51. śvāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શ્વાસપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| યૈરેવ કારણૈર્હિક્કા બહુભિઃ સમ્પ્રવર્તતે | તૈરેવ કારણૈઃ શ્વાસો ઘોરો ભવતિ દેહિનામ્ ||૩||

હિક્કાપ્રતિષેધાનન્તરં તુલ્યહેત્વાદિસામ્યાત્ શ્વાસપ્રતિષેધારમ્ભઃ; અત એવ વેગવદૂર્ધ્વાગતવાતયોગિત્વસાધર્મ્યાત્ હિક્કાશ્વાસચિકિત્સિતમેકમેવોક્તં ચરકે| શ્વાસનિદાનમાહ- યૈરેવેત્યાદિ| યૈરેવેતિ વિદાહ્યાદિભિઃ| કારણૈઃ હેતુભિઃ| બહુભિઃ અનેકૈઃ, બહુભિરિતિ કથનં શ્વાસસ્ય બહુપ્રકારત્વસૂચનાર્થમ્| હિક્કા સમ્પ્રવર્તતે જાયતે, તૈરેવ કારણૈઃ શ્વાસો દેહિનાં પ્રાણિનં ભવતિ| કિંવિશિષ્ટઃ? ઘોરઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ અમું પાઠમયુક્તં વદતિ, હિક્કાપ્રતિષેધ એવ હિક્કાશ્વાસયોસ્તુલ્યહેતુત્વપ્રતિપાદિતત્વાત્; મયા પુનઃ શ્રીજેજ્જટપઠિતત્વાત્ પઠિતઃ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

વિહાય પ્રકૃતિં વાયુઃ પ્રાણોઽથ કફસંયુતઃ | શ્વાસયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તં શ્વાસં પરિચક્ષતે ||૪||

ઇદાનીં શ્વાસસમ્પ્રાપ્તિમાહ- વિહાયેત્યાદિ| પ્રાણો વાયુઃ, પ્રકૃતિં વિહાય વિગુણો ભૂત્વેત્યર્થઃ, ઊર્ધ્વગો ભૂત્વા તથા કફસંયુતઃ સન્ યદા શ્વાસયતિ તં બુધાઃ શ્વાસં પરિચક્ષતે કથયન્તિ| પ્રાણો વાયુઃ કફસંયુત ઇત્યુક્તેઽપિ તત્રાન્યેઽપિ દોષાઃ સમુચ્ચીયન્તે; યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે- “ક્ષુદ્રકો વાતિકઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠસ્તમકઃ સ્મૃતઃ| છિન્નઃ પિત્તપ્રધાનઃ સ્યાદન્યૌ મારુતકોપજૌ”- ઇતિ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચધા | ભિદ્યતે સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસ એકો વિશેષતઃ ||૫||

શ્વાસભેદાનાહ- ક્ષુદ્રક ઇત્યાદિ| સ શ્વાસ એકોઽપિ ક્ષુદ્રકાદિભેદાત્ પઞ્ચધા ભિદ્યતે| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ પઞ્ચપ્રકારત્વે સિદ્ધે પઞ્ચવચનં તમકભેદસ્ય પ્રતમકસ્ય પૃથક્સઙ્ખ્યાનિષેધાર્થમ્||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પીડા ભક્તદ્વેષોઽરતિઃ પરા | આનાહઃ પાર્શ્વયોઃ શૂલં વૈરસ્યં વદનસ્ય ચ ||૬||

પૂર્વરૂપમાહ- પ્રાગ્રૂપં તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય શ્વાસસ્ય હૃત્પીડાદિકં પ્રાગ્રૂપં ભવતિ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

કિઞ્ચિદારભમાણસ્ય યસ્ય શ્વાસઃ પ્રવર્તતે | નિષણ્ણસ્યૈતિ શાન્તિં ચ સ ક્ષુદ્ર ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૭||

ક્ષુદ્રશ્વાસં લક્ષયતિ- કિઞ્ચિદારભમાણસ્યેત્યાદિ| યસ્ય કિઞ્ચિત્ કર્મ આરભમાણસ્ય પુરુષસ્ય યઃ શ્વાસઃ પ્રવર્તતે નિષણ્ણસ્ય ચ શાન્તિમેતિ સ ક્ષુદ્રઃ શ્વાસ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ||૭||

Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10

તૃટ્સ્વેદવમથુપ્રાયઃ કણ્ઠઘુર્ઘુરિકાન્વિતઃ | વિશેષાદ્દુર્દિને તામ્યેચ્છ્વાસઃ સ તમકો મતઃ ||૮|| ઘોષેણ મહતાઽઽવિષ્ટઃ સકાસઃ સકફો નરઃ | યઃ શ્વસિત્યબલોઽન્નદ્વિટ્ સુપ્તસ્તમકપીડિતઃ ||૯|| સ શામ્યતિ કફે હીને સ્વપતશ્ચ વિવર્ધતે | મૂર્ચ્છાજ્વરાભિભૂતસ્ય જ્ઞેયઃ પ્રતમકસ્તુ સઃ ||૧૦||

તમકલક્ષણમાહ- તૃટ્સ્વેદેત્યાદિ| સઃ તમકઃ શ્વાસો મતઃ| કિંવિશિષ્ટઃ? તૃટ્સ્વેદવમથુપ્રાયઃ| તૃટ્ તૃષ્ણા, સ્વેદઃ પ્રસ્વેદઃ, વમથુઃ થૂત્કૃતિઃ, કણ્ઠે ઘુર્ઘુરિકયા અન્વિતો યુક્તઃ| પ્રતમકલક્ષણમાહ- મૂર્ચ્છેત્યાદિ||૮-૧૦||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

આધ્માતો દહ્યમાનેન બસ્તિના સરુજં નરઃ | સર્વપ્રાણેન વિચ્છિન્નં શ્વસ્યાચ્છિન્નં તમાદિશેત્ ||૧૧||

છિન્નલક્ષણમાહ- આધ્માતો દહ્યમાનેનેત્યાદિ||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

નિઃસઞ્જ્ઞઃ પાર્શ્વશૂલાર્તઃ શુષ્કકણ્ઠોઽતિઘોષવાન્ | સંરબ્ધનેત્રસ્ત્વાયમ્ય યઃ શ્વસ્યાત્ સ મહાન્ સ્મૃતઃ ||૧૨||

મહાશ્વાસલક્ષણમાહ- નિઃસઞ્જ્ઞ ઇત્યાદિ| નિઃસઞ્જ્ઞઃ ચેતનારહિતઃ, સંરબ્ધનેત્રઃ સશોથલોચનઃ, આયમ્ય દ્વિધીભૂયેવ, શ્વસ્યાત્ શ્વાસં કુર્યાત્, સ મહાન્ મહાશ્વાસઃ| અત્ર આશ્રયાશ્રયિણોરભેદાત્ મહાશ્વાસ એવ ‘મહાન્’ શબ્દેનોચ્યતે; એવં સર્વત્ર||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

મર્મસ્વાયમ્યમાનેષુ શ્વસન્મૂઢો મુહુશ્ચ યઃ | ઊર્ધ્વપ્રેક્ષી હતરવસ્તમૂર્ધ્વશ્વાસમાદિશેત્ ||૧૩||

ઊર્ધ્વશ્વાસલક્ષણમાહ- મર્મસ્વિત્યાદિ| મર્મસુ હૃદ્બસ્તિશિરઃસુ| આયમ્યમાનેષુ આકૃષ્યમાણેષુ| મૂઢો નિશ્ચેષ્ટઃ| મુહુઃ અનવરતમ્| ઊર્ધ્વપ્રેક્ષી ઊર્ધ્વપ્રેક્ષણશીલઃ| હતરવો હતસ્વનઃ||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ક્ષુદ્રઃ સાધ્યતમસ્તેષાં તમકઃ કૃચ્છ્ર ઉચ્યતે | ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ તમકો દુર્બલસ્ય ચ ||૧૪||

ઇદાનીં શ્વાસાનાં સાધ્યાસાધ્યત્વમાહ- ક્ષુદ્ર ઇત્યાદિ| કૃચ્છ્રઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| ત્રયઃ શ્વાસાઃ છિન્નશ્વાસમહાશ્વાસોર્ધ્વશ્વાસાઃ| તમકો દુર્બલસ્ય ચેતિ દુર્બલસ્ય પુંસસ્તમકશ્વાસો ન સિધ્યતીત્યર્થઃ; ચકારાત્ તન્ત્રાન્તરોક્તં ‘જ્વરમૂર્ચ્છાદિયુક્તસ્ય’ ઇત્યપિ લભ્યતે||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

