Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః శోషప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः शोषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అతీసారప్రతిషేధానంతరం శోషేఽప్యతీసారసంభూతేరథవా జ్వరాతీసారాభ్యాం శోషస్యోత్పత్తేః శోషప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| అథేత్యాదికం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| శోషప్రతిషేధం శోషచికిత్సితం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అనేకరోగానుగతో బహురోగపురోగమః | దుర్విజ్ఞేయో దుర్నివారః శోషో వ్యాధిర్మహాబలః ||3||
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः | दुर्विज्ञेयो दुर्निवारः शोषो व्याधिर्महाबलः ||३||
🔊 Audio coming soon
నను, శోషచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి ప్రతిజ్ఞాం కృత్వా నిదానాభిధానే కో హేతుః? ఉచ్యతే- అజ్ఞాతరోగస్య వైద్యస్య చికిత్సాయాం ప్రగల్భ్యం న స్యాదతో నిదానారంభ ఇతి; తథా చోక్తం- “రోగమాదౌ పరీక్షేత తతోఽనంతరమౌషధం”- ఇతి| ప్రాగేవ వికారస్వభావాభిధానాయ వాక్యమాహ- అనేకరోగానుగత ఇత్యాది| అనేకరోగా ఉపద్రవసంజ్ఞకాః, తైరనుగత ఆశ్రితః| బహవో రోగాః శ్వాసకాసాంగసాదకఫసంస్రవాదయః, పురోగమాః పూర్వరూపత్వేనోపస్థితా యస్య స తథా| దుర్విజ్ఞేయ ఇతి త్రిదోషలింగత్వాదంశాంశబలవికల్పనాభిః ప్రకుపితదోషాణాం లింగదర్శనాత్| దుర్నివార ఇతి దోషాణాం పరస్పరవిరుద్ధోపక్రమత్వాత్; దుర్నివారత్వాచ్చ కృచ్ఛ్రోఽయం మహాబలః||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
సంశోషణాద్రసాదీనాం శోష ఇత్యభిధీయతే | క్రియాక్షయకరత్వాచ్చ క్షయ ఇత్యుచ్యతే పునః ||4|| రాజ్ఞశ్చంద్రమసో యస్మాదభూదేష కిలామయః | తస్మాత్తం రాజయక్ష్మేతి కేచిదాహుః పునర్జనాః ||5||
संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते | क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः ||४|| राज्ञश्चन्द्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः | तस्मात्तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुः पुनर्जनाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమస్య వ్యాధేర్యథా శోషక్షయరాజయక్ష్మేతి నామాని తథాఽఽహ- సంశోషణాద్రసాదీనామిత్యాది| క్రియా చికిత్సా, కాయవాఙ్మానసం వా కర్మ, తస్య క్షయకరత్వాత్| రాజ్ఞ ఇతి ‘ద్విజానాం’ ఇతి శేషః| చంద్రమసః చంద్రస్య, ఆమయో యక్ష్మా రోగః, కేచిదితి ఆత్రేయప్రభృతయః; యస్మాదేష ఆమయో ద్విజానాం రాజ్ఞశ్చంద్రమసశ్చంద్రస్యాభూత్తస్మాత్ తం రోగం కేచిత్ పునర్జనా రాజయక్ష్మేతి బ్రువతే; యతోఽయం యక్ష్మా రోగో రోగాణాం రాజా అతో రాజయక్ష్మేతి వాగ్భటో వ్యాఖ్యానయతి| కిలేతి వార్తాయాం| ఏవం ఖలు యథా శ్రూయతే- పూర్వం దక్షనామా ప్రజాపతిరభూత్, తస్య బహ్వయో దుహితరో బభూవుః, తేన చ సప్తాధికా వింశతిః కన్యకాశ్చంద్రాయ వివోఢే దత్తాః, స చంద్రమాస్తాసు మధ్యే రోహిణ్యామేవానురక్తో బభూవ, తతశ్చ సశోకాభిరశ్విన్యాదిభిర్దుహితృభిరాత్మపితరి దక్షసంజ్ఞకే చంద్రస్య రోహిణ్యామాసక్తివృత్తాంతో నివేదితః, తతో దుహితౄణాం వార్తామాకర్ణ్య, చంద్రమాహూయ, సర్వాస్వపి నిజపుత్రీషు సమతయా వర్తనాయ చంద్రోఽభిహితః, స చ తథేతి స్వీకృత్యాపి స్వగురోర్వచనమనాదృత్య న తాసు సమవర్తత, తతో దక్షప్రజాపతేః క్రోధో నిశ్వాసరూపేణ మూర్తిమాన్ భూత్వా నిఃసృత్య యక్ష్మరూపేణ రోహిణ్యామతిప్రసంగేనావిలం చంద్రమావిశత్, తతోఽసౌ తేన రోగేణాభిభూతః సన్ గతప్రభో గతోత్సాహశ్చ సంజాతః, గురువచనాతిక్రమేణ దోషం మత్వా తమేవ దక్షనామానం గురుం శరణం గతవాన్, తతోఽనంతరం దేవవైద్యాభ్యామశ్విభ్యాం స చికిత్సితః, తతః ప్రాప్తబలశ్చంద్రో (రరాజాతీవ సుప్రభః) లఘ్వగురుప్రసాదోఽశ్విభ్యాం చికిత్సితోఽభూత్ | ఏవం చ సతి కర్మదోషజో వ్యాధిరితి దర్శితం||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
స వ్యస్తైర్జాయతే దోషైరితి కేచిద్వదంతి హి |6|
स व्यस्तैर्जायते दोषैरिति केचिद्वदन्ति हि |६|
🔊 Audio coming soon
ఏకీయమతేనాస్య వ్యాధేః పృథగ్దోషజత్వమాహ- స వ్యస్తైరిత్యాది| స వ్యాధిః| వ్యస్తైః పృథగ్భూతైః|6|-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ఏకాదశానామేకస్మిన్ సాన్నిధ్యాత్తంత్రయుక్తితః ||6|| క్రియాణామవిభాగేన ప్రాగేకోత్పాదనేన చ | ఏక ఏవ మతః శోషః సన్నిపాతాత్మకో హ్యతః ||7||
एकादशानामेकस्मिन् सान्निध्यात्तन्त्रयुक्तितः ||६|| क्रियाणामविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च | एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको ह्यतः ||७||
🔊 Audio coming soon
