41. śōṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ ஶோஷப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதீஸாரப்ரதிஷேதாநந்தரஂ ஶோஷேऽப்யதீஸாரஸம்பூதேரதவா ஜ்வராதீஸாராப்யாஂ ஶோஷஸ்யோத்பத்தேஃ ஶோஷப்ரதிஷேதாரம்போ யுக்த இத்யத ஆஹ- அதாத இத்யாதி| அதேத்யாதிகஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| ஶோஷப்ரதிஷேதஂ ஶோஷசிகித்ஸிதம்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

அநேகரோகாநுகதோ பஹுரோகபுரோகமஃ | துர்விஜ்ஞேயோ துர்நிவாரஃ ஶோஷோ வ்யாதிர்மஹாபலஃ ||௩||

நநு, ஶோஷசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி ப்ரதிஜ்ஞாஂ கத்வா நிதாநாபிதாநே கோ ஹேதுஃ? உச்யதே- அஜ்ஞாதரோகஸ்ய வைத்யஸ்ய சிகித்ஸாயாஂ ப்ரகல்ப்யஂ ந ஸ்யாததோ நிதாநாரம்ப இதி; ததா சோக்தஂ- “ரோகமாதௌ பரீக்ஷேத ததோऽநந்தரமௌஷதம்”- இதி| ப்ராகேவ விகாரஸ்வபாவாபிதாநாய வாக்யமாஹ- அநேகரோகாநுகத இத்யாதி| அநேகரோகா உபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞகாஃ, தைரநுகத ஆஶ்ரிதஃ| பஹவோ ரோகாஃ ஶ்வாஸகாஸாங்கஸாதகபஸஂஸ்ரவாதயஃ, புரோகமாஃ பூர்வரூபத்வேநோபஸ்திதா யஸ்ய ஸ ததா| துர்விஜ்ஞேய இதி த்ரிதோஷலிங்கத்வாதஂஶாஂஶபலவிகல்பநாபிஃ ப்ரகுபிததோஷாணாஂ லிங்கதர்ஶநாத்| துர்நிவார இதி தோஷாணாஂ பரஸ்பரவிருத்தோபக்ரமத்வாத்; துர்நிவாரத்வாச்ச கச்ச்ரோऽயஂ மஹாபலஃ||௩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ஸஂஶோஷணாத்ரஸாதீநாஂ ஶோஷ இத்யபிதீயதே | க்ரியாக்ஷயகரத்வாச்ச க்ஷய இத்யுச்யதே புநஃ ||௪|| ராஜ்ஞஶ்சந்த்ரமஸோ யஸ்மாதபூதேஷ கிலாமயஃ | தஸ்மாத்தஂ ராஜயக்ஷ்மேதி கேசிதாஹுஃ புநர்ஜநாஃ ||௫||

இதாநீமஸ்ய வ்யாதேர்யதா ஶோஷக்ஷயராஜயக்ஷ்மேதி நாமாநி ததாऽऽஹ- ஸஂஶோஷணாத்ரஸாதீநாமித்யாதி| க்ரியா சிகித்ஸா, காயவாங்மாநஸஂ வா கர்ம, தஸ்ய க்ஷயகரத்வாத்| ராஜ்ஞ இதி ‘த்விஜாநாஂ’ இதி ஶேஷஃ| சந்த்ரமஸஃ சந்த்ரஸ்ய, ஆமயோ யக்ஷ்மா ரோகஃ, கேசிதிதி ஆத்ரேயப்ரபதயஃ; யஸ்மாதேஷ ஆமயோ த்விஜாநாஂ ராஜ்ஞஶ்சந்த்ரமஸஶ்சந்த்ரஸ்யாபூத்தஸ்மாத் தஂ ரோகஂ கேசித் புநர்ஜநா ராஜயக்ஷ்மேதி ப்ருவதே; யதோऽயஂ யக்ஷ்மா ரோகோ ரோகாணாஂ ராஜா அதோ ராஜயக்ஷ்மேதி வாக்படோ வ்யாக்யாநயதி| கிலேதி வார்தாயாம்| ஏவஂ கலு யதா ஶ்ரூயதே- பூர்வஂ தக்ஷநாமா ப்ரஜாபதிரபூத், தஸ்ய பஹ்வயோ துஹிதரோ பபூவுஃ, தேந ச ஸப்தாதிகா விஂஶதிஃ கந்யகாஶ்சந்த்ராய விவோடே தத்தாஃ, ஸ சந்த்ரமாஸ்தாஸு மத்யே ரோஹிண்யாமேவாநுரக்தோ பபூவ, ததஶ்ச ஸஶோகாபிரஶ்விந்யாதிபிர்துஹிதபிராத்மபிதரி தக்ஷஸஞ்ஜ்ஞகே சந்த்ரஸ்ய ரோஹிண்யாமாஸக்திவத்தாந்தோ நிவேதிதஃ, ததோ துஹிதணாஂ வார்தாமாகர்ண்ய, சந்த்ரமாஹூய, ஸர்வாஸ்வபி நிஜபுத்ரீஷு ஸமதயா வர்தநாய சந்த்ரோऽபிஹிதஃ, ஸ ச ததேதி ஸ்வீகத்யாபி ஸ்வகுரோர்வசநமநாதத்ய ந தாஸு ஸமவர்தத, ததோ தக்ஷப்ரஜாபதேஃ க்ரோதோ நிஶ்வாஸரூபேண மூர்திமாந் பூத்வா நிஃஸத்ய யக்ஷ்மரூபேண ரோஹிண்யாமதிப்ரஸங்கேநாவிலஂ சந்த்ரமாவிஶத், ததோऽஸௌ தேந ரோகேணாபிபூதஃ ஸந் கதப்ரபோ கதோத்ஸாஹஶ்ச ஸஞ்ஜாதஃ, குருவசநாதிக்ரமேண தோஷஂ மத்வா தமேவ தக்ஷநாமாநஂ குருஂ ஶரணஂ கதவாந், ததோऽநந்தரஂ தேவவைத்யாப்யாமஶ்விப்யாஂ ஸ சிகித்ஸிதஃ, ததஃ ப்ராப்தபலஶ்சந்த்ரோ (ரராஜாதீவ ஸுப்ரபஃ) லக்வகுருப்ரஸாதோऽஶ்விப்யாஂ சிகித்ஸிதோऽபூத் | ஏவஂ ச ஸதி கர்மதோஷஜோ வ்யாதிரிதி தர்ஶிதம்||௪-௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ஸ வ்யஸ்தைர்ஜாயதே தோஷைரிதி கேசித்வதந்தி ஹி |௬|

ஏகீயமதேநாஸ்ய வ்யாதேஃ பதக்தோஷஜத்வமாஹ- ஸ வ்யஸ்தைரித்யாதி| ஸ வ்யாதிஃ| வ்யஸ்தைஃ பதக்பூதைஃ|௬|-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ஏகாதஶாநாமேகஸ்மிந் ஸாந்நித்யாத்தந்த்ரயுக்திதஃ ||௬|| க்ரியாணாமவிபாகேந ப்ராகேகோத்பாதநேந ச | ஏக ஏவ மதஃ ஶோஷஃ ஸந்நிபாதாத்மகோ ஹ்யதஃ ||௭||