સ્નેહબસ્તિં વિના કેચિદૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ | મૃદુ પ્રાણવતાં શ્રેષ્ઠં શ્વાસિનામાદિશન્તિ હિ ||૧૫||

ઇદાનીં ચિકિત્સામાહ- સ્નેહબસ્તિં વિનેત્યાદિ| યદ્યપિ શ્વાસે સ્નેહબસ્તિઃ પ્રાઙ્નિષિદ્ધઃ, તથાઽપ્યત્ર પુનર્નિષેધકરણં શ્વાસેઽવસ્થાવશેનાપિ તસ્યાપ્રયોગાર્થમ્| વિના ઋતે| ઊર્ધ્વં શોધનં વમનમ્, અધઃ શોધનં વિરેકઃ; મૃદુ અપીડાકરમ્, એતદ્વમનવિરેકયોર્વિશેષણમ્| પ્રાણવતાં બલવતામ્| આદિશન્તિ કથયન્તિ| પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

શ્વાસે કાસે ચ હિક્કાયાં હૃદ્રોગે ચાપિ પૂજિતમ્ | ઘૃતં પુરાણં સંસિદ્ધમભયાવિડરામઠૈઃ ||૧૬||

શ્વાસે નિત્યોપયોગિકં ઘૃતમાહ- શ્વાસે ઇત્યાદિ| અભયાદિભિઃ સંસિદ્ધં પુરાણં ઘૃતં શ્વાસાદિષુ પૂજિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| પુરાણં દશવર્ષસ્થિતમ્| રામઠં હિઙ્ગુ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

સૌવર્ચલાભયાબિલ્વૈઃ સંસ્કૃતં વાઽનવં ઘૃતમ્ | પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે ||૧૭|| સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ |૧૮|

સૌવર્ચલાભયાબિલ્વૈરિત્યાદિ| સૌવર્ચલાદિભિઃ સિદ્ધમનવં પુરાણં ઘૃતં શ્વાસાદિષુ સંયોજ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપમિત્યાદિ|- પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં પિપ્પલ્યાદિકલ્કે સિદ્ધમ્| પ્રથમો ગણો વિદારિગન્ધાદિઃ, તસ્ય ક્વાથેન સિદ્ધમ્| સપઞ્ચલવણમિતિ સિદ્ધં સત્ પઞ્ચલવણપ્રક્ષેપં પાતવ્યમિત્યર્થઃ| વિકલ્પાભિધાનં પૂર્વયોગાપેક્ષયા| કેચિત્ પઞ્ચલવણેન સહ સિદ્ધમિતિ મન્યન્તે; તન્નેચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્||૧૭||-

Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21

હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકત્રિફલાવ્યોષચિત્રકૈઃ ||૧૮|| દ્વિક્ષીરં સાધિતં સર્પિશ્ચતુર્ગુણજલાપ્લુતમ્ | કોલમાત્રૈઃ પિબેત્તદ્ધિ શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ ||૧૯|| અર્શાંસ્યરોચકં ગુલ્મં શકૃદ્ભેદં ક્ષયં તથા | કૃત્સ્ને વૃષકષાયે વા પચેત્ સર્પિશ્ચતુર્ગુણે ||૨૦|| તન્મૂલકુસુમાવાપં શીતં ક્ષૌદ્રેણ યોજયેત્ |૨૧|

હિંસ્રાવિડઙ્ગેત્યાદિ| હિંસ્રા બૃહદહિંસ્રા, પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ| દ્વિક્ષીરં દ્વિગુણક્ષીરમ્| સર્પિઃ પ્રસ્થપ્રમાણમ્| કોલમાત્રૈઃ અર્ધકર્ષપ્રમાણૈઃ; અન્યે કલ્કસ્યાલ્પીયસ્ત્વાત્ કોલશબ્દેન કર્ષમિચ્છન્તિ| કેચિદસ્યાગ્રે ‘કૃત્સ્ને વૃષકષાયે વા પચેત્’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ; તન્નેચ્છતિ શ્રીજેજ્જટઃ, ‘વાસાઘૃતં ષટ્પલં ચ ઘૃતં ચાત્ર હિતં ભવેત્’ ઇતિ વક્ષ્યમાણવચનેન વાસાઘૃતસ્ય કથનાત્||૧૮-૨૦||-