పరమతనిరాకరణాయ స్వమతమాహ- ఏకాదశానామిత్యాది| ఏకాదశానామితి స్వరభేదశూలాదీనాం| ఏకస్మిన్నితి రాజయక్ష్మరోగే; అన్యే తు రాజయక్ష్మాతుర ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి, సాన్నిధ్యాదితి విద్యమానత్వాత్| తంత్రయుక్తితః అర్థయుక్తితః ; అన్యే తంత్రేత్యత్ర తత్రేతి పఠంతి; తత్ర తస్మిన్, యుక్తితో యుక్తివశాదితి వ్యాఖ్యానయంతి| కా సా యుక్తిః? యద్వశేనైక ఏవ శోష ఇత్యాహ- క్రియాణామవిభాగేనేతి|- చికిత్సానామపృథక్త్వేన దర్శితత్వాదిత్యర్థః| ఏకత్వే తృతీయం హేతుమాహ- ప్రాగేకోత్పాదనేన చేతి|- యస్మాత్ పూర్వం దక్షేణ క్రుద్ధేనైకస్యోత్పాదనం కృతం| హిః యస్మాదర్థే; యస్మాత్ శోషస్యైకత్వే హేతుత్రితయమత్రోక్తం, అత ఏక ఏవ శోషః సన్నిపాతాత్మకో మత ఇతి సంబంధః||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ఉద్రేకాత్తత్ర లింగాని దోషాణాం నిపతంతి హి |8|
उद्रेकात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि |८|
🔊 Audio coming soon
నను, యది సన్నిపాతాత్మక ఏక ఏవాయం తత్ కథమత్ర ఏకైకదోషపృథగ్లింగజ్ఞానమిత్యాహ - ఉద్రేకాదిత్యాది| ఉద్రేకాత్ ఆధిక్యాత్| తత్ర శోషే| హిశబ్దో హేతౌ, స చ హేతుర్బహుప్రకారోఽపి చతుర్విధత్వం న త్యజతి|8|-
Adhikarana 7 (8) · Śloka 9
క్షయాద్వేగప్రతీఘాతాదాఘాతాద్విషమాశనాత్ ||8|| జాయతే కుపితైర్దోషైర్వ్యాప్తదేహస్య దేహినః |9|
क्षयाद्वेगप्रतीघातादाघाताद्विषमाशनात् ||८|| जायते कुपितैर्दोषैर्व्याप्तदेहस्य देहिनः |९|
🔊 Audio coming soon
తమేవ చతుర్విధం హేతుమాహ- క్షయాద్వేగప్రతీఘాతాదిత్యాది| క్షయాత్ రసాదిశుక్రాంతానాం ధాతూనాం క్షయాత్| వేగప్రతీఘాతాత్ వాతమూత్రపురీషాదీనాం ప్రవృత్త్యున్ముఖానామవరోధాత్| ఆఘాతాత్ పతనాదితః, అయథాబలమారంభాదితి బోద్ధవ్యం| విషమాశనాదితి అప్రాప్తాతీతకాలబహ్వల్పభోజనాత్| క్షయాదిత్యాదిహేతుభిః కుపితైర్దోషైర్వ్యాప్తదేహస్య శోషో జాయతే ఇతి సంబంధః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘వేగాఘాతాత్ పూరణాద్వా సంఘాతాత్ సంక్షయాదపి’ ఇతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- పూరణం విషమాశనమభిప్రేతం, సంఘాతోఽత్ర సాహసః, శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం||8||-
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
కఫప్రధానైర్దోషైర్హి రుద్ధేషు రసవర్త్మసు ||9||
कफप्रधानैर्दोषैर्हि रुद्धेषु रसवर्त्मसु ||९||
🔊 Audio coming soon
కఫప్రధానైరిత్యాది| కఫప్రధానైః ఉత్కటకఫైః| హిశబ్దో హేతౌ| రసవర్త్మస్విత్యత్రాదిశబ్దో లుప్తో జ్ఞేయః; వర్త్మ మార్గః, తేన రసాదివాహినీషు ధమనీష్విత్యర్థః||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
అతివ్యవాయినో వాఽపి క్షీణే రేతస్యనంతరం | క్షీయంతే ధాతవః సర్వే తతః శుష్యతి మానవః ||10||
अतिव्यवायिनो वाऽपि क्षीणे रेतस्यनन्तरम् | क्षीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः ||१०||
🔊 Audio coming soon
అపరప్రకారేణ ధాతుక్షయాద్రాజయక్ష్మసంభవం దర్శయన్నాహ- అతీత్యాది| అతివ్యవాయినః అత్యర్థం గ్రామ్యధర్మసేవినః| క్షీణే రేతసి శుక్రే, శుక్రక్షయశ్చ మేఢ్రవృషణవేదనేత్యాదినా జ్ఞేయః| అనంతరం రేతసః క్షయాదిత్యర్థః| క్షీయంతే ధాతవః సర్వే ఇతి పరం యది స్త్రీభ్యో న నివర్తతే| నను, రసవర్త్మరోధాద్రసేన రక్తస్యాబృంహణాత్తదపచయః రక్తాపచయాచ్చ మాంసస్యాపచయ ఇత్యాదిపూర్వపూర్వధాతుక్షీణతయా కృత్వా శుక్రస్య యుక్తః క్షయః, శుక్రక్షయే తు పూర్వధాతూనాం కథం క్షయః? ఉచ్యతే- యథా మహాజలాధారపరిక్షయే తత్ర ప్రవిశతాం జలప్రాయాణాం (జంతూనాం) క్షయస్తద్వదత్రాపీతి| స్వమార్గావరోధాద్రసోఽసంచరన్ కిం కరోతి? హృదయే విదహ్యతే, కాసవేగేన ముఖమార్గాత్ పిచ్ఛిలబహలవిస్రహరితపీతశ్వేతః ప్రవర్తతే||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
భక్తద్వేషో జ్వరః శ్వాసః కాసః శోణితదర్శనం | స్వరభేదశ్చ జాయేత షడ్రూపే రాజయక్ష్మణి ||11||
भक्तद्वेषो ज्वरः श्वासः कासः शोणितदर्शनम् | स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మధ్యబలదోషారబ్ధస్య శోషస్య షడ్రూపాణి దర్శయన్నాహ- భక్తద్వేషో జ్వర ఇత్యాది| స్వరభేదః ఘర్ఘరాదిస్వరః||11||
Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13
స్వరభేదోఽనిలాంఛూలం సంలోచశ్చాంసపార్శ్వయోః | జ్వరో దాహోఽతిసారశ్చ పిత్తాద్రక్తస్య చాగమః ||12|| శిరసః పరిపూర్ణత్వమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ | కాసః కంఠస్య చోద్ధ్వంసో విజ్ఞేయః కఫకోపతః ||13||
स्वरभेदोऽनिलाञ्छूलं संलोचश्चांसपार्श्वयोः | ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ||१२|| शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च | कासः कण्ठस्य चोद्ध्वंसो विज्ञेयः कफकोपतः ||१३||
🔊 Audio coming soon
షడ్రూపాణి నిర్దిశ్య దోషభేదేనైకాదశరూపాణి బలవత్సమదోషారబ్ధస్య శోషస్య దర్శయన్నాహ- స్వరభేద ఇత్యాది| సంలోచో లుంచనమివ, అంసయోః పార్శ్వయోః; ‘సంలోచ’ ఇత్యత్రాన్యే ‘సంకోచ’ ఇతి పఠంతి, తత్ర సంకోచనమివేత్యర్థః| శిరసః పరిపూర్ణత్వం ‘కఫేన’ ఇతి శేషః| అభక్తచ్ఛందో భక్తారుచిః| కంఠస్య చోద్ధ్వంసః కంఠభంగః; అన్యే ఉద్ధ్వంస ఉత్కాసికేతి వ్యాఖ్యానయంతి| స్వరభేదాదిలింగత్రయం రాజయక్ష్మణి వాతేన, జ్వరాదీని చత్వారి పిత్తేన, శిరసః పరిపూర్ణత్వాదీని చత్వారి కఫేన; ఏవం షడ్రూపాణ్యపి వాతాదిభేదేన జ్ఞేయాని||12-13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