பரமதநிராகரணாய ஸ்வமதமாஹ- ஏகாதஶாநாமித்யாதி| ஏகாதஶாநாமிதி ஸ்வரபேதஶூலாதீநாம்| ஏகஸ்மிந்நிதி ராஜயக்ஷ்மரோகே; அந்யே து ராஜயக்ஷ்மாதுர இதி வ்யாக்யாநயந்தி, ஸாந்நித்யாதிதி வித்யமாநத்வாத்| தந்த்ரயுக்திதஃ அர்தயுக்திதஃ ; அந்யே தந்த்ரேத்யத்ர தத்ரேதி படந்தி; தத்ர தஸ்மிந், யுக்திதோ யுக்திவஶாதிதி வ்யாக்யாநயந்தி| கா ஸா யுக்திஃ? யத்வஶேநைக ஏவ ஶோஷ இத்யாஹ- க்ரியாணாமவிபாகேநேதி|- சிகித்ஸாநாமபதக்த்வேந தர்ஶிதத்வாதித்யர்தஃ| ஏகத்வே ததீயஂ ஹேதுமாஹ- ப்ராகேகோத்பாதநேந சேதி|- யஸ்மாத் பூர்வஂ தக்ஷேண க்ருத்தேநைகஸ்யோத்பாதநஂ கதம்| ஹிஃ யஸ்மாதர்தே; யஸ்மாத் ஶோஷஸ்யைகத்வே ஹேதுத்ரிதயமத்ரோக்தம், அத ஏக ஏவ ஶோஷஃ ஸந்நிபாதாத்மகோ மத இதி ஸம்பந்தஃ||௬-௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

உத்ரேகாத்தத்ர லிங்காநி தோஷாணாஂ நிபதந்தி ஹி |௮|

நநு, யதி ஸந்நிபாதாத்மக ஏக ஏவாயஂ தத் கதமத்ர ஏகைகதோஷபதக்லிங்கஜ்ஞாநமித்யாஹ - உத்ரேகாதித்யாதி| உத்ரேகாத் ஆதிக்யாத்| தத்ர ஶோஷே| ஹிஶப்தோ ஹேதௌ, ஸ ச ஹேதுர்பஹுப்ரகாரோऽபி சதுர்விதத்வஂ ந த்யஜதி|௮|-

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

க்ஷயாத்வேகப்ரதீகாதாதாகாதாத்விஷமாஶநாத் ||௮|| ஜாயதே குபிதைர்தோஷைர்வ்யாப்ததேஹஸ்ய தேஹிநஃ |௯|

தமேவ சதுர்விதஂ ஹேதுமாஹ- க்ஷயாத்வேகப்ரதீகாதாதித்யாதி| க்ஷயாத் ரஸாதிஶுக்ராந்தாநாஂ தாதூநாஂ க்ஷயாத்| வேகப்ரதீகாதாத் வாதமூத்ரபுரீஷாதீநாஂ ப்ரவத்த்யுந்முகாநாமவரோதாத்| ஆகாதாத் பதநாதிதஃ, அயதாபலமாரம்பாதிதி போத்தவ்யம்| விஷமாஶநாதிதி அப்ராப்தாதீதகாலபஹ்வல்பபோஜநாத்| க்ஷயாதித்யாதிஹேதுபிஃ குபிதைர்தோஷைர்வ்யாப்ததேஹஸ்ய ஶோஷோ ஜாயதே இதி ஸம்பந்தஃ| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- ‘வேகாகாதாத் பூரணாத்வா ஸங்காதாத் ஸங்க்ஷயாதபி’ இதி; வ்யாக்யாநயந்தி ச- பூரணஂ விஷமாஶநமபிப்ரேதஂ, ஸங்காதோऽத்ர ஸாஹஸஃ, ஶேஷஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்||௮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

கபப்ரதாநைர்தோஷைர்ஹி ருத்தேஷு ரஸவர்த்மஸு ||௯||

கபப்ரதாநைரித்யாதி| கபப்ரதாநைஃ உத்கடகபைஃ| ஹிஶப்தோ ஹேதௌ| ரஸவர்த்மஸ்வித்யத்ராதிஶப்தோ லுப்தோ ஜ்ஞேயஃ; வர்த்ம மார்கஃ, தேந ரஸாதிவாஹிநீஷு தமநீஷ்வித்யர்தஃ||௯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

அதிவ்யவாயிநோ வாऽபி க்ஷீணே ரேதஸ்யநந்தரம் | க்ஷீயந்தே தாதவஃ ஸர்வே ததஃ ஶுஷ்யதி மாநவஃ ||௧௦||

அபரப்ரகாரேண தாதுக்ஷயாத்ராஜயக்ஷ்மஸம்பவஂ தர்ஶயந்நாஹ- அதீத்யாதி| அதிவ்யவாயிநஃ அத்யர்தஂ க்ராம்யதர்மஸேவிநஃ| க்ஷீணே ரேதஸி ஶுக்ரே, ஶுக்ரக்ஷயஶ்ச மேட்ரவஷணவேதநேத்யாதிநா ஜ்ஞேயஃ| அநந்தரஂ ரேதஸஃ க்ஷயாதித்யர்தஃ| க்ஷீயந்தே தாதவஃ ஸர்வே இதி பரஂ யதி ஸ்த்ரீப்யோ ந நிவர்ததே| நநு, ரஸவர்த்மரோதாத்ரஸேந ரக்தஸ்யாபஂஹணாத்ததபசயஃ ரக்தாபசயாச்ச மாஂஸஸ்யாபசய இத்யாதிபூர்வபூர்வதாதுக்ஷீணதயா கத்வா ஶுக்ரஸ்ய யுக்தஃ க்ஷயஃ, ஶுக்ரக்ஷயே து பூர்வதாதூநாஂ கதஂ க்ஷயஃ? உச்யதே- யதா மஹாஜலாதாரபரிக்ஷயே தத்ர ப்ரவிஶதாஂ ஜலப்ராயாணாஂ (ஜந்தூநாஂ) க்ஷயஸ்தத்வதத்ராபீதி| ஸ்வமார்காவரோதாத்ரஸோऽஸஞ்சரந் கிஂ கரோதி? ஹதயே விதஹ்யதே, காஸவேகேந முகமார்காத் பிச்சிலபஹலவிஸ்ரஹரிதபீதஶ்வேதஃ ப்ரவர்ததே||௧௦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

பக்தத்வேஷோ ஜ்வரஃ ஶ்வாஸஃ காஸஃ ஶோணிததர்ஶநம் | ஸ்வரபேதஶ்ச ஜாயேத ஷட்ரூபே ராஜயக்ஷ்மணி ||௧௧||

இதாநீஂ மத்யபலதோஷாரப்தஸ்ய ஶோஷஸ்ய ஷட்ரூபாணி தர்ஶயந்நாஹ- பக்தத்வேஷோ ஜ்வர இத்யாதி| ஸ்வரபேதஃ கர்கராதிஸ்வரஃ||௧௧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

ஸ்வரபேதோऽநிலாஞ்சூலஂ ஸஂலோசஶ்சாஂஸபார்ஶ்வயோஃ | ஜ்வரோ தாஹோऽதிஸாரஶ்ச பித்தாத்ரக்தஸ்ய சாகமஃ ||௧௨|| ஶிரஸஃ பரிபூர்ணத்வமபக்தச்சந்த ஏவ ச | காஸஃ கண்டஸ்ய சோத்த்வஂஸோ விஜ்ஞேயஃ கபகோபதஃ ||௧௩||