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23

શૃઙ્ગીમધૂલિકાભાર્ગીશુણ્ઠીતાર્ક્ષ્યસિતામ્બુદૈઃ ||૨૧|| સહરિદ્રૈઃ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ સમૈરાવાપ્ય યોગતઃ | ઘૃતપ્રસ્થં પચેદ્ધીમાન્ શીતતોયે ચતુર્ગુણે ||૨૨|| શ્વાસં કાસં તથા હિક્કાં સર્પિરેતન્નિયચ્છતિ |૨૩|

શૃઙ્ગીત્યાદિ| શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી| મધૂલિકા તૃણજાતિઃ ‘મર્કટ’ ઇતિ લોકે| તાર્ક્ષ્યં રસાઞ્જનમ્| અમ્બુદો મુસ્તા| આવાપ્ય પ્રક્ષિપ્ય| યોગતઃ યુક્તિતઃ, યાવત્પ્રમાણેન કલ્કેન ઉત્કટગન્ધાદિકં ન સ્યાત્તાવત્પ્રમાણઃ કલ્કો દેયો ન તુ સ્નેહચતુર્થાંશેન, યોગત ઇત્યભિધાનમન્તરેણૈવ તથા સિદ્ધેઃ| યદ્યપિ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવ ઇતિ સામાન્યપરિભાષાવશાદેવ જલચાતુર્ગુણ્યં સિદ્ધં, તથાઽપિ ચતુર્ગુણે ઇતિ કરણં સાહચર્યાદ્વક્ષ્યમાણસુવહાદિયોગોક્તજલદ્વૈગુણ્યમત્રાપિ મા ભૂદિતિ દર્શનાર્થમ્| નિયચ્છતિ નિવારયતિ||૨૧-૨૨||-

Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25

સુવહા કાલિકા ભાર્ગી શુકાખ્યા નૈચુલં ફલમ્ ||૨૩|| કાકાદની શૃઙ્ગવેરં વર્ષાભૂર્બૃહતીદ્વયમ્ | કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેદેભિર્જલદ્વિકમ્ ||૨૪|| કટૂષ્ણં પીતમેતદ્ધિ શ્વાસામયવિનાશનમ્ |૨૫|

સુવહા કાલિકા ભાર્ગીત્યાદિ| સુવહા ગોધાપદી, કાલિકા કાલેયકં, શુકાખ્યા ચર્મકારવટઃ, શુકશિમ્બામપરે, નૈચુલં ફલં જલવેતસફલં, કાકાદની વાયસતિન્દુકઃ, વર્ષાભૂઃ શ્વેતપુનર્નવા, બૃહતીદ્વયં સ્થૂલફલા ચણકફલા ચ, કોલમાત્રૈઃ અર્ધકર્ષપ્રમાણૈઃ સુવહાદિભિરિત્યર્થઃ; અન્યે કર્ષપ્રમાણૈરિતિ મન્યન્તે; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્| જલદ્વિકં દ્વિગુણજલમિત્યર્થઃ||૨૩-૨૪||-

Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26

સૌવર્ચલયવક્ષારકટુકાવ્યોષચિત્રકૈઃ ||૨૫|| વચાભયાવિડઙ્ગૈશ્ચ સાધિતં શ્વાસશાન્તયે | ગોપવલ્લ્યુદકે સિદ્ધં સ્યાદન્યદ્દ્વિગુણે ઘૃતમ્ ||૨૬||

સૌવર્ચલયવક્ષારેત્યાદિ| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| સૌવર્ચલાદીનાં વિડઙ્ગાન્તાનાં કલ્કેન દ્રવેણ વા અનુક્તેનાપિ જલેન સાધિતં ઘૃતં પીતં સત્ શ્વાસશાન્તયે ભવતીતિ યોજ્યમ્| ગોપવલ્લ્યુદકે સિદ્ધમિત્યાદિ| ગોપવલ્લ્યુદકે સારિવાક્વાથે| અન્યદિતિ ઘૃતવિશેષણમ્| દ્વિગુણે ઘૃતદ્વિગુણે ગોપવલ્લીક્વાથે||૨૫-૨૬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

