शोषो हि कारणैर्भेदमागतः ||२६|| न तत्र दोषलिङ्गानां समस्तानां निपातनम् |२७|
🔊 Audio coming soon
ēkīyamatamāha- kēṣāñcidityādi| kēṣāñcidācāryāṇāṁ matē ēvaṁ vyavāyādibhiranēkaiḥ kāraṇaiḥ kr̥tvā hi yasmāt śōṣō bhēdamāgataḥ; ata ēka ēva svamatē śōṣō nētarē vyavāyādijāḥ| kutō vyavāyādijāḥ śōṣā na bhavantītyāha- na tatrētyādi| tatra tēṣu vyavāyādijēṣu||26||-
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
kṣayā ēva hi tē jñēyāḥ pratyēkaṁ dhātusañjñitāḥ ||27||
क्षया एव हि ते ज्ञेयाः प्रत्येकं धातुसञ्ज्ञिताः ||२७||
🔊 Audio coming soon
yadi tē vyavāyādijāḥ śōṣāḥ na bhavanti tarhi kinnāmadhēyā bhavantītyāha- kṣayā ēvētyādi| tē vyavāyādijāḥ kṣayā ēva, kiṁviśiṣṭāḥ? pratyēkaṁ dhātusañjñitāḥ dhātukṣayasañjñakā ityarthaḥ| yataḥ śukramārabhya vilōmēna vyavāyādibhirdhātūnāṁ yathāpūrvaṁ saṅkṣayāt||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
cikitsitaṁ tu tēṣāṁ hi prāguktaṁ dhātusaṅkṣayē ||28||
चिकित्सितं तु तेषां हि प्रागुक्तं धातुसङ्क्षये ||२८||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ kiñciccikitsitamāha- cikitsitaṁ tu tēṣāmityādi| dhātusaṅkṣayē dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyādhyāyē||28||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30
śvāsāṅgasādakaphasaṁsravatāluśōṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ | śōṣē bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklēkṣaṇō bhavati māṁsaparō riraṁsuḥ ||29|| svapnēṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagr̥dhrāstathaiva kapayaḥ kr̥kalāsakāśca | taṁ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyēcchuṣkāṁstarūn pavanadhūmadavārditāṁśca ||30||
श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषच्छर्द्यग्निसादमदपीनसपाण्डुनिद्राः | शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः ||२९|| स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च | तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्दितांश्च ||३०||
🔊 Audio coming soon
idānīmēkīyamataṁ pradarśya samprāptyanantaraṁ rājayakṣmaṇaḥ pūrvarūpāṇyāha- śvāsāṅgasādakaphasaṁsravētyādi| aṅgasādaḥ aṅgānāmanutsāhaḥ, agnisādaḥ agnimāndyam| madaḥ pūgaphalēnēva mattatā| māṁsaparō māṁsābhilāṣī| riraṁsuḥ rantumicchuḥ| śallakī gōdhānukārī vajraśakalaḥ, ‘śallaka’ iti lōkē prasiddhaḥ, nīlakaṇṭhō mayūraḥ, gr̥dhraḥ āmiṣāśī yōjanadr̥ṣṭiḥ| kapayō vānarāḥ| kr̥kalāsaḥ kr̥kaṇṭakaḥ ‘giragiṭa’ iti pūrvadēśīyā bhāṣantē| taṁ śōṣiṇaṁ, vāhayanti prāpayanti sa śōṣī| nanu, samprāptyanantaraṁ pūrvarūpēṣu vaktavyēṣu kathaṁ rūpāṇyabhidhāya pūrvarūpōpādānaṁ kr̥tam? ucyatē- rūpāṇyavyaktāni pūrvarūpāṇyasyēti pratipādanārtham||29-30||
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
mahāśanaṁ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkōdaraṁ caiva yakṣmiṇaṁ parivarjayēt ||31||
महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् | शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
varjyamāha- mahāśanamityādi| muṣkō vr̥ṣaṇam| ‘yakṣmiṇam’ ityatrānyē ‘śōṣiṇam’ iti paṭhanti||31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
upācarēdātmavantaṁ dīptāgnimakr̥śaṁ navam |32|
उपाचरेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नवम् |३२|
🔊 Audio coming soon
upakramyamāha- upācarēdātmavantamityādi| ātmavantaṁ jitēndriyam|32|-
Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33
sthirādivargasiddhēna ghr̥tēnājāvikēna ca ||32|| snigdhasya mr̥du kartavyamūrdhvaṁ cādhaśca śōdhanam | āsthāpanaṁ tathā kāryaṁ śirasaśca virēcanam ||33||
स्थिरादिवर्गसिद्धेन घृतेनाजाविकेन च ||३२|| स्निग्धस्य मृदु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् | आस्थापनं तथा कार्यं शिरसश्च विरेचनम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
tadēva cikitsitamāha- sthirādivargasiddhēnētyādi| sthirādiḥ vidārigandhādiḥ| mr̥du yat karśanaṁ na bhavatītyarthaḥ| āsthāpanaṁ nirūhaḥ| tathēti mr̥dvityarthaḥ| śirasō virēcanaṁ nasyam||32-33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
yavagōdhūmaśālīṁśca rasairbhuñjīta śōdhitaḥ |34|
यवगोधूमशालींश्च रसैर्भुञ्जीत शोधितः |३४|
🔊 Audio coming soon
śōdhitasya paścātkarma āha- yavagōdhūmētyādi| rasaiḥ jāṅgalamāṁsarasaiḥ|34|-
Adhikarana 29 (34) · Śloka 34
dr̥ḍhē'gnau br̥ṁhayēccāpi nivr̥ttōpadravaṁ naram ||34||
दृढेऽग्नौ बृंहयेच्चापि निवृत्तोपद्रवं नरम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
br̥ṁhaṇaviṣayamāha- dr̥ḍhē'gnāvityādi| nivr̥ttōpadravamiti praśāntasvarabhēdādikamityarthaḥ||34||
Adhikarana 30 (35) · Śloka 35
vyavāyaśōṣiṇaṁ prāyō bhajantē vātajā gadāḥ | br̥ṁhaṇīyō vidhistasmai hitaḥ snigdhō'nilāpahaḥ ||35||
व्यवायशोषिणं प्रायो भजन्ते वातजा गदाः | बृंहणीयो विधिस्तस्मै हितः स्निग्धोऽनिलापहः ||३५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vyavāyaśōṣiṇō viśiṣṭaṁ cikitsitamāha- vyavāyētyādi| ‘vyavāyaśōṣiṇam’ ityādivākyaṁ kēcinnēcchanti, ‘kriyāṇāṁ cāvibhāgēna’ ityuktasya vyāghātāt||35||
Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39
kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabilēśayākhūn | gr̥dhrāṁśca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhr̥ṣṭān ||36|| dēyāni māṁsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca hr̥dyāḥ | kharōṣṭranāgāśvatarāśvajāni dēyāni māṁsāni sukalpitāni ||37|| māṁsōpadaṁśāṁśca pibēdariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sēvyāḥ | arkāmr̥tākṣārajalōṣitēbhyaḥ kr̥tvā yavēbhyō vividhāṁśca bhakṣyān ||38|| khādēt, pibēt sarpirajāvikaṁ vā kr̥śō yavāgvā saha bhaktakālē | sarpirmadhubhyāṁ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgōpahitaṁ kṣayārtaḥ ||39||