ஷட்ரூபாணி நிர்திஶ்ய தோஷபேதேநைகாதஶரூபாணி பலவத்ஸமதோஷாரப்தஸ்ய ஶோஷஸ்ய தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்வரபேத இத்யாதி| ஸஂலோசோ லுஞ்சநமிவ, அஂஸயோஃ பார்ஶ்வயோஃ; ‘ஸஂலோச’ இத்யத்ராந்யே ‘ஸங்கோச’ இதி படந்தி, தத்ர ஸங்கோசநமிவேத்யர்தஃ| ஶிரஸஃ பரிபூர்ணத்வஂ ‘கபேந’ இதி ஶேஷஃ| அபக்தச்சந்தோ பக்தாருசிஃ| கண்டஸ்ய சோத்த்வஂஸஃ கண்டபங்கஃ; அந்யே உத்த்வஂஸ உத்காஸிகேதி வ்யாக்யாநயந்தி| ஸ்வரபேதாதிலிங்கத்ரயஂ ராஜயக்ஷ்மணி வாதேந, ஜ்வராதீநி சத்வாரி பித்தேந, ஶிரஸஃ பரிபூர்ணத்வாதீநி சத்வாரி கபேந; ஏவஂ ஷட்ரூபாண்யபி வாதாதிபேதேந ஜ்ஞேயாநி||௧௨-௧௩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ஏகாதஶபிரேபிர்வா ஷட்பிர்வாऽபி ஸமந்விதம் | (காஸாதீஸாரபார்ஶ்வார்திஸ்வரபேதாருசிஜ்வரைஃ ||௧௪|| த்ரிபிர்வா பீடிதஂ லிங்கைர்ஜ்வரகாஸாஸகாமயைஃ) | ஜஹ்யாச்சோஷார்திதஂ ஜந்துமிச்சந் ஸுவிபுலஂ யஶஃ ||௧௫||

இதாநீஂ ரூபப்ரஸ்தாவாத்பஹுரூபாந்விதஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ- ஏகாதஶபிரித்யாதி| ஏதைரேபிஃ ஸ்வரபேதோऽநிலாச்சூலமித்யாதிகைஃ, ஷட்பிர்வாऽபீதி பக்தத்வேஷோ ஜ்வர இத்யாதிபிஃ, அபிஶப்தாத்த்ரிபிர்வா ஶ்வாஸகாஸாஸகாமயைஸ்தந்த்ராந்தரோக்தைஃ, ஸமந்விதமிதி ஸமுச்சீயதே| ஜஹ்யாதிதி த்யஜேத், பரஂ வஹ்நௌ மந்தே பலமாஂஸக்ஷயே ஸதீதி போத்தவ்யம்| நநு, ஸர்வரூபாதர்தத்ரிரூபௌ லகுதரௌ, தத்கதஂ தாவப்யஸாத்யௌ? உச்யதே- பலவஹ்நயபசயே காலப்ரகர்ஷாத்தயோரபி மஹத்த்வாத்; ஏதேந ஸர்வரூபோபபந்ந ஏவாஸாத்யஃ, இதரௌ து காலப்ரகர்ஷேணேதி| அயஂ பாடஃ புஸ்தகாந்தரேஷ்வந்யதா பட்யதே, ஸ ச நிபந்தகாரைர்ந படிதஃ||௧௪-௧௫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

வ்யவாயஶோகஸ்தாவிர்யவ்யாயாமாத்வோபவாஸதஃ | வ்ரணோரஃக்ஷதபீடாப்யாஂ ஶோஷநந்யே வதந்தி ஹி ||௧௬||

ஏகீயமதேந ஶோஷபேதாந்நிர்திஶந்நாஹ- வ்யவாயஶோகேத்யாதி| வ்யவாயஃ ஸ்த்ரீஸேவா, ஶோகஃ புத்ராதிவியோகேந சித்தோத்வேகஃ, ஸ்தாவிர்யஂ வத்தத்வஂ; அந்யே வார்தக்யமிதி படந்தி, தத்ராப்யேகோऽர்தஃ; வ்யாயாமஃ ஶரீராயாஸஜநகஂ கர்ம; அத்வா தீர்கமார்காடநஂ; வ்யவாயாத்யுபவாஸாந்தைர்ஹேதுபிஸ்ததா வ்ரணபீடயா உரஃக்ஷதபீடயா சாந்யே ஶோஷாந் வதந்தீதி ஸம்பந்தஃ||௧௬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

வ்யவாயஶோஷீ ஶுக்ரஸ்ய க்ஷயலிங்கைருபத்ருதஃ | பாண்டுதேஹோ யதாபூர்வஂ க்ஷீயந்தே சாஸ்ய தாதவஃ ||௧௭||

வ்யவாயஶோஷிணோ லக்ஷணாந்யாஹ- வ்யவாயேத்யாதி| ஶுக்ரஸ்ய க்ஷயலிங்கைரிதி ‘ஶுக்ரக்ஷயே மேட்ரவஷணவேதநா’ இத்யாதிபிஃ| யதாபூர்வமிதி யதாபூர்வஂ தத்ர ஶுக்ரஸ்ய பூர்வஂ மஜ்ஜா, மஜ்ஜ்ஞோऽஸ்தி, அஸ்த்நோ மேதஃ, மேதஸோ மாஂஸஂ, மாஂஸஸ்ய ரக்தமித்யேவஂ க்ஷீயந்தே தாதவஃ ப்ராக்வதேவ தர்ஶிதந்யாயாத், பரஂ யதி ஸ்த்ரீப்யோ ந நிவர்ததே||௧௭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ப்ரத்யாநஶீலஃ ஸ்ரஸ்தாங்கஃ ஶோகஶோஷ்யபி தாதஶஃ | விநா ஶுக்ரக்ஷயகதைர்விகாரைரபிலக்ஷிதஃ ||௧௮||

ஶோகஶோஷிணமாஹ- ப்ரத்யாநஶீல இத்யாதி| ப்ரத்யாநஶீலஃ சிந்தாபரஃ, ஸ்ரஸ்தாங்கஃ அவஸந்நகாத்ரஃ| தாதஶ இதி வ்யவாயஶோஷிதவதபிலக்ஷிதஃ, பரஂ ஶுக்ரக்ஷயகதைர்லிங்கைர்விநா; ஏதேந பாண்டுதேஹ இத்யர்தஃ||௧௮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ஜராஶோஷீ கஶோ மந்தவீர்யபுத்திபலேந்த்ரியஃ | கம்பநோऽருசிமாந் பிந்நகாஂஸ்யபாத்ரஹதஸ்வரஃ(நஃ) ||௧௯|| ஷ்டீவதி ஶ்லேஷ்மணா ஹீநஂ கௌரவாருசிபீடிதஃ | ஸம்ப்ரஸ்ருதாஸ்யநாஸாக்ஷஃ ஸுப்தரூக்ஷமலச்சவிஃ ||௨௦||