ఏకాదశభిరేభిర్వా షడ్భిర్వాఽపి సమన్వితం | (కాసాతీసారపార్శ్వార్తిస్వరభేదారుచిజ్వరైః ||14|| త్రిభిర్వా పీడితం లింగైర్జ్వరకాసాసృగామయైః) | జహ్యాచ్ఛోషార్దితం జంతుమిచ్ఛన్ సువిపులం యశః ||15||
एकादशभिरेभिर्वा षड्भिर्वाऽपि समन्वितम् | (कासातीसारपार्श्वार्तिस्वरभेदारुचिज्वरैः ||१४|| त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्वरकासासृगामयैः) | जह्याच्छोषार्दितं जन्तुमिच्छन् सुविपुलं यशः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రూపప్రస్తావాద్బహురూపాన్వితస్యాసాధ్యత్వమాహ- ఏకాదశభిరిత్యాది| ఏతైరేభిః స్వరభేదోఽనిలాచ్ఛూలమిత్యాదికైః, షడ్భిర్వాఽపీతి భక్తద్వేషో జ్వర ఇత్యాదిభిః, అపిశబ్దాత్త్రిభిర్వా శ్వాసకాసాసృగామయైస్తంత్రాంతరోక్తైః, సమన్వితమితి సముచ్చీయతే| జహ్యాదితి త్యజేత్, పరం వహ్నౌ మందే బలమాంసక్షయే సతీతి బోద్ధవ్యం| నను, సర్వరూపాదర్ధత్రిరూపౌ లఘుతరౌ, తత్కథం తావప్యసాధ్యౌ? ఉచ్యతే- బలవహ్నయపచయే కాలప్రకర్షాత్తయోరపి మహత్త్వాత్; ఏతేన సర్వరూపోపపన్న ఏవాసాధ్యః, ఇతరౌ తు కాలప్రకర్షేణేతి| అయం పాఠః పుస్తకాంతరేష్వన్యథా పఠ్యతే, స చ నిబంధకారైర్న పఠితః||14-15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
వ్యవాయశోకస్థావిర్యవ్యాయామాధ్వోపవాసతః | వ్రణోరఃక్షతపీడాభ్యాం శోషనన్యే వదంతి హి ||16||
व्यवायशोकस्थाविर्यव्यायामाध्वोपवासतः | व्रणोरःक्षतपीडाभ्यां शोषनन्ये वदन्ति हि ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఏకీయమతేన శోషభేదాన్నిర్దిశన్నాహ- వ్యవాయశోకేత్యాది| వ్యవాయః స్త్రీసేవా, శోకః పుత్రాదివియోగేన చిత్తోద్వేగః, స్థావిర్యం వృద్ధత్వం; అన్యే వార్ధక్యమితి పఠంతి, తత్రాప్యేకోఽర్థః; వ్యాయామః శరీరాయాసజనకం కర్మ; అధ్వా దీర్ఘమార్గాటనం; వ్యవాయాద్యుపవాసాంతైర్హేతుభిస్తథా వ్రణపీడయా ఉరఃక్షతపీడయా చాన్యే శోషాన్ వదంతీతి సంబంధః||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
వ్యవాయశోషీ శుక్రస్య క్షయలింగైరుపద్రుతః | పాండుదేహో యథాపూర్వం క్షీయంతే చాస్య ధాతవః ||17||
व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः | पाण्डुदेहो यथापूर्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः ||१७||
🔊 Audio coming soon
వ్యవాయశోషిణో లక్షణాన్యాహ- వ్యవాయేత్యాది| శుక్రస్య క్షయలింగైరితి ‘శుక్రక్షయే మేఢ్రవృషణవేదనా’ ఇత్యాదిభిః| యథాపూర్వమితి యథాపూర్వం తత్ర శుక్రస్య పూర్వం మజ్జా, మజ్జ్ఞోఽస్థి, అస్థ్నో మేదః, మేదసో మాంసం, మాంసస్య రక్తమిత్యేవం క్షీయంతే ధాతవః ప్రాగ్వదేవ దర్శితన్యాయాత్, పరం యది స్త్రీభ్యో న నివర్తతే||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ప్రధ్యానశీలః స్రస్తాంగః శోకశోష్యపి తాదృశః | వినా శుక్రక్షయకృతైర్వికారైరభిలక్షితః ||18||
प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः | विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरभिलक्षितः ||१८||
🔊 Audio coming soon
శోకశోషిణమాహ- ప్రధ్యానశీల ఇత్యాది| ప్రధ్యానశీలః చింతాపరః, స్రస్తాంగః అవసన్నగాత్రః| తాదృశ ఇతి వ్యవాయశోషితవదభిలక్షితః, పరం శుక్రక్షయకృతైర్లింగైర్వినా; ఏతేన పాండుదేహ ఇత్యర్థః||18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
జరాశోషీ కృశో మందవీర్యబుద్ధిబలేంద్రియః | కంపనోఽరుచిమాన్ భిన్నకాంస్యపాత్రహతస్వరః(నః) ||19|| ష్ఠీవతి శ్లేష్మణా హీనం గౌరవారుచిపీడితః | సంప్రస్రుతాస్యనాసాక్షః సుప్తరూక్షమలచ్ఛవిః ||20||
जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः | कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः(नः) ||१९|| ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः | सम्प्रस्रुतास्यनासाक्षः सुप्तरूक्षमलच्छविः ||२०||
🔊 Audio coming soon
జరాశోషిణమాహ- జరాశోషీ కృశో మందేత్యాది| మందశబ్దో వీర్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, వీర్యం శక్తిః, బలం ఓజో హృది స్థితం సప్తధాతుధామభూతం| పునరరుచికథనమత్యంతారోచకఖ్యాపనార్థం | సంప్రస్రుతేత్యాది సంప్రస్రుతశబ్ద ఆస్యాదిభిస్త్రిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఆస్యం ముఖకుహరం, అక్షి లోచనం| సుప్తరూక్షత్వం ప్రభాయాః, రూక్షత్వం చ మలస్య; యద్యపి సత్పరూక్షత్వం త్వచి భవతి న ప్రభాయాం, తథాఽపి ‘మంచాః క్రోశంతి’ ఇతివదుపచారాత్ ప్రభాయాం బోద్ధవ్యం| జేజ్జటాచార్యస్తు జరాశోషిణో లక్షణమత్ర న పఠతి, సప్తతేస్తూర్ధ్వం క్షీయమాణేత్యాదినా ఆతురోపక్రమణీయే ఉక్తత్వాత్||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
అధ్వప్రశోషీ స్రస్తాంగః సంభృష్టపరుషచ్ఛవిః | ప్రసుప్తగాత్రావయవః శుష్కక్లోమగలాననః ||21||
अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्गः सम्भृष्टपरुषच्छविः | प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः ||२१||