काकानुलूकान्नकुलान् बिडालान् गण्डूपदान् व्यालबिलेशयाखून् | गृध्रांश्च दद्याद्विविधैः प्रवादैः ससैन्धवान् सर्षपतैलभृष्टान् ||३६|| देयानि मांसानि च जाङ्गलानि मुद्गाढकीसूपरसाश्च हृद्याः | खरोष्ट्रनागाश्वतराश्वजानि देयानि मांसानि सुकल्पितानि ||३७|| मांसोपदंशांश्च पिबेदरिष्टान् मार्द्वीकयुक्तान् मदिराश्च सेव्याः | अर्कामृताक्षारजलोषितेभ्यः कृत्वा यवेभ्यो विविधांश्च भक्ष्यान् ||३८|| खादेत्, पिबेत् सर्पिरजाविकं वा कृशो यवाग्वा सह भक्तकाले | सर्पिर्मधुभ्यां त्रिकटु प्रलिह्याच्चव्याविडङ्गोपहितं क्षयार्तः ||३९||
🔊 Audio coming soon
śōṣiṇāṁ yāni māṁsānyādēyāni tānyāha- kākānulūkānnakulānityādi| biḍālā grāmyādibhēdēna ṣaṭprakārā mārjārāḥ; tathā ca- “grāmyō vanyastōyajātaḥ pakṣimārjāravijjakau| sugandhavr̥ṣaṇaścēti mārjārāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ”- iti| vyālā vyāghrādayaḥ, bilēśayāḥ śvāvicchallakīprabhr̥tayaḥ ākhuratra vr̥kṣamūṣikaḥ| vividhaiḥ pravādairiti “kākāṁstittiriśabdēna matsyaśabdēna cōragān| bhr̥ṣṭamatsyāntraśabdēna dadyādgaṇḍūpadānapi” ityādibhirnānāprakārairvacanaiḥ| ēvaṁ prakārēṇa dānē kiṁ prayōjanamiti cēt? ajugupsayā bhakṣaṇaṁ bhakṣitasya cānullēkhanam| tathā cōktaṁ- “jānan jugupsurnaivādyādbhuktaṁ vā punarullikhēt| tasmācchadmōpasiddhāni māṁsānyētāni dāpayēt”- iti| jāṅgalāni jaṅghālaviṣkirapratudajāni, śēṣajāṅgalavargāṇāmatra viśēṣēṇābhidhānat| yadyapi jāṅgalaśabdēnaiva gr̥dhrādayō'pi labdhāḥ, tathā'pyatyantabr̥ṁhaṇatvādgr̥dhrādīnāṁ pr̥thagupādānam| mudgāḍhakīsūparasāḥ srōtaḥśuddhikatvāddēyāḥ| nāgō hastī, aśvatarō vēśaraḥ| sukalpitāni vēśavārīkr̥tāni nānāprakāraprakalpitāni | tathā ca vr̥ddhabhōjaḥ- “kharōṣṭrāśvataraṁ nāgaṁ māṁsaṁ māṁsābhivr̥ddhayē| dadyānmāhiṣaśabdēna vēsavārīkr̥taṁ bhiṣak”- iti| māṁsōpadaṁśānariṣṭān abhayāriṣṭaprabhr̥tīn, mārdvīkayuktān drākṣāsavayuktān, madirā madyam| bhakṣyānnirdēṣṭumāha- arkāmr̥takṣārajalōṣitēbhya ityādi| arkaguḍūcīkṣārapānīyōṣitēbhyō yavēbhyō bhakṣyān kr̥tvā khādēditi sambandhaḥ| uṣitēbhyō rātrau sthitēbhyaḥ| arkādibhasma caturguṇēna jalēna gālayitvā pacēdyāvadardhāvaśiṣṭaṁ bhavati| tathā cōktaṁ- “pānāya bhōjanāyātha bhasma srāvyaṁ caturguṇē| jalē'rdhamavaśiṣṭē(ṣṭaṁ) tu kṣārāmbhō grāhyamiṣyatē”- iti| pibēdityādi| ajāvikaṁ vēti ājaṁ vā āvikaṁ vētyarthaḥ| ajētyatra hrasvatvaṁ chandō'nurōdhāt| bhaktakālē bhōjanakālē| sarpirmadhubhyāmityādi| upahitaṁ saṁyuktam||36-39||
Adhikarana 32 (40) · Śloka 40
māṁsādamāṁsēṣu ghr̥taṁ ca siddhaṁ śōṣāpahaṁ kṣaudrakaṇāsamētam |40|
मांसादमांसेषु घृतं च सिद्धं शोषापहं क्षौद्रकणासमेतम् |४०|
🔊 Audio coming soon
māṁsādamāṁsēṣvityādi| māṁsādā gr̥dhrādayaḥ, tanmāṁsarasē caturguṇē siddhaṁ sarpiḥ kṣaudrapippalīyuktaṁ śōṣāpahaṁ bhavati| kṣaudrakaṇētyatra dantikaṇēti kēcit paṭhanti|40|-
Adhikarana 33 (41) · Śloka 41
drākṣāsitāmāgadhikāvalēhaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarōgaghātī ||40|| ghr̥tēna cājēna samākṣikēṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam |41|
द्राक्षासितामागधिकावलेहः सक्षौद्रतैलः क्षयरोगघाती ||४०|| घृतेन चाजेन समाक्षिकेण तुरङ्गगन्धातिलमाषचूर्णम् |४१|
🔊 Audio coming soon
drākṣētyādi| avalēhō'yam|41|-
Adhikarana 34 (41) · Śloka 41
sitāśvagandhāmagadhōdbhavānāṁ cūrṇaṁ ghr̥takṣaudrayutaṁ pralihyāt ||41||
सिताश्वगन्धामगधोद्भवानां चूर्णं घृतक्षौद्रयुतं प्रलिह्यात् ||४१||
🔊 Audio coming soon
sitāśvagandhētyādi| sitā śarkarā, magadhōdbhavā pippalī||41||
Adhikarana 35 (42) · Śloka 42
kṣīraṁ pibēdvā'pyatha vājigandhāvipakvamēvaṁ labhatē'ṅgapuṣṭim |42|
क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ वाजिगन्धाविपक्वमेवं लभतेऽङ्गपुष्टिम् |४२|
🔊 Audio coming soon
kṣīramityādi| vājigandhāvipakvaṁ sāmānyakṣīrapākaparibhāṣayā| vājigandhā aśvagandhā|42|-
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
tadutthitaṁ kṣīraghr̥taṁ sitāḍhyaṁ prātaḥ pibēdvā'pi payōnupānam ||42||
तदुत्थितं क्षीरघृतं सिताढ्यं प्रातः पिबेद्वाऽपि पयोनुपानम् ||४२||
🔊 Audio coming soon
tadutthitaṁ kṣīraghr̥tamityādi| tadutthitam aśvagandhāvipakvakṣīrōtthaṁ, kṣīraghr̥taṁ kṣīradvilōḍitādudbhūtaṁ ghr̥tam||42||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
utsādanē cāpi turaṅgagandhā yōjyā yavāścaiva punarnavē ca |43|
उत्सादने चापि तुरङ्गगन्धा योज्या यवाश्चैव पुनर्नवे च |४३|
🔊 Audio coming soon
udvartanamupacaryārthamāha- utsādanē ityādi| utsādanam udvartanam| turaṅgagandhā aśvagandhā| punarnavē śvētaraktē dvē| nanu, śōṣē br̥ṁhaṇamupayujyatē, ētāśca vilēkhanāḥ, tataḥ kathaṁ tadupayōgaḥ? satyaṁ, bāhyōpayōgēna tēṣāṁ br̥ṁhaṇatvēnōpayōgāt|43|-
Adhikarana 38 (43) · Śloka 44
kr̥tsnē vr̥ṣē tatkusumaiśca siddhaṁ sarpiḥ pibētkṣaudrayutaṁ hitāśī ||43|| yakṣmāṇamētat prabalaṁ ca kāsaṁ śvāsaṁ ca hanyādapi pāṇḍutāṁ ca |44|
कृत्स्ने वृषे तत्कुसुमैश्च सिद्धं सर्पिः पिबेत्क्षौद्रयुतं हिताशी ||४३|| यक्ष्माणमेतत् प्रबलं च कासं श्वासं च हन्यादपि पाण्डुतां च |४४|
🔊 Audio coming soon
kr̥tsnē ityādi| kr̥tsnē vr̥ṣē iti samūlapatraśākhāṅkurē| vāsakāṅgēbhyaḥ kvāthē, tatkusumaiḥ vāsakapuṣpaiḥ, ‘kalkīkr̥taiḥ’ iti śēṣaḥ| siddhaṁ sarpiriti caturguṇakvāthēna puṣpakalkēnāṣṭamabhāgēna ca| tathā cōktaṁ,- “śaṇasya kōvidārasya vr̥ṣasya ca pr̥thak pr̥thak| kalkāḍhyatvānna śaṁsanti puṣpakalpaṁ catuṣpalam”- iti||43||-
Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46
śakr̥drasā gōśvagajāvyajānāṁ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ ||44|| mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṁ kṣīrasya bhāgastvaparō ghr̥tasya | bhāgān daśaitān vipacēdvidhijñō dattvā trivargaṁ madhuraṁ ca kr̥tsnam ||45|| kaṭutrikaṁ caiva sabhadradāru ghr̥tōttamaṁ yakṣmanivāraṇāya |46|