ஜராஶோஷிணமாஹ- ஜராஶோஷீ கஶோ மந்தேத்யாதி| மந்தஶப்தோ வீர்யாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே, வீர்யஂ ஶக்திஃ, பலம் ஓஜோ ஹதி ஸ்திதஂ ஸப்ததாதுதாமபூதம்| புநரருசிகதநமத்யந்தாரோசகக்யாபநார்தம் | ஸம்ப்ரஸ்ருதேத்யாதி ஸம்ப்ரஸ்ருதஶப்த ஆஸ்யாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஆஸ்யஂ முககுஹரம், அக்ஷி லோசநம்| ஸுப்தரூக்ஷத்வஂ ப்ரபாயாஃ, ரூக்ஷத்வஂ ச மலஸ்ய; யத்யபி ஸத்பரூக்ஷத்வஂ த்வசி பவதி ந ப்ரபாயாஂ, ததாऽபி ‘மஞ்சாஃ க்ரோஶந்தி’ இதிவதுபசாராத் ப்ரபாயாஂ போத்தவ்யம்| ஜேஜ்ஜடாசார்யஸ்து ஜராஶோஷிணோ லக்ஷணமத்ர ந படதி, ஸப்ததேஸ்தூர்த்வஂ க்ஷீயமாணேத்யாதிநா ஆதுரோபக்ரமணீயே உக்தத்வாத்||௧௯-௨௦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

அத்வப்ரஶோஷீ ஸ்ரஸ்தாங்கஃ ஸம்பஷ்டபருஷச்சவிஃ | ப்ரஸுப்தகாத்ராவயவஃ ஶுஷ்கக்லோமகலாநநஃ ||௨௧||

அத்வஶோஷிணமாஹ- அத்வப்ரஶோஷீத்யாதி| ஸ்ரஸ்தாங்கஃ ஶிதிலகாத்ராவயவஃ| ப்ரஸுப்தமாத்ராவயவ இத்யநேந அகர்மண்யஶரீரப்ரதேஶ உக்தஃ| ஶுஷ்கஶப்தஃ க்லோமாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; க்லோம திலகம், ஆநநஂ முககுஹரம்| ஸம்பஷ்டபருஷச்சவிரிதி தக்தஸ்யேவ பருஷா சவிர்யஸ்யேத்யர்தஃ; கேசித் ‘ஸம்பஷ்டபருஷச்சவிஃ’ இத்யத்ர ‘ஸஂஸஷ்டபருஷச்சவிஃ’ இதி படித்வா ஸஂஸஷ்டா பருஷா சவிஃ யஸ்ய ஸ இதி வ்யாக்யாநயந்தி| யத்யபி ஜராஶோஷ்யநந்தரஂ வ்யாயாமஶோஷீ வாச்யோ நாத்வஶோஷீ, ததாऽப்யத்வஶோஷிலக்ஷணாநாஂ வ்யாயாமஶோஷிண்யதிதேஶாத் பூர்வமத்ராத்வஶோஷி நிர்திஷ்டஃ| யத்யேவஂ தர்ஹி வ்யாயாமஶோஷிலக்ஷணாந்யேவ குதோऽத்வஶோஷிணி நாதிதிஶ்யந்தே? ஸத்யம், உரஃக்ஷதலிங்காநாமதிகாநாஂ வ்யாயாமஶோஷிணி ஸத்பாவாத்| கேசிதத்ர ‘தடங்கமர்ததௌர்பல்யபாருஷ்யைரர்திதோऽத்வநா’ இதி பாடஂ படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ||௨௧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

வ்யாயாமஶோஷீ பூயிஷ்டமேபிரேவ ஸமந்விதஃ | உரஃக்ஷதகதைர்லிங்கைஃ ஸஂயுக்தஶ்ச க்ஷதாத்விநா ||௨௨||

வ்யாயாமஶோஷிணமாஹ- வ்யாயாமஶோஷீ பூயிஷ்டமித்யாதி| ஏபிரேவேதி அநந்தரோக்தைஃ அத்வஶோஷிலக்ஷணைரித்யர்தஃ| உபவாஸஶோஷிலக்ஷணஂ தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயோக்தஂ ‘தத்ர வாதலாஹாரஸேவிந’ இத்யாதிகஂ ஜ்ஞாதவ்யம்||௨௨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

ரக்தக்ஷயாத்வேதநாபிஸ்ததைவாஹாரயந்த்ரணாத் | வ்ரணிதஸ்ய பவேச்சோஷஃ ஸ சாஸாத்யதமஃ ஸ்மதஃ ||௨௩||

வ்ரணஶோஷிலக்ஷணமாஹ- ரக்தக்ஷயாதித்யாதி| வ்ரணஶோஷிணோ வைஶேஷிகலக்ஷணாநுபதேஶாத் ஸாமாந்யலக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| யத்யேவஂ குதோऽஸ்ய பதகபிதாநமிதி சேத், விஶிஷ்டகாரணதயா அஸாத்யதமத்வக்யாதேஃ ||௨௩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26

வ்யாயாமபாராத்யயநைரபிகாதாதிமைதுநைஃ | கர்மணா சாப்யுரஸ்யேந வக்ஷோ யஸ்ய விதாரிதம் | தஸ்யோரஸி க்ஷதே ரக்தஂ பூயஃ ஶ்லேஷ்மா ச கச்சதி ||௨௪|| காஸமாநஶ்சர்தயேச்ச பீதரக்தாஸிதாருணம் | ஸந்தப்தவக்ஷாஃ ஸோऽத்யர்தஂ தூயநாத்பரிதாம்யதி ||௨௫|| துர்கந்தவதநோச்ச்வாஸோ பிந்நவர்ணஸ்வரோ நரஃ |௨௬|

உரஃக்ஷதஶோஷிணமாஹ- வ்யாயாமேத்யாதி| கர்மணா சாப்யுரஸ்யேநேதி தநுராகர்ஷணாதிநேத்யர்தஃ| க்ஷதே அதிதாரிதே| அஸிதம் ஈஷத்கஷ்ணம், அருணம் ஈஷத்ரக்தம்| தூயநாத் அதிவேதநாத், பரிதாம்யதி மோஹஂ யாதி| துர்கந்தஶப்தோ வதநோச்ச்வாஸாப்யாஂ ஸம்பத்யதே||௨௪-௨௫||-

Adhikarana 21 (26) · Śloka 27

கேஷாஞ்சிதேவஂ ஶோஷோ ஹி காரணைர்பேதமாகதஃ ||௨௬|| ந தத்ர தோஷலிங்காநாஂ ஸமஸ்தாநாஂ நிபாதநம் |௨௭|

ஏகீயமதமாஹ- கேஷாஞ்சிதித்யாதி| கேஷாஞ்சிதாசார்யாணாஂ மதே ஏவஂ வ்யவாயாதிபிரநேகைஃ காரணைஃ கத்வா ஹி யஸ்மாத் ஶோஷோ பேதமாகதஃ; அத ஏக ஏவ ஸ்வமதே ஶோஷோ நேதரே வ்யவாயாதிஜாஃ| குதோ வ்யவாயாதிஜாஃ ஶோஷா ந பவந்தீத்யாஹ- ந தத்ரேத்யாதி| தத்ர தேஷு வ்யவாயாதிஜேஷு||௨௬||-

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

க்ஷயா ஏவ ஹி தே ஜ்ஞேயாஃ ப்ரத்யேகஂ தாதுஸஞ்ஜ்ஞிதாஃ ||௨௭||

யதி தே வ்யவாயாதிஜாஃ ஶோஷாஃ ந பவந்தி தர்ஹி கிந்நாமதேயா பவந்தீத்யாஹ- க்ஷயா ஏவேத்யாதி| தே வ்யவாயாதிஜாஃ க்ஷயா ஏவ, கிஂவிஶிஷ்டாஃ? ப்ரத்யேகஂ தாதுஸஞ்ஜ்ஞிதாஃ தாதுக்ஷயஸஞ்ஜ்ஞகா இத்யர்தஃ| யதஃ ஶுக்ரமாரப்ய விலோமேந வ்யவாயாதிபிர்தாதூநாஂ யதாபூர்வஂ ஸங்க்ஷயாத்||௨௭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