🔊 Audio coming soon
అధ్వశోషిణమాహ- అధ్వప్రశోషీత్యాది| స్రస్తాంగః శిథిలగాత్రావయవః| ప్రసుప్తమాత్రావయవ ఇత్యనేన అకర్మణ్యశరీరప్రదేశ ఉక్తః| శుష్కశబ్దః క్లోమాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; క్లోమ తిలకం, ఆననం ముఖకుహరం| సంభృష్టపరుషచ్ఛవిరితి దగ్ధస్యేవ పరుషా ఛవిర్యస్యేత్యర్థః; కేచిత్ ‘సంభృష్టపరుషచ్ఛవిః’ ఇత్యత్ర ‘సంసృష్టపరుషచ్ఛవిః’ ఇతి పఠిత్వా సంసృష్టా పరుషా ఛవిః యస్య స ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| యద్యపి జరాశోష్యనంతరం వ్యాయామశోషీ వాచ్యో నాధ్వశోషీ, తథాఽప్యధ్వశోషిలక్షణానాం వ్యాయామశోషిణ్యతిదేశాత్ పూర్వమత్రాధ్వశోషి నిర్దిష్టః| యద్యేవం తర్హి వ్యాయామశోషిలక్షణాన్యేవ కుతోఽధ్వశోషిణి నాతిదిశ్యంతే? సత్యం, ఉరఃక్షతలింగానామధికానాం వ్యాయామశోషిణి సద్భావాత్| కేచిదత్ర ‘తృడంగమర్దదౌర్బల్యపారుష్యైరర్దితోఽధ్వనా’ ఇతి పాఠం పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
వ్యాయామశోషీ భూయిష్ఠమేభిరేవ సమన్వితః | ఉరఃక్షతకృతైర్లింగైః సంయుక్తశ్చ క్షతాద్వినా ||22||
व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः | उरःक्षतकृतैर्लिङ्गैः संयुक्तश्च क्षताद्विना ||२२||
🔊 Audio coming soon
వ్యాయామశోషిణమాహ- వ్యాయామశోషీ భూయిష్ఠమిత్యాది| ఏభిరేవేతి అనంతరోక్తైః అధ్వశోషిలక్షణైరిత్యర్థః| ఉపవాసశోషిలక్షణం దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయోక్తం ‘తత్ర వాతలాహారసేవిన’ ఇత్యాదికం జ్ఞాతవ్యం||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
రక్తక్షయాద్వేదనాభిస్తథైవాహారయంత్రణాత్ | వ్రణితస్య భవేచ్ఛోషః స చాసాధ్యతమః స్మృతః ||23||
रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् | व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमः स्मृतः ||२३||
🔊 Audio coming soon
వ్రణశోషిలక్షణమాహ- రక్తక్షయాదిత్యాది| వ్రణశోషిణో వైశేషికలక్షణానుపదేశాత్ సామాన్యలక్షణం జ్ఞేయం| యద్యేవం కుతోఽస్య పృథగభిధానమితి చేత్, విశిష్టకారణతయా అసాధ్యతమత్వఖ్యాతేః ||23||
Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26
వ్యాయామభారాధ్యయనైరభిఘాతాతిమైథునైః | కర్మణా చాప్యురస్యేన వక్షో యస్య విదారితం | తస్యోరసి క్షతే రక్తం పూయః శ్లేష్మా చ గచ్ఛతి ||24|| కాసమానశ్ఛర్దయేచ్చ పీతరక్తాసితారుణం | సంతప్తవక్షాః సోఽత్యర్థం దూయనాత్పరితామ్యతి ||25|| దుర్గంధవదనోచ్ఛ్వాసో భిన్నవర్ణస్వరో నరః |26|
व्यायामभाराध्ययनैरभिघातातिमैथुनैः | कर्मणा चाप्युरस्येन वक्षो यस्य विदारितम् | तस्योरसि क्षते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति ||२४|| कासमानश्छर्दयेच्च पीतरक्तासितारुणम् | सन्तप्तवक्षाः सोऽत्यर्थं दूयनात्परिताम्यति ||२५|| दुर्गन्धवदनोच्छ्वासो भिन्नवर्णस्वरो नरः |२६|
🔊 Audio coming soon
ఉరఃక్షతశోషిణమాహ- వ్యాయామేత్యాది| కర్మణా చాప్యురస్యేనేతి ధనురాకర్షణాదినేత్యర్థః| క్షతే అతిదారితే| అసితం ఈషత్కృష్ణం, అరుణం ఈషద్రక్తం| దూయనాత్ అతివేదనాత్, పరితామ్యతి మోహం యాతి| దుర్గంధశబ్దో వదనోచ్ఛ్వాసాభ్యాం సంబధ్యతే||24-25||-
Adhikarana 21 (26) · Śloka 27
కేషాంచిదేవం శోషో హి కారణైర్భేదమాగతః ||26|| న తత్ర దోషలింగానాం సమస్తానాం నిపాతనం |27|
केषाञ्चिदेवं शोषो हि कारणैर्भेदमागतः ||२६|| न तत्र दोषलिङ्गानां समस्तानां निपातनम् |२७|
🔊 Audio coming soon
ఏకీయమతమాహ- కేషాంచిదిత్యాది| కేషాంచిదాచార్యాణాం మతే ఏవం వ్యవాయాదిభిరనేకైః కారణైః కృత్వా హి యస్మాత్ శోషో భేదమాగతః; అత ఏక ఏవ స్వమతే శోషో నేతరే వ్యవాయాదిజాః| కుతో వ్యవాయాదిజాః శోషా న భవంతీత్యాహ- న తత్రేత్యాది| తత్ర తేషు వ్యవాయాదిజేషు||26||-
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
క్షయా ఏవ హి తే జ్ఞేయాః ప్రత్యేకం ధాతుసంజ్ఞితాః ||27||
क्षया एव हि ते ज्ञेयाः प्रत्येकं धातुसञ्ज्ञिताः ||२७||
🔊 Audio coming soon
యది తే వ్యవాయాదిజాః శోషాః న భవంతి తర్హి కిన్నామధేయా భవంతీత్యాహ- క్షయా ఏవేత్యాది| తే వ్యవాయాదిజాః క్షయా ఏవ, కింవిశిష్టాః? ప్రత్యేకం ధాతుసంజ్ఞితాః ధాతుక్షయసంజ్ఞకా ఇత్యర్థః| యతః శుక్రమారభ్య విలోమేన వ్యవాయాదిభిర్ధాతూనాం యథాపూర్వం సంక్షయాత్||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
చికిత్సితం తు తేషాం హి ప్రాగుక్తం ధాతుసంక్షయే ||28||
चिकित्सितं तु तेषां हि प्रागुक्तं धातुसङ्क्षये ||२८||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కించిచ్చికిత్సితమాహ- చికిత్సితం తు తేషామిత్యాది| ధాతుసంక్షయే దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయాధ్యాయే||28||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30
శ్వాసాంగసాదకఫసంస్రవతాలుశోషచ్ఛర్ద్యగ్నిసాదమదపీనసపాండునిద్రాః | శోషే భవిష్యతి భవంతి స చాపి జంతుః శుక్లేక్షణో భవతి మాంసపరో రిరంసుః ||29|| స్వప్నేషు కాకశుకశల్లకినీలకంఠగృధ్రాస్తథైవ కపయః కృకలాసకాశ్చ | తం వాహయంతి స నదీర్విజలాశ్చ పశ్యేచ్ఛుష్కాంస్తరూన్ పవనధూమదవార్దితాంశ్చ ||30||