પઞ્ચૈતાનિ હવીંષ્યાહુર્ભિષજઃ શ્વાસકાસયોઃ |૨૭|

ઇદાનીં હિંસ્રાદિપઞ્ચઘૃતાનામત્યર્થં શ્વાસહિતતમત્વપ્રતિપાદનાર્થમુપસંહારમાહ- પઞ્ચૈતાનિ હવીંષ્યાહુરિત્યાદિ| પઞ્ચૈતાનીતિ હિંસ્રાદિશૃઙ્ગ્યાદિસુવહાદિસૌવર્ચલાદિગોપવલ્લ્યાદીનિ|૨૭|-

Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29

તાલીશતામલક્યુગ્રાજીવન્તીકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ||૨૭|| બિલ્વપુષ્કરભૂતીકસૌવર્ચલકણાગ્નિભિઃ | પથ્યાતેજોવતીયુક્તૈઃ સર્પિર્જલચતુર્ગુણમ્ ||૨૮|| હિઙ્ગુપાદયુતં સિદ્ધં સર્વશ્વાસહરં પરમ્ | વાસાઘૃતં ષટ્પલં વા ઘૃતં ચાત્ર હિતં ભવેત્ ||૨૯||

તાલીશતામલકીત્યાદિ| તામલકી દલફલિકા, ઉગ્રા વચા, જીવન્તી પટોલસમાનપત્રા કન્દવતી પશ્ચિમદેશે પ્રસિદ્ધા, લાટદેશે સ્થૂલવલ્લી વિલક્ષણૈવ, પુષ્કરં પુષ્કરમૂલં, ભૂતીકં રોહિષં, કણા પિપ્પલી, અગ્નિઃ ચિત્રકઃ, તેજોવતી કાકમર્દનિકા| હિઙ્ગુપાદયુતમિતિ એકદ્રવ્યચતુર્થાંશેન હિઙ્ગ્વિત્યર્થઃ| કેચિદમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| વાસાઘૃતં ષટ્પલં ચેત્યાદિ વાસાઘૃતં ‘કૃત્સ્ને વૃષે તત્કુસુમૈઃ’ ઇત્યાદિના રક્તપિત્તોક્તં, પિત્તપ્રધાને શ્વાસે હિતં; ષટ્પલં વાતવ્યાધ્યુક્તં, તચ્ચ વાતપ્રધાને શ્વાસે||૨૭-૨૯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

તૈલં દશગુણે સિદ્ધં ભૃઙ્ગરાજરસે શુભે | સેવ્યમાનં યથાન્યાયં શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ ||૩૦||

પિત્તવાતપ્રધાનયોઃ શ્વાસયોઃ સ્નેહમભિધાયેદાનીં કફપ્રધાને સ્નેહમાહ- તૈલમિત્યાદિ| યથાન્યાયં યો યો યથા ન્યાય્યસ્તથા; એતેન યથાયોગ્યતયા વિચારણાત્સ્નેહમચ્છપાનં વા યોજ્યમિત્યુક્તમ્| અન્યે યથાન્યાયં યથાવ્યાધીત્યાહુઃ| વ્યપોહતિ નાશયતિ||૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 32

ફલામ્લા વિષ્કિરરસાઃ સ્નિગ્ધાઃ પ્રવ્યક્તસૈન્ધવાઃ | એણાદીનાં શિરોભિર્વા કૌલત્થા વા સુસંસ્કૃતાઃ ||૩૧|| હન્યુઃ શ્વાસં ચ કાસં ચ સંસ્કૃતાનિ પયાંસિ ચ |૩૨|

ફલામ્લા વિષ્કિરરસા ઇત્યાદિ| ફલામ્લા દાડિમબીજપૂરાદિના અમ્લીકૃતાઃ| વિષ્કિરરસા લાવાદિમાંસરસાઃ| પ્રવ્યક્તસૈન્ધવા ઉત્કટસૈન્ધવાઃ| એણાદીનાં શિરોભિર્વેતિ કૃષ્ણહરિણાદિમસ્તકૈર્વા કૃતા માંસરસા વાતહરા ઇત્યર્થઃ| આદિશબ્દાત્ ગૌરહરિણાદયઃ| કૌલત્થા વા સુસંસ્કૃતાઃ કુલત્થસંસ્કૃતા યૂષાઃ| સંસ્કૃતાનિ પયાંસિ ‘વાતહરૈઃ પઞ્ચમૂલપ્રભૃતિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ||૩૧||-

Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35

તિમિરસ્ય ચ બીજાનિ કર્કટાખ્યા ચ ચૂર્ણિતા ||૩૨|| દુરાલભાઽથ પિપ્પલ્યઃ કટુકાખ્યા હરીતકી | શ્વાવિન્મયૂરરોમાણિ કોલા માગધિકાકણાઃ ||૩૩|| ભાર્ગીત્વક્ શૃઙ્ગવેરં ચ શર્કરા શલ્લકાઙ્ગજમ્ | નૃત્તકૌણ્ડકબીજાનિ ચૂર્ણિતાનિ તુ કેવલમ્ ||૩૪|| પઞ્ચ શ્લોકાર્ધિકાસ્ત્વેતે લેહા યે સમ્યગીરિતાઃ | સર્પિર્મધુભ્યાં તે લેહ્યાઃ કાસશ્વાસાર્દિતૈર્નરૈઃ ||૩૫||

તિમિરસ્યેત્યાદિ|તિમિરો નખરાગિપત્રઃ ‘તિવરિયા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, કર્કટાખ્યઃ કર્કટશૃઙ્ગીઃ, કેચિત્ ‘કર્કટાખ્યા’ ઇત્યત્ર ‘કર્કટાખ્યશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર કર્કટાખ્યઃ તૃણજાતિઃ| શ્વાવિત્ સેઢિકા, તસ્યાઃ સૂચય એવ રોમાણિ| કોલા ચવ્યમ્| માગધિકાકણા પિપ્પલીતણ્ડુલાઃ| શલ્લકાઙ્ગજં શલ્લકશકલં; અન્યે ‘શલ્લકા ગજં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર શલ્લકા શલ્લકી, ગજં નાગકેશરમ્| નૃત્તકૌણ્ડકો મર્કટકઃ; કેચિત્ ‘નૃત્તકૌણ્ડકબીજાનિ’ ઇત્યત્ર ‘નીચૈઃકદમ્બબીજાનિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર નીચૈઃકદમ્બબીજાનિ લઘુકદમ્બબીજાનિ| શ્લોકાર્ધિકા અર્ધશ્લોકનિર્દિષ્ટાઃ||૩૨-૩૫||

Adhikarana 23 (36) · Śloka 36

સપ્તચ્છદસ્ય પુષ્પાણિ પિપ્પલીશ્ચાપિ મસ્તુના | પિબેત્ સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુના ધાનાશ્ચાપ્યથ ભક્ષયેત્ ||૩૬||

સપ્તચ્છદસ્યેત્યાદિ| સપ્તચ્છદસ્ય પુષ્પાણિ પિપ્પલીશ્ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય મસ્તુના સહ પિબેદિતિ યોજ્યમ્| સપ્તચ્છદઃ સપ્તપર્ણઃ| ધાના ભૃષ્ટયવાઃ| કેચિત્ મધુનેતિ પદં ધાનાશ્ચાપ્યથ ભક્ષયેદિત્યત્ર સમ્બધ્નન્તિ||૩૬||

Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38

અર્કાઙ્કુરૈર્ભાવિતાનાં યવાનાં સાધ્વનેકશઃ | તર્પણં વા પિબેદેષાં સક્ષૌદ્રં શ્વાસપીડિતઃ ||૩૭|| શિરીષકદલીકુન્દપુષ્પં માગધિકાયુતમ્ | તણ્ડુલામ્બુયુતં પીત્વા જયેચ્છ્વાસાનશેષતઃ ||૩૮||

યાદૃશાનાં યવાનાં ધાના ભક્ષયેત્તાદૃશાનાહ- અર્કાઙ્કુરૈર્ભાવિતાનામિત્યાદિ| અર્કાઙ્કુરૈઃ અર્કપલ્લવપુષ્પકૃતૈઃ ક્વાથૈઃ| સાધુ શોભનં યથા ભવતીત્યર્થઃ| અનેકશ ઇતિ ભાવિતાનામિત્યત્ર યોજ્યમ્| તર્પણં વા પિબેદેષામિત્યાદિ| તર્પણં સક્તવઃ| એષાં પૂર્વોક્તાનામર્કાઙ્કુરૈર્ભાવિતયવાનામિત્યર્થઃ| શિરીષેત્યાદિ| શિરીષાદિપુષ્પં પિપ્પલીયુતં તણ્ડુલામ્બુના પીત્વા અશેષતો નિઃશેષાન્ શ્વાસાન્ જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કુન્દો નિર્ગન્ધં શ્વેતપુષ્પમ્| તણ્ડુલામ્બુ તણ્ડુલપ્રક્ષાલનોદકમ્||૩૭-૩૮||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 40