சிகித்ஸிதஂ து தேஷாஂ ஹி ப்ராகுக்தஂ தாதுஸங்க்ஷயே ||௨௮||

தேஷாஂ கிஞ்சிச்சிகித்ஸிதமாஹ- சிகித்ஸிதஂ து தேஷாமித்யாதி| தாதுஸங்க்ஷயே தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயாத்யாயே||௨௮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

ஶ்வாஸாங்கஸாதகபஸஂஸ்ரவதாலுஶோஷச்சர்த்யக்நிஸாதமதபீநஸபாண்டுநித்ராஃ | ஶோஷே பவிஷ்யதி பவந்தி ஸ சாபி ஜந்துஃ ஶுக்லேக்ஷணோ பவதி மாஂஸபரோ ரிரஂஸுஃ ||௨௯|| ஸ்வப்நேஷு காகஶுகஶல்லகிநீலகண்டகத்ராஸ்ததைவ கபயஃ ககலாஸகாஶ்ச | தஂ வாஹயந்தி ஸ நதீர்விஜலாஶ்ச பஶ்யேச்சுஷ்காஂஸ்தரூந் பவநதூமதவார்திதாஂஶ்ச ||௩௦||

இதாநீமேகீயமதஂ ப்ரதர்ஶ்ய ஸம்ப்ராப்த்யநந்தரஂ ராஜயக்ஷ்மணஃ பூர்வரூபாண்யாஹ- ஶ்வாஸாங்கஸாதகபஸஂஸ்ரவேத்யாதி| அங்கஸாதஃ அங்காநாமநுத்ஸாஹஃ, அக்நிஸாதஃ அக்நிமாந்த்யம்| மதஃ பூகபலேநேவ மத்ததா| மாஂஸபரோ மாஂஸாபிலாஷீ| ரிரஂஸுஃ ரந்துமிச்சுஃ| ஶல்லகீ கோதாநுகாரீ வஜ்ரஶகலஃ, ‘ஶல்லக’ இதி லோகே ப்ரஸித்தஃ, நீலகண்டோ மயூரஃ, கத்ரஃ ஆமிஷாஶீ யோஜநதஷ்டிஃ| கபயோ வாநராஃ| ககலாஸஃ ககண்டகஃ ‘கிரகிட’ இதி பூர்வதேஶீயா பாஷந்தே| தஂ ஶோஷிணஂ, வாஹயந்தி ப்ராபயந்தி ஸ ஶோஷீ| நநு, ஸம்ப்ராப்த்யநந்தரஂ பூர்வரூபேஷு வக்தவ்யேஷு கதஂ ரூபாண்யபிதாய பூர்வரூபோபாதாநஂ கதம்? உச்யதே- ரூபாண்யவ்யக்தாநி பூர்வரூபாண்யஸ்யேதி ப்ரதிபாதநார்தம்||௨௯-௩௦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

மஹாஶநஂ க்ஷீயமாணமதீஸாரநிபீடிதம் | ஶூநமுஷ்கோதரஂ சைவ யக்ஷ்மிணஂ பரிவர்ஜயேத் ||௩௧||

வர்ஜ்யமாஹ- மஹாஶநமித்யாதி| முஷ்கோ வஷணம்| ‘யக்ஷ்மிணம்’ இத்யத்ராந்யே ‘ஶோஷிணம்’ இதி படந்தி||௩௧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

உபாசரேதாத்மவந்தஂ தீப்தாக்நிமகஶஂ நவம் |௩௨|

உபக்ரம்யமாஹ- உபாசரேதாத்மவந்தமித்யாதி| ஆத்மவந்தஂ ஜிதேந்த்ரியம்|௩௨|-

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

ஸ்திராதிவர்கஸித்தேந கதேநாஜாவிகேந ச ||௩௨|| ஸ்நிக்தஸ்ய மது கர்தவ்யமூர்த்வஂ சாதஶ்ச ஶோதநம் | ஆஸ்தாபநஂ ததா கார்யஂ ஶிரஸஶ்ச விரேசநம் ||௩௩||

ததேவ சிகித்ஸிதமாஹ- ஸ்திராதிவர்கஸித்தேநேத்யாதி| ஸ்திராதிஃ விதாரிகந்தாதிஃ| மது யத் கர்ஶநஂ ந பவதீத்யர்தஃ| ஆஸ்தாபநஂ நிரூஹஃ| ததேதி மத்வித்யர்தஃ| ஶிரஸோ விரேசநஂ நஸ்யம்||௩௨-௩௩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

யவகோதூமஶாலீஂஶ்ச ரஸைர்புஞ்ஜீத ஶோதிதஃ |௩௪|

ஶோதிதஸ்ய பஶ்சாத்கர்ம ஆஹ- யவகோதூமேத்யாதி| ரஸைஃ ஜாங்கலமாஂஸரஸைஃ|௩௪|-

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

தடேऽக்நௌ பஂஹயேச்சாபி நிவத்தோபத்ரவஂ நரம் ||௩௪||

பஂஹணவிஷயமாஹ- தடேऽக்நாவித்யாதி| நிவத்தோபத்ரவமிதி ப்ரஶாந்தஸ்வரபேதாதிகமித்யர்தஃ||௩௪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

வ்யவாயஶோஷிணஂ ப்ராயோ பஜந்தே வாதஜா கதாஃ | பஂஹணீயோ விதிஸ்தஸ்மை ஹிதஃ ஸ்நிக்தோऽநிலாபஹஃ ||௩௫||

இதாநீஂ வ்யவாயஶோஷிணோ விஶிஷ்டஂ சிகித்ஸிதமாஹ- வ்யவாயேத்யாதி| ‘வ்யவாயஶோஷிணம்’ இத்யாதிவாக்யஂ கேசிந்நேச்சந்தி, ‘க்ரியாணாஂ சாவிபாகேந’ இத்யுக்தஸ்ய வ்யாகாதாத்||௩௫||

Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39

காகாநுலூகாந்நகுலாந் பிடாலாந் கண்டூபதாந் வ்யாலபிலேஶயாகூந் | கத்ராஂஶ்ச தத்யாத்விவிதைஃ ப்ரவாதைஃ ஸஸைந்தவாந் ஸர்ஷபதைலபஷ்டாந் ||௩௬|| தேயாநி மாஂஸாநி ச ஜாங்கலாநி முத்காடகீஸூபரஸாஶ்ச ஹத்யாஃ | கரோஷ்ட்ரநாகாஶ்வதராஶ்வஜாநி தேயாநி மாஂஸாநி ஸுகல்பிதாநி ||௩௭|| மாஂஸோபதஂஶாஂஶ்ச பிபேதரிஷ்டாந் மார்த்வீகயுக்தாந் மதிராஶ்ச ஸேவ்யாஃ | அர்காமதாக்ஷாரஜலோஷிதேப்யஃ கத்வா யவேப்யோ விவிதாஂஶ்ச பக்ஷ்யாந் ||௩௮|| காதேத், பிபேத் ஸர்பிரஜாவிகஂ வா கஶோ யவாக்வா ஸஹ பக்தகாலே | ஸர்பிர்மதுப்யாஂ த்ரிகடு ப்ரலிஹ்யாச்சவ்யாவிடங்கோபஹிதஂ க்ஷயார்தஃ ||௩௯||