श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोषच्छर्द्यग्निसादमदपीनसपाण्डुनिद्राः | शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुः शुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः ||२९|| स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठगृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च | तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येच्छुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्दितांश्च ||३०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమేకీయమతం ప్రదర్శ్య సంప్రాప్త్యనంతరం రాజయక్ష్మణః పూర్వరూపాణ్యాహ- శ్వాసాంగసాదకఫసంస్రవేత్యాది| అంగసాదః అంగానామనుత్సాహః, అగ్నిసాదః అగ్నిమాంద్యం| మదః పూగఫలేనేవ మత్తతా| మాంసపరో మాంసాభిలాషీ| రిరంసుః రంతుమిచ్ఛుః| శల్లకీ గోధానుకారీ వజ్రశకలః, ‘శల్లక’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః, నీలకంఠో మయూరః, గృధ్రః ఆమిషాశీ యోజనదృష్టిః| కపయో వానరాః| కృకలాసః కృకంటకః ‘గిరగిట’ ఇతి పూర్వదేశీయా భాషంతే| తం శోషిణం, వాహయంతి ప్రాపయంతి స శోషీ| నను, సంప్రాప్త్యనంతరం పూర్వరూపేషు వక్తవ్యేషు కథం రూపాణ్యభిధాయ పూర్వరూపోపాదానం కృతం? ఉచ్యతే- రూపాణ్యవ్యక్తాని పూర్వరూపాణ్యస్యేతి ప్రతిపాదనార్థం||29-30||
Adhikarana 25 (31) · Śloka 31
మహాశనం క్షీయమాణమతీసారనిపీడితం | శూనముష్కోదరం చైవ యక్ష్మిణం పరివర్జయేత్ ||31||
महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् | शूनमुष्कोदरं चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
వర్జ్యమాహ- మహాశనమిత్యాది| ముష్కో వృషణం| ‘యక్ష్మిణం’ ఇత్యత్రాన్యే ‘శోషిణం’ ఇతి పఠంతి||31||
Adhikarana 26 (32) · Śloka 32
ఉపాచరేదాత్మవంతం దీప్తాగ్నిమకృశం నవం |32|
उपाचरेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नवम् |३२|
🔊 Audio coming soon
ఉపక్రమ్యమాహ- ఉపాచరేదాత్మవంతమిత్యాది| ఆత్మవంతం జితేంద్రియం|32|-
Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33
స్థిరాదివర్గసిద్ధేన ఘృతేనాజావికేన చ ||32|| స్నిగ్ధస్య మృదు కర్తవ్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం | ఆస్థాపనం తథా కార్యం శిరసశ్చ విరేచనం ||33||
स्थिरादिवर्गसिद्धेन घृतेनाजाविकेन च ||३२|| स्निग्धस्य मृदु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् | आस्थापनं तथा कार्यं शिरसश्च विरेचनम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
తదేవ చికిత్సితమాహ- స్థిరాదివర్గసిద్ధేనేత్యాది| స్థిరాదిః విదారిగంధాదిః| మృదు యత్ కర్శనం న భవతీత్యర్థః| ఆస్థాపనం నిరూహః| తథేతి మృద్విత్యర్థః| శిరసో విరేచనం నస్యం||32-33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
యవగోధూమశాలీంశ్చ రసైర్భుంజీత శోధితః |34|
यवगोधूमशालींश्च रसैर्भुञ्जीत शोधितः |३४|
🔊 Audio coming soon
శోధితస్య పశ్చాత్కర్మ ఆహ- యవగోధూమేత్యాది| రసైః జాంగలమాంసరసైః|34|-
Adhikarana 29 (34) · Śloka 34
దృఢేఽగ్నౌ బృంహయేచ్చాపి నివృత్తోపద్రవం నరం ||34||
दृढेऽग्नौ बृंहयेच्चापि निवृत्तोपद्रवं नरम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
బృంహణవిషయమాహ- దృఢేఽగ్నావిత్యాది| నివృత్తోపద్రవమితి ప్రశాంతస్వరభేదాదికమిత్యర్థః||34||
Adhikarana 30 (35) · Śloka 35
వ్యవాయశోషిణం ప్రాయో భజంతే వాతజా గదాః | బృంహణీయో విధిస్తస్మై హితః స్నిగ్ధోఽనిలాపహః ||35||
व्यवायशोषिणं प्रायो भजन्ते वातजा गदाः | बृंहणीयो विधिस्तस्मै हितः स्निग्धोऽनिलापहः ||३५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వ్యవాయశోషిణో విశిష్టం చికిత్సితమాహ- వ్యవాయేత్యాది| ‘వ్యవాయశోషిణం’ ఇత్యాదివాక్యం కేచిన్నేచ్ఛంతి, ‘క్రియాణాం చావిభాగేన’ ఇత్యుక్తస్య వ్యాఘాతాత్||35||
Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39
కాకానులూకాన్నకులాన్ బిడాలాన్ గండూపదాన్ వ్యాలబిలేశయాఖూన్ | గృధ్రాంశ్చ దద్యాద్వివిధైః ప్రవాదైః ససైంధవాన్ సర్షపతైలభృష్టాన్ ||36|| దేయాని మాంసాని చ జాంగలాని ముద్గాఢకీసూపరసాశ్చ హృద్యాః | ఖరోష్ట్రనాగాశ్వతరాశ్వజాని దేయాని మాంసాని సుకల్పితాని ||37|| మాంసోపదంశాంశ్చ పిబేదరిష్టాన్ మార్ద్వీకయుక్తాన్ మదిరాశ్చ సేవ్యాః | అర్కామృతాక్షారజలోషితేభ్యః కృత్వా యవేభ్యో వివిధాంశ్చ భక్ష్యాన్ ||38|| ఖాదేత్, పిబేత్ సర్పిరజావికం వా కృశో యవాగ్వా సహ భక్తకాలే | సర్పిర్మధుభ్యాం త్రికటు ప్రలిహ్యాచ్చవ్యావిడంగోపహితం క్షయార్తః ||39||