કોલમજ્જાં તાલમૂલમૃષ્યચર્મમસીમપિ | લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ ભાર્ગીં વા સર્પિર્મધુસમાયુતામ્ ||૩૯|| નીચૈઃકદમ્બબીજં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના |૪૦|

કોલમજ્જામિત્યાદિ| કોલમજ્જા બદરમજ્જા, મજ્જાશબ્દ આકારાન્તોઽપ્યસ્તિ, તેન મજ્જામિતિ સાધુપાઠઃ| ‘તાલમૂલમ્’ ઇત્યત્ર ‘તાલમૂલીમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર તાલમૂલીમુષલી| નીચૈઃકદમ્બબીજમિત્યાદિ| નીચૈઃકદમ્બબીજં લઘુકદમ્બબીજમ્| ‘તણ્ડુલામ્બુના’ ઇત્યત્ર ‘પેયમ્’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| કેચિત્ ‘નીપં કદમ્બં રક્તં ચ તત્ પીતં તણ્ડુલામ્બુના’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- નીપં બૃહત્કદમ્બફલં, કદમ્બં લઘુકદમ્બવૃક્ષફલં, રક્તમિતિ વિશેષણાદનયોઃ પક્વયોર્ગ્રહણં યતઃ પરિપક્વં રક્તં ભવતિ, પિષ્ટં પાને દેયમિતિ યાવત્| અપરે તુ તણ્ડુલામ્બુના પીતં સુદારુણાન્ શ્વાસાન્ હન્તીતિ યોજયન્તિ| યે પૂર્વં પઞ્ચલેહપ્રસ્તાવે ‘નીચૈઃકદમ્બબીજાનિ’ ઇતિ પઠન્તિ તન્મતેઽપ્યત્ર ન પુનરુક્તતા, યતઃ પૂર્વં મધુસર્પિર્ભ્યાં વિલિહન્ શ્વાસાન્ હન્તીતિ લેહઃ, અત્ર તુ તણ્ડુલામ્બુના પાનમ્||૩૯||-

Adhikarana 26 (40) · Śloka 41

દ્રાક્ષાં હરીતકીં કૃષ્ણાં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્ ||૪૦|| સર્પિર્મધુભ્યાં વિલિહન્ હન્તિ શ્વાસાન્ સુદારુણાન્ |૪૧|

દ્રાક્ષાં હરીતકીમિત્યાદિ| કૃષ્ણા પિપ્પલી| કર્કટાખ્યા કર્કટશૃઙ્ગી||૪૦||-

Adhikarana 27 (41) · Śloka 42

હરિદ્રાં મરિચં દ્રાક્ષાં ગુડં રાસ્નાં કણાં શટીમ્ ||૪૧|| લિહ્યાત્તૈલેન તુલ્યાનિ શ્વાસાર્તો હિતભોજનઃ |૪૨|

હરિદ્રામિત્યાદિ| કણા પિપ્પલી| કેચિદમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન દર્શિતઃ||૪૧||-

Adhikarana 28 (42) · Śloka 43

ગવાં પુરીષસ્વરસં મધુસર્પિઃકણાયુતમ્ ||૪૨|| લિહ્યાચ્છ્વાસેષુ કાસેષુ વાજિનાં વા શકૃદ્રસમ્ |૪૩|

ગવાં પુરીષસ્વરસમિત્યાદિ| ગોશકૃદ્રસપિપ્પલ્યૌ મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્, અશ્વશકૃદ્રસપિપ્પલ્યૌ વા મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્||૪૨||-

Adhikarana 29 (43) · Śloka 44

પાણ્ડુરોગેષુ શોથેષુ યે યોગાઃ સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ||૪૩|| શ્વાસકાસાપહાસ્તેઽપિ કાસઘ્ના યે ચ કીર્તિતાઃ |૪૪|

ઇદાનીં પાણ્ડુરોગાદ્યુક્તયોગાનત્રાપ્યતિદિશન્નાહ- પાણ્ડુરોગેષ્વિત્યાદિ પાણ્ડુરોગાદિપ્રતિષેધેષુ યે યોગાઃ કથિતાસ્તેઽપિ શ્વાસકાસાપહાઃ, કાસઘ્ના યે ચ કીર્તિતાસ્તેઽપિ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ||૪૩||-