ஶோஷிணாஂ யாநி மாஂஸாந்யாதேயாநி தாந்யாஹ- காகாநுலூகாந்நகுலாநித்யாதி| பிடாலா க்ராம்யாதிபேதேந ஷட்ப்ரகாரா மார்ஜாராஃ; ததா ச- “க்ராம்யோ வந்யஸ்தோயஜாதஃ பக்ஷிமார்ஜாரவிஜ்ஜகௌ| ஸுகந்தவஷணஶ்சேதி மார்ஜாராஃ ஷட் ப்ரகீர்திதாஃ”- இதி| வ்யாலா வ்யாக்ராதயஃ, பிலேஶயாஃ ஶ்வாவிச்சல்லகீப்ரபதயஃ ஆகுரத்ர வக்ஷமூஷிகஃ| விவிதைஃ ப்ரவாதைரிதி “காகாஂஸ்தித்திரிஶப்தேந மத்ஸ்யஶப்தேந சோரகாந்| பஷ்டமத்ஸ்யாந்த்ரஶப்தேந தத்யாத்கண்டூபதாநபி” இத்யாதிபிர்நாநாப்ரகாரைர்வசநைஃ| ஏவஂ ப்ரகாரேண தாநே கிஂ ப்ரயோஜநமிதி சேத்? அஜுகுப்ஸயா பக்ஷணஂ பக்ஷிதஸ்ய சாநுல்லேகநம்| ததா சோக்தஂ- “ஜாநந் ஜுகுப்ஸுர்நைவாத்யாத்புக்தஂ வா புநருல்லிகேத்| தஸ்மாச்சத்மோபஸித்தாநி மாஂஸாந்யேதாநி தாபயேத்”- இதி| ஜாங்கலாநி ஜங்காலவிஷ்கிரப்ரதுதஜாநி, ஶேஷஜாங்கலவர்காணாமத்ர விஶேஷேணாபிதாநத்| யத்யபி ஜாங்கலஶப்தேநைவ கத்ராதயோऽபி லப்தாஃ, ததாऽப்யத்யந்தபஂஹணத்வாத்கத்ராதீநாஂ பதகுபாதாநம்| முத்காடகீஸூபரஸாஃ ஸ்ரோதஃஶுத்திகத்வாத்தேயாஃ| நாகோ ஹஸ்தீ, அஶ்வதரோ வேஶரஃ| ஸுகல்பிதாநி வேஶவாரீகதாநி நாநாப்ரகாரப்ரகல்பிதாநி | ததா ச வத்தபோஜஃ- “கரோஷ்ட்ராஶ்வதரஂ நாகஂ மாஂஸஂ மாஂஸாபிவத்தயே| தத்யாந்மாஹிஷஶப்தேந வேஸவாரீகதஂ பிஷக்”- இதி| மாஂஸோபதஂஶாநரிஷ்டாந் அபயாரிஷ்டப்ரபதீந், மார்த்வீகயுக்தாந் த்ராக்ஷாஸவயுக்தாந், மதிரா மத்யம்| பக்ஷ்யாந்நிர்தேஷ்டுமாஹ- அர்காமதக்ஷாரஜலோஷிதேப்ய இத்யாதி| அர்ககுடூசீக்ஷாரபாநீயோஷிதேப்யோ யவேப்யோ பக்ஷ்யாந் கத்வா காதேதிதி ஸம்பந்தஃ| உஷிதேப்யோ ராத்ரௌ ஸ்திதேப்யஃ| அர்காதிபஸ்ம சதுர்குணேந ஜலேந காலயித்வா பசேத்யாவதர்தாவஶிஷ்டஂ பவதி| ததா சோக்தஂ- “பாநாய போஜநாயாத பஸ்ம ஸ்ராவ்யஂ சதுர்குணே| ஜலேऽர்தமவஶிஷ்டே(ஷ்டஂ) து க்ஷாராம்போ க்ராஹ்யமிஷ்யதே”- இதி| பிபேதித்யாதி| அஜாவிகஂ வேதி ஆஜஂ வா ஆவிகஂ வேத்யர்தஃ| அஜேத்யத்ர ஹ்ரஸ்வத்வஂ சந்தோऽநுரோதாத்| பக்தகாலே போஜநகாலே| ஸர்பிர்மதுப்யாமித்யாதி| உபஹிதஂ ஸஂயுக்தம்||௩௬-௩௯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

மாஂஸாதமாஂஸேஷு கதஂ ச ஸித்தஂ ஶோஷாபஹஂ க்ஷௌத்ரகணாஸமேதம் |௪௦|

மாஂஸாதமாஂஸேஷ்வித்யாதி| மாஂஸாதா கத்ராதயஃ, தந்மாஂஸரஸே சதுர்குணே ஸித்தஂ ஸர்பிஃ க்ஷௌத்ரபிப்பலீயுக்தஂ ஶோஷாபஹஂ பவதி| க்ஷௌத்ரகணேத்யத்ர தந்திகணேதி கேசித் படந்தி|௪௦|-

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

த்ராக்ஷாஸிதாமாகதிகாவலேஹஃ ஸக்ஷௌத்ரதைலஃ க்ஷயரோககாதீ ||௪௦|| கதேந சாஜேந ஸமாக்ஷிகேண துரங்ககந்தாதிலமாஷசூர்ணம் |௪௧|

த்ராக்ஷேத்யாதி| அவலேஹோऽயம்|௪௧|-

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

ஸிதாஶ்வகந்தாமகதோத்பவாநாஂ சூர்ணஂ கதக்ஷௌத்ரயுதஂ ப்ரலிஹ்யாத் ||௪௧||

ஸிதாஶ்வகந்தேத்யாதி| ஸிதா ஶர்கரா, மகதோத்பவா பிப்பலீ||௪௧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

க்ஷீரஂ பிபேத்வாऽப்யத வாஜிகந்தாவிபக்வமேவஂ லபதேऽங்கபுஷ்டிம் |௪௨|

க்ஷீரமித்யாதி| வாஜிகந்தாவிபக்வஂ ஸாமாந்யக்ஷீரபாகபரிபாஷயா| வாஜிகந்தா அஶ்வகந்தா|௪௨|-

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

ததுத்திதஂ க்ஷீரகதஂ ஸிதாட்யஂ ப்ராதஃ பிபேத்வாऽபி பயோநுபாநம் ||௪௨||

ததுத்திதஂ க்ஷீரகதமித்யாதி| ததுத்திதம் அஶ்வகந்தாவிபக்வக்ஷீரோத்தஂ, க்ஷீரகதஂ க்ஷீரத்விலோடிதாதுத்பூதஂ கதம்||௪௨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

உத்ஸாதநே சாபி துரங்ககந்தா யோஜ்யா யவாஶ்சைவ புநர்நவே ச |௪௩|

உத்வர்தநமுபசர்யார்தமாஹ- உத்ஸாதநே இத்யாதி| உத்ஸாதநம் உத்வர்தநம்| துரங்ககந்தா அஶ்வகந்தா| புநர்நவே ஶ்வேதரக்தே த்வே| நநு, ஶோஷே பஂஹணமுபயுஜ்யதே, ஏதாஶ்ச விலேகநாஃ, ததஃ கதஂ ததுபயோகஃ? ஸத்யஂ, பாஹ்யோபயோகேந தேஷாஂ பஂஹணத்வேநோபயோகாத்|௪௩|-