शकृद्रसा गोश्वगजाव्यजानां क्वाथा मिताश्चापि तथैव भागैः ||४४|| मूर्वाहरिद्राखदिरद्रुमाणां क्षीरस्य भागस्त्वपरो घृतस्य | भागान् दशैतान् विपचेद्विधिज्ञो दत्त्वा त्रिवर्गं मधुरं च कृत्स्नम् ||४५|| कटुत्रिकं चैव सभद्रदारु घृतोत्तमं यक्ष्मनिवारणाय |४६|
🔊 Audio coming soon
śakr̥drasā ityādi| gōśvagajāvicchagalīnāṁ pratyēkaṁ śakr̥drasāḥ, tathaiva mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṁ kvāthabhāgairmitāḥ svalpā bhāgāḥ, tathā kṣīrasyāparō navamō bhāgaḥ, ghr̥tasya daśama iti , ētān daśabhāgān trivargādikēna kalkēna vipacēditi sambandhaḥ| mūrvā cōrasnāyuḥ| khadiradrumāṇāmiti drumagrahaṇaṁ madhyamavayasaḥ khadirasya grahaṇārtham| trivargaḥ triphalā| madhuraṁ ca kr̥tsnaṁ kākōlyādikam; aparē'ṣṭavargamāhuḥ||44-45||-
Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48
dvē pañcamūlyau varuṇaṁ karañjaṁ bhallātakaṁ bilvapunarnavē ca ||46|| yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṁ pāṭhāṁ hutāśaṁ samahīkadambam | kr̥tvā kaṣāyaṁ vipacēddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghr̥tapātramēkam ||47|| vyōṣaṁ mahāvr̥kṣapayō'bhayāṁ ca cavyaṁ surākhyaṁ lavaṇōttamaṁ ca | ētaddhi śōṣaṁ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramēhāṁśca sahānilēna ||48||
द्वे पञ्चमूल्यौ वरुणं करञ्जं भल्लातकं बिल्वपुनर्नवे च ||४६|| यवान् कुलत्थान् बदराणि भार्गीं पाठां हुताशं समहीकदम्बम् | कृत्वा कषायं विपचेद्धि तस्य षड्भिर्हि पात्रैर्घृतपात्रमेकम् ||४७|| व्योषं महावृक्षपयोऽभयां च चव्यं सुराख्यं लवणोत्तमं च | एतद्धि शोषं जठराणि चैव हन्यात् प्रमेहांश्च सहानिलेन ||४८||
🔊 Audio coming soon
dvē pañcamūlyāvityādi| dvē pañcamūlyau daśamūlamityarthaḥ| bilvasya pr̥thakpāṭhādatra phalaṁ grāhyam| hutāśaḥ citrakaḥ, mahīkadambō muṇḍitikā| kr̥tvā kaṣāyamiti daśamūlādīnāmaṣṭaṣaṣṭyadhikāni saptaśatapalāni caturguṇēnāmbhasā niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭaḥ kvāthō grāhyaḥ| tasya kvāthasya, pātraiḥ āḍhakaiḥ| kalkadravyāṇyāha- vyōṣamityādi| vyōṣaṁ trikaṭukaṁ, mahāvr̥kṣapayaḥ sēhuṇḍakṣīraṁ, surākhyaṁ dēvadāru, lavaṇōttamaṁ saindhavam; kēcit ‘lavaṇōttamam’ ityatra ‘magadhōdbhavāṁ’ iti paṭhitvā pippalīmiti vyākhyānayanti| pramēhāṁśca sahānilēnēti vātikānapipramēhān hantītyarthaḥ; ētacca stutiparaṁ , vātikamēhānāmasādhyatvāt||46-48||
Adhikarana 41 (49) · Śloka 49
gōśvāvyajēbhaiṇakharōṣṭrajātaiḥ śakr̥drasakṣīrarasakṣatōtthaiḥ | drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ yakṣmavikārahāri ||49||
गोश्वाव्यजेभैणखरोष्ट्रजातैः शकृद्रसक्षीररसक्षतोत्थैः | द्राक्षाश्वगन्धामगधासिताभिः सिद्धं घृतं यक्ष्मविकारहारि ||४९||
🔊 Audio coming soon
gōśvāvyajēbhaiṇētyādi| gōśvādīnāṁ śakr̥drasakṣīramāṁsarasarudhiraiḥ drākṣādīnāṁ kalkēna siddhaṁ ghr̥taṁ yakṣmavikārān hantīti sambandhaḥ| ibhā hastinī, ēṇaḥ kr̥ṣṇasāraḥ| kṣīraṁ yathāsambhavaṁ grāhyaṁ, na tu sarvēṣām||49||
Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54
ēlājamōdāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān | viḍaṅgabhallātakacitrakōgrākaṭutrikāmbhōdasurāṣṭrajāṁśca ||50|| paktvā jalē tēna pacēddhi sarpistasmin susiddhē tvavatāritē ca | triṁśatpalānyatra sitōpalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca ||51|| prasthē ghr̥tasya dviguṇaṁ ca dadyāt kṣaudraṁ tatō manthahataṁ vidadhyāt | palaṁ palaṁ prātarataḥ pralihya paścāt pibēt kṣīramatandritaśca ||52|| ētaddhi mēdhyaṁ paramaṁ pavitraṁ cakṣuṣyamāyuṣyamathō yaśasyam | yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṁ caiva bhagandaraṁ ca ||53|| śvāsaṁ ca hanti svarabhēdakāsahr̥tplīhagulmagrahaṇīgadāṁśca | na cātra kiñcit parivarjanīyaṁ rasāyanaṁ caitadupāsyamānam ||54||
एलाजमोदामलकाभयाक्षगायत्र्यरिष्टासनशालसारान् | विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्राकटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रजांश्च ||५०|| पक्त्वा जले तेन पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन् सुसिद्धे त्ववतारिते च | त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया दत्त्वा तुगाक्षीरिपलानि षट् च ||५१|| प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात् क्षौद्रं ततो मन्थहतं विदध्यात् | पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्य पश्चात् पिबेत् क्षीरमतन्द्रितश्च ||५२|| एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथो यशस्यम् | यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैतत् पाण्ड्वामयं चैव भगन्दरं च ||५३|| श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासहृत्प्लीहगुल्मग्रहणीगदांश्च | न चात्र किञ्चित् परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ēlājamōdētyādi| ēlādikān surāṣṭrajāntān kaṣāyakalpēna vipācya, tēna kvāthēna sarpirvipacēditi sambandhaḥ| tasmin kvāthē siddhē pūtē śarkarāyāstriṁśatpalāni dadyāt, tugākṣīryāśca ṣaṭpalāni, tathā ghr̥tasya prasthē dviguṇaṁ dviprasthamitaṁ kṣaudraṁ dadyāt| akṣaṁ bibhītakaṁ, gāyatrī khadiraḥ, ariṣṭō nimbaḥ, asanō bījakaḥ, śālaḥ prasiddhaḥ, sāraśabdaḥ khadirādibhiḥ sambadhyatē| ugrā vacā, ambhōdō mustaṁ, surāṣṭrajā tuvaramr̥ttikā| tugākṣīrī vaṁśalōcanam; anyē vaṁśalōcanānukāripārthivadravyamāhuḥ| manthahataṁ khajavilōḍitam| atō asmādrasāyanāt| atandritaḥ analasaḥ| mēdhyaṁ mēdhājanakam||50-54||
Adhikarana 43 (55) · Śloka 55
plīhōdarōktaṁ vihitaṁ ca sarpistrīṇyēva cānyāni hitāni cātra |55|
प्लीहोदरोक्तं विहितं च सर्पिस्त्रीण्येव चान्यानि हितानि चात्र |५५|
🔊 Audio coming soon
atra rasāyanē'parāṇyapi ghr̥tānyatidēśēnāha- plīhōdarōktaṁ vihitamityādi| plīhōdarōktaṁ ṣaṭpalakaṁ, trīṇyēva cānyāni udarōktānyēva; tadyathā- ēkaṁ ‘harītakīcūrṇaprasthaṁ’ ityādikaṁ, dvitīyaṁ ‘gavyē payasi mahāvr̥kṣakṣīram’ ityādi, tr̥tīyaṁ ‘cavyacitrakadantyativiṣā’ ityādikam| atra śōṣē| ētāni srōtōvarōdhaśāntyarthaṁ rēcanatvēna hitāni|55|-