काकानुलूकान्नकुलान् बिडालान् गण्डूपदान् व्यालबिलेशयाखून् | गृध्रांश्च दद्याद्विविधैः प्रवादैः ससैन्धवान् सर्षपतैलभृष्टान् ||३६|| देयानि मांसानि च जाङ्गलानि मुद्गाढकीसूपरसाश्च हृद्याः | खरोष्ट्रनागाश्वतराश्वजानि देयानि मांसानि सुकल्पितानि ||३७|| मांसोपदंशांश्च पिबेदरिष्टान् मार्द्वीकयुक्तान् मदिराश्च सेव्याः | अर्कामृताक्षारजलोषितेभ्यः कृत्वा यवेभ्यो विविधांश्च भक्ष्यान् ||३८|| खादेत्, पिबेत् सर्पिरजाविकं वा कृशो यवाग्वा सह भक्तकाले | सर्पिर्मधुभ्यां त्रिकटु प्रलिह्याच्चव्याविडङ्गोपहितं क्षयार्तः ||३९||
🔊 Audio coming soon
శోషిణాం యాని మాంసాన్యాదేయాని తాన్యాహ- కాకానులూకాన్నకులానిత్యాది| బిడాలా గ్రామ్యాదిభేదేన షట్ప్రకారా మార్జారాః; తథా చ- “గ్రామ్యో వన్యస్తోయజాతః పక్షిమార్జారవిజ్జకౌ| సుగంధవృషణశ్చేతి మార్జారాః షట్ ప్రకీర్తితాః”- ఇతి| వ్యాలా వ్యాఘ్రాదయః, బిలేశయాః శ్వావిచ్ఛల్లకీప్రభృతయః ఆఖురత్ర వృక్షమూషికః| వివిధైః ప్రవాదైరితి “కాకాంస్తిత్తిరిశబ్దేన మత్స్యశబ్దేన చోరగాన్| భృష్టమత్స్యాంత్రశబ్దేన దద్యాద్గండూపదానపి” ఇత్యాదిభిర్నానాప్రకారైర్వచనైః| ఏవం ప్రకారేణ దానే కిం ప్రయోజనమితి చేత్? అజుగుప్సయా భక్షణం భక్షితస్య చానుల్లేఖనం| తథా చోక్తం- “జానన్ జుగుప్సుర్నైవాద్యాద్భుక్తం వా పునరుల్లిఖేత్| తస్మాచ్ఛద్మోపసిద్ధాని మాంసాన్యేతాని దాపయేత్”- ఇతి| జాంగలాని జంఘాలవిష్కిరప్రతుదజాని, శేషజాంగలవర్గాణామత్ర విశేషేణాభిధానత్| యద్యపి జాంగలశబ్దేనైవ గృధ్రాదయోఽపి లబ్ధాః, తథాఽప్యత్యంతబృంహణత్వాద్గృధ్రాదీనాం పృథగుపాదానం| ముద్గాఢకీసూపరసాః స్రోతఃశుద్ధికత్వాద్దేయాః| నాగో హస్తీ, అశ్వతరో వేశరః| సుకల్పితాని వేశవారీకృతాని నానాప్రకారప్రకల్పితాని | తథా చ వృద్ధభోజః- “ఖరోష్ట్రాశ్వతరం నాగం మాంసం మాంసాభివృద్ధయే| దద్యాన్మాహిషశబ్దేన వేసవారీకృతం భిషక్”- ఇతి| మాంసోపదంశానరిష్టాన్ అభయారిష్టప్రభృతీన్, మార్ద్వీకయుక్తాన్ ద్రాక్షాసవయుక్తాన్, మదిరా మద్యం| భక్ష్యాన్నిర్దేష్టుమాహ- అర్కామృతక్షారజలోషితేభ్య ఇత్యాది| అర్కగుడూచీక్షారపానీయోషితేభ్యో యవేభ్యో భక్ష్యాన్ కృత్వా ఖాదేదితి సంబంధః| ఉషితేభ్యో రాత్రౌ స్థితేభ్యః| అర్కాదిభస్మ చతుర్గుణేన జలేన గాలయిత్వా పచేద్యావదర్ధావశిష్టం భవతి| తథా చోక్తం- “పానాయ భోజనాయాథ భస్మ స్రావ్యం చతుర్గుణే| జలేఽర్ధమవశిష్టే(ష్టం) తు క్షారాంభో గ్రాహ్యమిష్యతే”- ఇతి| పిబేదిత్యాది| అజావికం వేతి ఆజం వా ఆవికం వేత్యర్థః| అజేత్యత్ర హ్రస్వత్వం ఛందోఽనురోధాత్| భక్తకాలే భోజనకాలే| సర్పిర్మధుభ్యామిత్యాది| ఉపహితం సంయుక్తం||36-39||
Adhikarana 32 (40) · Śloka 40
మాంసాదమాంసేషు ఘృతం చ సిద్ధం శోషాపహం క్షౌద్రకణాసమేతం |40|
मांसादमांसेषु घृतं च सिद्धं शोषापहं क्षौद्रकणासमेतम् |४०|
🔊 Audio coming soon
మాంసాదమాంసేష్విత్యాది| మాంసాదా గృధ్రాదయః, తన్మాంసరసే చతుర్గుణే సిద్ధం సర్పిః క్షౌద్రపిప్పలీయుక్తం శోషాపహం భవతి| క్షౌద్రకణేత్యత్ర దంతికణేతి కేచిత్ పఠంతి|40|-
Adhikarana 33 (41) · Śloka 41
ద్రాక్షాసితామాగధికావలేహః సక్షౌద్రతైలః క్షయరోగఘాతీ ||40|| ఘృతేన చాజేన సమాక్షికేణ తురంగగంధాతిలమాషచూర్ణం |41|
द्राक्षासितामागधिकावलेहः सक्षौद्रतैलः क्षयरोगघाती ||४०|| घृतेन चाजेन समाक्षिकेण तुरङ्गगन्धातिलमाषचूर्णम् |४१|
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షేత్యాది| అవలేహోఽయం|41|-
Adhikarana 34 (41) · Śloka 41
సితాశ్వగంధామగధోద్భవానాం చూర్ణం ఘృతక్షౌద్రయుతం ప్రలిహ్యాత్ ||41||
सिताश्वगन्धामगधोद्भवानां चूर्णं घृतक्षौद्रयुतं प्रलिह्यात् ||४१||
🔊 Audio coming soon
సితాశ్వగంధేత్యాది| సితా శర్కరా, మగధోద్భవా పిప్పలీ||41||
Adhikarana 35 (42) · Śloka 42
క్షీరం పిబేద్వాఽప్యథ వాజిగంధావిపక్వమేవం లభతేఽంగపుష్టిం |42|
क्षीरं पिबेद्वाऽप्यथ वाजिगन्धाविपक्वमेवं लभतेऽङ्गपुष्टिम् |४२|
🔊 Audio coming soon
క్షీరమిత్యాది| వాజిగంధావిపక్వం సామాన్యక్షీరపాకపరిభాషయా| వాజిగంధా అశ్వగంధా|42|-
Adhikarana 36 (42) · Śloka 42
తదుత్థితం క్షీరఘృతం సితాఢ్యం ప్రాతః పిబేద్వాఽపి పయోనుపానం ||42||
तदुत्थितं क्षीरघृतं सिताढ्यं प्रातः पिबेद्वाऽपि पयोनुपानम् ||४२||
🔊 Audio coming soon
తదుత్థితం క్షీరఘృతమిత్యాది| తదుత్థితం అశ్వగంధావిపక్వక్షీరోత్థం, క్షీరఘృతం క్షీరద్విలోడితాదుద్భూతం ఘృతం||42||
Adhikarana 37 (43) · Śloka 43
ఉత్సాదనే చాపి తురంగగంధా యోజ్యా యవాశ్చైవ పునర్నవే చ |43|
उत्सादने चापि तुरङ्गगन्धा योज्या यवाश्चैव पुनर्नवे च |४३|
🔊 Audio coming soon
ఉద్వర్తనముపచర్యార్థమాహ- ఉత్సాదనే ఇత్యాది| ఉత్సాదనం ఉద్వర్తనం| తురంగగంధా అశ్వగంధా| పునర్నవే శ్వేతరక్తే ద్వే| నను, శోషే బృంహణముపయుజ్యతే, ఏతాశ్చ విలేఖనాః, తతః కథం తదుపయోగః? సత్యం, బాహ్యోపయోగేన తేషాం బృంహణత్వేనోపయోగాత్|43|-
Adhikarana 38 (43) · Śloka 44
కృత్స్నే వృషే తత్కుసుమైశ్చ సిద్ధం సర్పిః పిబేత్క్షౌద్రయుతం హితాశీ ||43|| యక్ష్మాణమేతత్ ప్రబలం చ కాసం శ్వాసం చ హన్యాదపి పాండుతాం చ |44|
कृत्स्ने वृषे तत्कुसुमैश्च सिद्धं सर्पिः पिबेत्क्षौद्रयुतं हिताशी ||४३|| यक्ष्माणमेतत् प्रबलं च कासं श्वासं च हन्यादपि पाण्डुतां च |४४|