Adhikarana 38 (43) · Śloka 44

கத்ஸ்நே வஷே தத்குஸுமைஶ்ச ஸித்தஂ ஸர்பிஃ பிபேத்க்ஷௌத்ரயுதஂ ஹிதாஶீ ||௪௩|| யக்ஷ்மாணமேதத் ப்ரபலஂ ச காஸஂ ஶ்வாஸஂ ச ஹந்யாதபி பாண்டுதாஂ ச |௪௪|

கத்ஸ்நே இத்யாதி| கத்ஸ்நே வஷே இதி ஸமூலபத்ரஶாகாங்குரே| வாஸகாங்கேப்யஃ க்வாதே, தத்குஸுமைஃ வாஸகபுஷ்பைஃ, ‘கல்கீகதைஃ’ இதி ஶேஷஃ| ஸித்தஂ ஸர்பிரிதி சதுர்குணக்வாதேந புஷ்பகல்கேநாஷ்டமபாகேந ச| ததா சோக்தஂ,- “ஶணஸ்ய கோவிதாரஸ்ய வஷஸ்ய ச பதக் பதக்| கல்காட்யத்வாந்ந ஶஂஸந்தி புஷ்பகல்பஂ சதுஷ்பலம்”- இதி||௪௩||-

Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46

ஶகத்ரஸா கோஶ்வகஜாவ்யஜாநாஂ க்வாதா மிதாஶ்சாபி ததைவ பாகைஃ ||௪௪|| மூர்வாஹரித்ராகதிரத்ருமாணாஂ க்ஷீரஸ்ய பாகஸ்த்வபரோ கதஸ்ய | பாகாந் தஶைதாந் விபசேத்விதிஜ்ஞோ தத்த்வா த்ரிவர்கஂ மதுரஂ ச கத்ஸ்நம் ||௪௫|| கடுத்ரிகஂ சைவ ஸபத்ரதாரு கதோத்தமஂ யக்ஷ்மநிவாரணாய |௪௬|

ஶகத்ரஸா இத்யாதி| கோஶ்வகஜாவிச்சகலீநாஂ ப்ரத்யேகஂ ஶகத்ரஸாஃ, ததைவ மூர்வாஹரித்ராகதிரத்ருமாணாஂ க்வாதபாகைர்மிதாஃ ஸ்வல்பா பாகாஃ, ததா க்ஷீரஸ்யாபரோ நவமோ பாகஃ, கதஸ்ய தஶம இதி , ஏதாந் தஶபாகாந் த்ரிவர்காதிகேந கல்கேந விபசேதிதி ஸம்பந்தஃ| மூர்வா சோரஸ்நாயுஃ| கதிரத்ருமாணாமிதி த்ருமக்ரஹணஂ மத்யமவயஸஃ கதிரஸ்ய க்ரஹணார்தம்| த்ரிவர்கஃ த்ரிபலா| மதுரஂ ச கத்ஸ்நஂ காகோல்யாதிகம்; அபரேऽஷ்டவர்கமாஹுஃ||௪௪-௪௫||-

Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48

த்வே பஞ்சமூல்யௌ வருணஂ கரஞ்ஜஂ பல்லாதகஂ பில்வபுநர்நவே ச ||௪௬|| யவாந் குலத்தாந் பதராணி பார்கீஂ பாடாஂ ஹுதாஶஂ ஸமஹீகதம்பம் | கத்வா கஷாயஂ விபசேத்தி தஸ்ய ஷட்பிர்ஹி பாத்ரைர்கதபாத்ரமேகம் ||௪௭|| வ்யோஷஂ மஹாவக்ஷபயோऽபயாஂ ச சவ்யஂ ஸுராக்யஂ லவணோத்தமஂ ச | ஏதத்தி ஶோஷஂ ஜடராணி சைவ ஹந்யாத் ப்ரமேஹாஂஶ்ச ஸஹாநிலேந ||௪௮||

த்வே பஞ்சமூல்யாவித்யாதி| த்வே பஞ்சமூல்யௌ தஶமூலமித்யர்தஃ| பில்வஸ்ய பதக்பாடாதத்ர பலஂ க்ராஹ்யம்| ஹுதாஶஃ சித்ரகஃ, மஹீகதம்போ முண்டிதிகா| கத்வா கஷாயமிதி தஶமூலாதீநாமஷ்டஷஷ்ட்யதிகாநி ஸப்தஶதபலாநி சதுர்குணேநாம்பஸா நிஷ்க்வாத்ய சதுர்பாகாவஶிஷ்டஃ க்வாதோ க்ராஹ்யஃ| தஸ்ய க்வாதஸ்ய, பாத்ரைஃ ஆடகைஃ| கல்கத்ரவ்யாண்யாஹ- வ்யோஷமித்யாதி| வ்யோஷஂ த்ரிகடுகஂ, மஹாவக்ஷபயஃ ஸேஹுண்டக்ஷீரஂ, ஸுராக்யஂ தேவதாரு, லவணோத்தமஂ ஸைந்தவம்; கேசித் ‘லவணோத்தமம்’ இத்யத்ர ‘மகதோத்பவாஂ’ இதி படித்வா பிப்பலீமிதி வ்யாக்யாநயந்தி| ப்ரமேஹாஂஶ்ச ஸஹாநிலேநேதி வாதிகாநபிப்ரமேஹாந் ஹந்தீத்யர்தஃ; ஏதச்ச ஸ்துதிபரஂ , வாதிகமேஹாநாமஸாத்யத்வாத்||௪௬-௪௮||

Adhikarana 41 (49) · Śloka 49

கோஶ்வாவ்யஜேபைணகரோஷ்ட்ரஜாதைஃ ஶகத்ரஸக்ஷீரரஸக்ஷதோத்தைஃ | த்ராக்ஷாஶ்வகந்தாமகதாஸிதாபிஃ ஸித்தஂ கதஂ யக்ஷ்மவிகாரஹாரி ||௪௯||

கோஶ்வாவ்யஜேபைணேத்யாதி| கோஶ்வாதீநாஂ ஶகத்ரஸக்ஷீரமாஂஸரஸருதிரைஃ த்ராக்ஷாதீநாஂ கல்கேந ஸித்தஂ கதஂ யக்ஷ்மவிகாராந் ஹந்தீதி ஸம்பந்தஃ| இபா ஹஸ்திநீ, ஏணஃ கஷ்ணஸாரஃ| க்ஷீரஂ யதாஸம்பவஂ க்ராஹ்யஂ, ந து ஸர்வேஷாம்||௪௯||

Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54

ஏலாஜமோதாமலகாபயாக்ஷகாயத்ர்யரிஷ்டாஸநஶாலஸாராந் | விடங்கபல்லாதகசித்ரகோக்ராகடுத்ரிகாம்போதஸுராஷ்ட்ரஜாஂஶ்ச ||௫௦|| பக்த்வா ஜலே தேந பசேத்தி ஸர்பிஸ்தஸ்மிந் ஸுஸித்தே த்வவதாரிதே ச | த்ரிஂஶத்பலாந்யத்ர ஸிதோபலாயா தத்த்வா துகாக்ஷீரிபலாநி ஷட் ச ||௫௧|| ப்ரஸ்தே கதஸ்ய த்விகுணஂ ச தத்யாத் க்ஷௌத்ரஂ ததோ மந்தஹதஂ விதத்யாத் | பலஂ பலஂ ப்ராதரதஃ ப்ரலிஹ்ய பஶ்சாத் பிபேத் க்ஷீரமதந்த்ரிதஶ்ச ||௫௨|| ஏதத்தி மேத்யஂ பரமஂ பவித்ரஂ சக்ஷுஷ்யமாயுஷ்யமதோ யஶஸ்யம் | யக்ஷ்மாணமாஶு வ்யபஹந்தி சைதத் பாண்ட்வாமயஂ சைவ பகந்தரஂ ச ||௫௩|| ஶ்வாஸஂ ச ஹந்தி ஸ்வரபேதகாஸஹத்ப்லீஹகுல்மக்ரஹணீகதாஂஶ்ச | ந சாத்ர கிஞ்சித் பரிவர்ஜநீயஂ ரஸாயநஂ சைததுபாஸ்யமாநம் ||௫௪||