Adhikarana 44 (55) · Śloka 55
upadravāṁśca svaravaikr̥tādīn jayēdyathāsvaṁ prasamīkṣya śāstram ||55||
उपद्रवांश्च स्वरवैकृतादीन् जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
svarabhēdādīnāṁ cikitsitamatidēśēnāha- upadravāṁśca svaravaikr̥tādīnityādi| yathāsvaṁ yasya yadātmīyaṁ svarabhēdādiśāstraṁ, tat prasamīkṣyētyarthaḥ||55||
Adhikarana 45 (56) · Śloka 56
ajāśakr̥nmūtrapayōghr̥tāsr̥ṅmāṁsālayāni pratisēvamānaḥ | snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśēṣaṁ niyamēna śōṣam ||56||
अजाशकृन्मूत्रपयोघृतासृङ्मांसालयानि प्रतिसेवमानः | स्नानादिनानाविधिना जहाति मासादशेषं नियमेन शोषम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
idānīmajāyāḥ sarvaprakārēṇōpayōgamāha- ajāśakr̥nmūtrētyādi| ajāśakr̥dādikaṁ yathāsambhavaṁ snānādividhinā puruṣaḥ sēvamānō'śēṣaṁ śōṣaṁ māsājjahātīti sambandhaḥ| ajāśabdaḥ śakr̥dādibhirālayāntaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| ālayaṁ gr̥ham, ajānāmēva||56||
Adhikarana 46 (57) · Śloka 57
rasōnayōgaṁ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīrēṇa vā nāgabalāprayōgam | sēvēta vā māgadhikāvidhānaṁ tathōpayōgaṁ jatunō'śmajasya ||57||
रसोनयोगं विधिवत् क्षयार्तः क्षीरेण वा नागबलाप्रयोगम् | सेवेत वा मागधिकाविधानं तथोपयोगं जतुनोऽश्मजस्य ||५७||
🔊 Audio coming soon
rasōnayōgamityādi| vidhivat yathāśāstram| kṣīrēṇēti nāgabalāprayōgamāgadhikāvidhānābhyāṁ sambadhyatē| tathēti kṣīrēṇētyarthaḥ| jatunaḥ aśmajasya śilājatunaḥ||57||
Adhikarana 47 (58) · Śloka 58
śōkaṁ striyaṁ krōdhamasūyanaṁ ca tyajē... |58|
शोकं स्त्रियं क्रोधमसूयनं च त्यजे... |५८|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ parihāryamāha- śōkaṁ striyamityādi| krōdhaḥ parābhidrōhalakṣaṇaḥ; asūyanaṁ paraguṇēṣu dōṣārōpaṇam|58|-
Adhikarana 48 (58) · Śloka 58
...dudārān viṣayān bhajēta | vaidyān dvijātīṁstridaśān gurūṁśca vācaśca puṇyāḥ śr̥ṇuyāddvijēbhyaḥ ||58||
...दुदारान् विषयान् भजेत | वैद्यान् द्विजातींस्त्रिदशान् गुरूंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद्द्विजेभ्यः ||५८||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ daivavyapāśrayāṁ cikitsāmāha- udārānityādi| udārā viṣayā dharmāviruddhā manōnukūlāśca śabdādayaḥ| bhajēta sēvēta| dvijātīn viprān, tridaśān dēvān, gurūn pitr̥mātr̥prabhr̥tīn| puṇyā vācō vēdōktā rudrastutiprabhr̥tayaḥ||58||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē (tr̥tīyō'dhyāyaḥ, ādita) ēkacatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||41||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे (तृतीयोऽध्यायः, आदित) एकचत्वारिंशोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē śōṣapratiṣēdhanāmaikacatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||41||