🔊 Audio coming soon
కృత్స్నే ఇత్యాది| కృత్స్నే వృషే ఇతి సమూలపత్రశాఖాంకురే| వాసకాంగేభ్యః క్వాథే, తత్కుసుమైః వాసకపుష్పైః, ‘కల్కీకృతైః’ ఇతి శేషః| సిద్ధం సర్పిరితి చతుర్గుణక్వాథేన పుష్పకల్కేనాష్టమభాగేన చ| తథా చోక్తం,- “శణస్య కోవిదారస్య వృషస్య చ పృథక్ పృథక్| కల్కాఢ్యత్వాన్న శంసంతి పుష్పకల్పం చతుష్పలం”- ఇతి||43||-
Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46
శకృద్రసా గోశ్వగజావ్యజానాం క్వాథా మితాశ్చాపి తథైవ భాగైః ||44|| మూర్వాహరిద్రాఖదిరద్రుమాణాం క్షీరస్య భాగస్త్వపరో ఘృతస్య | భాగాన్ దశైతాన్ విపచేద్విధిజ్ఞో దత్త్వా త్రివర్గం మధురం చ కృత్స్నం ||45|| కటుత్రికం చైవ సభద్రదారు ఘృతోత్తమం యక్ష్మనివారణాయ |46|
शकृद्रसा गोश्वगजाव्यजानां क्वाथा मिताश्चापि तथैव भागैः ||४४|| मूर्वाहरिद्राखदिरद्रुमाणां क्षीरस्य भागस्त्वपरो घृतस्य | भागान् दशैतान् विपचेद्विधिज्ञो दत्त्वा त्रिवर्गं मधुरं च कृत्स्नम् ||४५|| कटुत्रिकं चैव सभद्रदारु घृतोत्तमं यक्ष्मनिवारणाय |४६|
🔊 Audio coming soon
శకృద్రసా ఇత్యాది| గోశ్వగజావిచ్ఛగలీనాం ప్రత్యేకం శకృద్రసాః, తథైవ మూర్వాహరిద్రాఖదిరద్రుమాణాం క్వాథభాగైర్మితాః స్వల్పా భాగాః, తథా క్షీరస్యాపరో నవమో భాగః, ఘృతస్య దశమ ఇతి , ఏతాన్ దశభాగాన్ త్రివర్గాదికేన కల్కేన విపచేదితి సంబంధః| మూర్వా చోరస్నాయుః| ఖదిరద్రుమాణామితి ద్రుమగ్రహణం మధ్యమవయసః ఖదిరస్య గ్రహణార్థం| త్రివర్గః త్రిఫలా| మధురం చ కృత్స్నం కాకోల్యాదికం; అపరేఽష్టవర్గమాహుః||44-45||-
Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48
ద్వే పంచమూల్యౌ వరుణం కరంజం భల్లాతకం బిల్వపునర్నవే చ ||46|| యవాన్ కులత్థాన్ బదరాణి భార్గీం పాఠాం హుతాశం సమహీకదంబం | కృత్వా కషాయం విపచేద్ధి తస్య షడ్భిర్హి పాత్రైర్ఘృతపాత్రమేకం ||47|| వ్యోషం మహావృక్షపయోఽభయాం చ చవ్యం సురాఖ్యం లవణోత్తమం చ | ఏతద్ధి శోషం జఠరాణి చైవ హన్యాత్ ప్రమేహాంశ్చ సహానిలేన ||48||
द्वे पञ्चमूल्यौ वरुणं करञ्जं भल्लातकं बिल्वपुनर्नवे च ||४६|| यवान् कुलत्थान् बदराणि भार्गीं पाठां हुताशं समहीकदम्बम् | कृत्वा कषायं विपचेद्धि तस्य षड्भिर्हि पात्रैर्घृतपात्रमेकम् ||४७|| व्योषं महावृक्षपयोऽभयां च चव्यं सुराख्यं लवणोत्तमं च | एतद्धि शोषं जठराणि चैव हन्यात् प्रमेहांश्च सहानिलेन ||४८||
🔊 Audio coming soon
ద్వే పంచమూల్యావిత్యాది| ద్వే పంచమూల్యౌ దశమూలమిత్యర్థః| బిల్వస్య పృథక్పాఠాదత్ర ఫలం గ్రాహ్యం| హుతాశః చిత్రకః, మహీకదంబో ముండితికా| కృత్వా కషాయమితి దశమూలాదీనామష్టషష్ట్యధికాని సప్తశతపలాని చతుర్గుణేనాంభసా నిష్క్వాథ్య చతుర్భాగావశిష్టః క్వాథో గ్రాహ్యః| తస్య క్వాథస్య, పాత్రైః ఆఢకైః| కల్కద్రవ్యాణ్యాహ- వ్యోషమిత్యాది| వ్యోషం త్రికటుకం, మహావృక్షపయః సేహుండక్షీరం, సురాఖ్యం దేవదారు, లవణోత్తమం సైంధవం; కేచిత్ ‘లవణోత్తమం’ ఇత్యత్ర ‘మగధోద్భవాం’ ఇతి పఠిత్వా పిప్పలీమితి వ్యాఖ్యానయంతి| ప్రమేహాంశ్చ సహానిలేనేతి వాతికానపిప్రమేహాన్ హంతీత్యర్థః; ఏతచ్చ స్తుతిపరం , వాతికమేహానామసాధ్యత్వాత్||46-48||
Adhikarana 41 (49) · Śloka 49
గోశ్వావ్యజేభైణఖరోష్ట్రజాతైః శకృద్రసక్షీరరసక్షతోత్థైః | ద్రాక్షాశ్వగంధామగధాసితాభిః సిద్ధం ఘృతం యక్ష్మవికారహారి ||49||
गोश्वाव्यजेभैणखरोष्ट्रजातैः शकृद्रसक्षीररसक्षतोत्थैः | द्राक्षाश्वगन्धामगधासिताभिः सिद्धं घृतं यक्ष्मविकारहारि ||४९||
🔊 Audio coming soon
గోశ్వావ్యజేభైణేత్యాది| గోశ్వాదీనాం శకృద్రసక్షీరమాంసరసరుధిరైః ద్రాక్షాదీనాం కల్కేన సిద్ధం ఘృతం యక్ష్మవికారాన్ హంతీతి సంబంధః| ఇభా హస్తినీ, ఏణః కృష్ణసారః| క్షీరం యథాసంభవం గ్రాహ్యం, న తు సర్వేషాం||49||
Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54
ఏలాజమోదామలకాభయాక్షగాయత్ర్యరిష్టాసనశాలసారాన్ | విడంగభల్లాతకచిత్రకోగ్రాకటుత్రికాంభోదసురాష్ట్రజాంశ్చ ||50|| పక్త్వా జలే తేన పచేద్ధి సర్పిస్తస్మిన్ సుసిద్ధే త్వవతారితే చ | త్రింశత్పలాన్యత్ర సితోపలాయా దత్త్వా తుగాక్షీరిపలాని షట్ చ ||51|| ప్రస్థే ఘృతస్య ద్విగుణం చ దద్యాత్ క్షౌద్రం తతో మంథహతం విదధ్యాత్ | పలం పలం ప్రాతరతః ప్రలిహ్య పశ్చాత్ పిబేత్ క్షీరమతంద్రితశ్చ ||52|| ఏతద్ధి మేధ్యం పరమం పవిత్రం చక్షుష్యమాయుష్యమథో యశస్యం | యక్ష్మాణమాశు వ్యపహంతి చైతత్ పాండ్వామయం చైవ భగందరం చ ||53|| శ్వాసం చ హంతి స్వరభేదకాసహృత్ప్లీహగుల్మగ్రహణీగదాంశ్చ | న చాత్ర కించిత్ పరివర్జనీయం రసాయనం చైతదుపాస్యమానం ||54||