ஏலாஜமோதேத்யாதி| ஏலாதிகாந் ஸுராஷ்ட்ரஜாந்தாந் கஷாயகல்பேந விபாச்ய, தேந க்வாதேந ஸர்பிர்விபசேதிதி ஸம்பந்தஃ| தஸ்மிந் க்வாதே ஸித்தே பூதே ஶர்கராயாஸ்த்ரிஂஶத்பலாநி தத்யாத், துகாக்ஷீர்யாஶ்ச ஷட்பலாநி, ததா கதஸ்ய ப்ரஸ்தே த்விகுணஂ த்விப்ரஸ்தமிதஂ க்ஷௌத்ரஂ தத்யாத்| அக்ஷஂ பிபீதகஂ, காயத்ரீ கதிரஃ, அரிஷ்டோ நிம்பஃ, அஸநோ பீஜகஃ, ஶாலஃ ப்ரஸித்தஃ, ஸாரஶப்தஃ கதிராதிபிஃ ஸம்பத்யதே| உக்ரா வசா, அம்போதோ முஸ்தஂ, ஸுராஷ்ட்ரஜா துவரமத்திகா| துகாக்ஷீரீ வஂஶலோசநம்; அந்யே வஂஶலோசநாநுகாரிபார்திவத்ரவ்யமாஹுஃ| மந்தஹதஂ கஜவிலோடிதம்| அதோ அஸ்மாத்ரஸாயநாத்| அதந்த்ரிதஃ அநலஸஃ| மேத்யஂ மேதாஜநகம்||௫௦-௫௪||

Adhikarana 43 (55) · Śloka 55

ப்லீஹோதரோக்தஂ விஹிதஂ ச ஸர்பிஸ்த்ரீண்யேவ சாந்யாநி ஹிதாநி சாத்ர |௫௫|

அத்ர ரஸாயநேऽபராண்யபி கதாந்யதிதேஶேநாஹ- ப்லீஹோதரோக்தஂ விஹிதமித்யாதி| ப்லீஹோதரோக்தஂ ஷட்பலகஂ, த்ரீண்யேவ சாந்யாநி உதரோக்தாந்யேவ; தத்யதா- ஏகஂ ‘ஹரீதகீசூர்ணப்ரஸ்தஂ’ இத்யாதிகஂ, த்விதீயஂ ‘கவ்யே பயஸி மஹாவக்ஷக்ஷீரம்’ இத்யாதி, ததீயஂ ‘சவ்யசித்ரகதந்த்யதிவிஷா’ இத்யாதிகம்| அத்ர ஶோஷே| ஏதாநி ஸ்ரோதோவரோதஶாந்த்யர்தஂ ரேசநத்வேந ஹிதாநி|௫௫|-

Adhikarana 44 (55) · Śloka 55

உபத்ரவாஂஶ்ச ஸ்வரவைகதாதீந் ஜயேத்யதாஸ்வஂ ப்ரஸமீக்ஷ்ய ஶாஸ்த்ரம் ||௫௫||

ஸ்வரபேதாதீநாஂ சிகித்ஸிதமதிதேஶேநாஹ- உபத்ரவாஂஶ்ச ஸ்வரவைகதாதீநித்யாதி| யதாஸ்வஂ யஸ்ய யதாத்மீயஂ ஸ்வரபேதாதிஶாஸ்த்ரஂ, தத் ப்ரஸமீக்ஷ்யேத்யர்தஃ||௫௫||

Adhikarana 45 (56) · Śloka 56

அஜாஶகந்மூத்ரபயோகதாஸங்மாஂஸாலயாநி ப்ரதிஸேவமாநஃ | ஸ்நாநாதிநாநாவிதிநா ஜஹாதி மாஸாதஶேஷஂ நியமேந ஶோஷம் ||௫௬||

இதாநீமஜாயாஃ ஸர்வப்ரகாரேணோபயோகமாஹ- அஜாஶகந்மூத்ரேத்யாதி| அஜாஶகதாதிகஂ யதாஸம்பவஂ ஸ்நாநாதிவிதிநா புருஷஃ ஸேவமாநோऽஶேஷஂ ஶோஷஂ மாஸாஜ்ஜஹாதீதி ஸம்பந்தஃ| அஜாஶப்தஃ ஶகதாதிபிராலயாந்தைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஆலயஂ கஹம், அஜாநாமேவ||௫௬||

Adhikarana 46 (57) · Śloka 57

ரஸோநயோகஂ விதிவத் க்ஷயார்தஃ க்ஷீரேண வா நாகபலாப்ரயோகம் | ஸேவேத வா மாகதிகாவிதாநஂ ததோபயோகஂ ஜதுநோऽஶ்மஜஸ்ய ||௫௭||

ரஸோநயோகமித்யாதி| விதிவத் யதாஶாஸ்த்ரம்| க்ஷீரேணேதி நாகபலாப்ரயோகமாகதிகாவிதாநாப்யாஂ ஸம்பத்யதே| ததேதி க்ஷீரேணேத்யர்தஃ| ஜதுநஃ அஶ்மஜஸ்ய ஶிலாஜதுநஃ||௫௭||

Adhikarana 47 (58) · Śloka 58

ஶோகஂ ஸ்த்ரியஂ க்ரோதமஸூயநஂ ச த்யஜே... |௫௮|

இதாநீஂ பரிஹார்யமாஹ- ஶோகஂ ஸ்த்ரியமித்யாதி| க்ரோதஃ பராபித்ரோஹலக்ஷணஃ; அஸூயநஂ பரகுணேஷு தோஷாரோபணம்|௫௮|-

Adhikarana 48 (58) · Śloka 58

...துதாராந் விஷயாந் பஜேத | வைத்யாந் த்விஜாதீஂஸ்த்ரிதஶாந் குரூஂஶ்ச வாசஶ்ச புண்யாஃ ஶணுயாத்த்விஜேப்யஃ ||௫௮||

இதாநீஂ தைவவ்யபாஶ்ரயாஂ சிகித்ஸாமாஹ- உதாராநித்யாதி| உதாரா விஷயா தர்மாவிருத்தா மநோநுகூலாஶ்ச ஶப்தாதயஃ| பஜேத ஸேவேத| த்விஜாதீந் விப்ராந், த்ரிதஶாந் தேவாந், குரூந் பிதமாதப்ரபதீந்| புண்யா வாசோ வேதோக்தா ருத்ரஸ்துதிப்ரபதயஃ||௫௮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 41

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே காயசிகித்ஸாதந்த்ரே (ததீயோऽத்யாயஃ, ஆதித) ஏகசத்வாரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௪௧||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே காயசிகித்ஸாதந்த்ரே ஶோஷப்ரதிஷேதநாமைகசத்வாரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௪௧||