एलाजमोदामलकाभयाक्षगायत्र्यरिष्टासनशालसारान् | विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्राकटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रजांश्च ||५०|| पक्त्वा जले तेन पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन् सुसिद्धे त्ववतारिते च | त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया दत्त्वा तुगाक्षीरिपलानि षट् च ||५१|| प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात् क्षौद्रं ततो मन्थहतं विदध्यात् | पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्य पश्चात् पिबेत् क्षीरमतन्द्रितश्च ||५२|| एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथो यशस्यम् | यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैतत् पाण्ड्वामयं चैव भगन्दरं च ||५३|| श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासहृत्प्लीहगुल्मग्रहणीगदांश्च | न चात्र किञ्चित् परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ఏలాజమోదేత్యాది| ఏలాదికాన్ సురాష్ట్రజాంతాన్ కషాయకల్పేన విపాచ్య, తేన క్వాథేన సర్పిర్విపచేదితి సంబంధః| తస్మిన్ క్వాథే సిద్ధే పూతే శర్కరాయాస్త్రింశత్పలాని దద్యాత్, తుగాక్షీర్యాశ్చ షట్పలాని, తథా ఘృతస్య ప్రస్థే ద్విగుణం ద్విప్రస్థమితం క్షౌద్రం దద్యాత్| అక్షం బిభీతకం, గాయత్రీ ఖదిరః, అరిష్టో నింబః, అసనో బీజకః, శాలః ప్రసిద్ధః, సారశబ్దః ఖదిరాదిభిః సంబధ్యతే| ఉగ్రా వచా, అంభోదో ముస్తం, సురాష్ట్రజా తువరమృత్తికా| తుగాక్షీరీ వంశలోచనం; అన్యే వంశలోచనానుకారిపార్థివద్రవ్యమాహుః| మంథహతం ఖజవిలోడితం| అతో అస్మాద్రసాయనాత్| అతంద్రితః అనలసః| మేధ్యం మేధాజనకం||50-54||
Adhikarana 43 (55) · Śloka 55
ప్లీహోదరోక్తం విహితం చ సర్పిస్త్రీణ్యేవ చాన్యాని హితాని చాత్ర |55|
प्लीहोदरोक्तं विहितं च सर्पिस्त्रीण्येव चान्यानि हितानि चात्र |५५|
🔊 Audio coming soon
అత్ర రసాయనేఽపరాణ్యపి ఘృతాన్యతిదేశేనాహ- ప్లీహోదరోక్తం విహితమిత్యాది| ప్లీహోదరోక్తం షట్పలకం, త్రీణ్యేవ చాన్యాని ఉదరోక్తాన్యేవ; తద్యథా- ఏకం ‘హరీతకీచూర్ణప్రస్థం’ ఇత్యాదికం, ద్వితీయం ‘గవ్యే పయసి మహావృక్షక్షీరం’ ఇత్యాది, తృతీయం ‘చవ్యచిత్రకదంత్యతివిషా’ ఇత్యాదికం| అత్ర శోషే| ఏతాని స్రోతోవరోధశాంత్యర్థం రేచనత్వేన హితాని|55|-
Adhikarana 44 (55) · Śloka 55
ఉపద్రవాంశ్చ స్వరవైకృతాదీన్ జయేద్యథాస్వం ప్రసమీక్ష్య శాస్త్రం ||55||
उपद्रवांश्च स्वरवैकृतादीन् जयेद्यथास्वं प्रसमीक्ष्य शास्त्रम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
స్వరభేదాదీనాం చికిత్సితమతిదేశేనాహ- ఉపద్రవాంశ్చ స్వరవైకృతాదీనిత్యాది| యథాస్వం యస్య యదాత్మీయం స్వరభేదాదిశాస్త్రం, తత్ ప్రసమీక్ష్యేత్యర్థః||55||
Adhikarana 45 (56) · Śloka 56
అజాశకృన్మూత్రపయోఘృతాసృఙ్మాంసాలయాని ప్రతిసేవమానః | స్నానాదినానావిధినా జహాతి మాసాదశేషం నియమేన శోషం ||56||
अजाशकृन्मूत्रपयोघृतासृङ्मांसालयानि प्रतिसेवमानः | स्नानादिनानाविधिना जहाति मासादशेषं नियमेन शोषम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమజాయాః సర్వప్రకారేణోపయోగమాహ- అజాశకృన్మూత్రేత్యాది| అజాశకృదాదికం యథాసంభవం స్నానాదివిధినా పురుషః సేవమానోఽశేషం శోషం మాసాజ్జహాతీతి సంబంధః| అజాశబ్దః శకృదాదిభిరాలయాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఆలయం గృహం, అజానామేవ||56||
Adhikarana 46 (57) · Śloka 57
రసోనయోగం విధివత్ క్షయార్తః క్షీరేణ వా నాగబలాప్రయోగం | సేవేత వా మాగధికావిధానం తథోపయోగం జతునోఽశ్మజస్య ||57||
रसोनयोगं विधिवत् क्षयार्तः क्षीरेण वा नागबलाप्रयोगम् | सेवेत वा मागधिकाविधानं तथोपयोगं जतुनोऽश्मजस्य ||५७||
🔊 Audio coming soon
రసోనయోగమిత్యాది| విధివత్ యథాశాస్త్రం| క్షీరేణేతి నాగబలాప్రయోగమాగధికావిధానాభ్యాం సంబధ్యతే| తథేతి క్షీరేణేత్యర్థః| జతునః అశ్మజస్య శిలాజతునః||57||
Adhikarana 47 (58) · Śloka 58
శోకం స్త్రియం క్రోధమసూయనం చ త్యజే... |58|
शोकं स्त्रियं क्रोधमसूयनं च त्यजे... |५८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పరిహార్యమాహ- శోకం స్త్రియమిత్యాది| క్రోధః పరాభిద్రోహలక్షణః; అసూయనం పరగుణేషు దోషారోపణం|58|-
Adhikarana 48 (58) · Śloka 58
...దుదారాన్ విషయాన్ భజేత | వైద్యాన్ ద్విజాతీంస్త్రిదశాన్ గురూంశ్చ వాచశ్చ పుణ్యాః శృణుయాద్ద్విజేభ్యః ||58||
...दुदारान् विषयान् भजेत | वैद्यान् द्विजातींस्त्रिदशान् गुरूंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद्द्विजेभ्यः ||५८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దైవవ్యపాశ్రయాం చికిత్సామాహ- ఉదారానిత్యాది| ఉదారా విషయా ధర్మావిరుద్ధా మనోనుకూలాశ్చ శబ్దాదయః| భజేత సేవేత| ద్విజాతీన్ విప్రాన్, త్రిదశాన్ దేవాన్, గురూన్ పితృమాతృప్రభృతీన్| పుణ్యా వాచో వేదోక్తా రుద్రస్తుతిప్రభృతయః||58||
Adhikarana puShpikA · Śloka 41
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే (తృతీయోఽధ్యాయః, ఆదిత) ఏకచత్వారింశోఽధ్యాయః ||41||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे (तृतीयोऽध्यायः, आदित) एकचत्वारिंशोऽध्यायः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే శోషప్రతిషేధనామైకచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||41||