Adhikarana 30 (44) · Śloka 45

ભાર્ગીત્વક્ ત્ર્યૂષણં તૈલં હરિદ્રાં કટુરોહિણીમ્ ||૪૪|| પિપ્પલીં મરિચં ચણ્ડાં ગોશકૃદ્રસમેવ ચ |૪૫|

ભાર્ગીત્વગિત્યાદિ| અત્ર લિહ્યાદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્||૪૪||-

Adhikarana 31 (45) · Śloka 46

તલકોટસ્ય બીજેષુ પચેદુત્કારિકાં શુભામ્ ||૪૫|| સેવ્યમાના નિહન્ત્યેષા શ્વાસાનાશુ સુદુસ્તરાન્ |૪૬|

તલકોટસ્યેત્યાદિ| તલકોટઃ અઙ્કોઠઃ| ઉત્કારિકા લપ્સિકા| કેચિત્ ‘ભાર્ગીત્વક્’ ઇત્યાદિકં ‘તલકોટસ્ય બીજેષુ’ ઇતિપર્યન્તમુત્કારિકાર્યં મન્યન્તે||૪૫||-

Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47

પુરાણસર્પિઃ પિપ્પલ્યઃ કૌલત્થા જાઙ્ગલા રસાઃ ||૪૬|| સુરા સૌવીરકં હિઙ્ગુઃ માતુલુઙ્ગરસો મધુ | દ્રાક્ષામલકબિલ્વાનિ શસ્તાનિ શ્વાસિહિક્કિનામ્ ||૪૭||

ઇદાનીં શ્વાસે હિક્કાયાં ચાન્યદપિ યદ્ધિતં તદાહ- પુરાણસર્પિરિત્યાદિ| કૌલત્થાઃ કુલત્થૈઃ સંસ્કૃતાઃ| જાઙ્ગલા રસા એણાદીનામેવ માંસરસાઃ| સૌવીરકં વિરેચનકલ્પોક્તમ્||૪૬-૪૭||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

શ્વાસહિક્કાપરિગતં સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદૈરુપાચરેત્ | આક્તં લવણતૈલાભ્યાં તૈરસ્ય ગ્રથિતઃ કફઃ ||૪૮|| ખસ્થો વિલયનં યાતિ મારુતશ્ચ પ્રશામ્યતિ |૪૯|

શ્વાસે તત્પ્રસઙ્ગેન ચ હિક્કાયામપિ તુલ્યં પ્રતીકારમાહ- શ્વાસહિક્કાપરિગતમિત્યાદિ| શ્વાસહિક્કાપરિગતં શ્વાસહિક્કાવ્યાપ્તમ્| સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદૈઃ સાલ્વણપ્રભૃતિભિઃ| આક્તં લવણતૈલાભ્યાં સૈન્ધવતિલતૈલાભ્યાં ચુપ્પટિતમ્ આતુરમિત્યર્થઃ| તૈઃ સ્નિગ્ધસ્વૈદેઃ| ગ્રથિતઃ ઘનીભૂતઃ| ખસ્થઃ સ્રોતઃસ્થિતઃ| વિલયનં દ્રવભાવમ્||૪૮||-

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51

સ્વિન્નં જ્ઞાત્વા તતશ્ચૈવ ભોજયિત્વા રસૌદનમ્ ||૪૯|| વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા ભિષગ્ ધૂમં પ્રયોજયેત્ | મનઃશિલાદેવદારુહરિદ્રાચ્છદનામિષૈઃ ||૫૦|| લાક્ષોરુબૂકમૂલૈશ્ચ કૃત્વા વર્તીર્વિધાનતઃ |૫૧|

સ્વેદે કૃતેઽપિ યદા વાતકફાનુબન્ધો નોપશામ્યતિ તદા કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- સ્વિન્નમિત્યાદિ| સ્વિન્નં જ્ઞાત્વા રસૌદનં ભોજયિત્વા વાતકફાનુબન્ધે સતિ યુક્તં ધૂમં પ્રયોજયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| કેષાં ધૂમં પ્રયોજયેદિત્યાહ- મનઃશિલેત્યાદિ| છદનં પત્રકમ્, આમિષં ગુગ્ગુલુઃ| ઉરુબૂકમૂલં રક્તૈરણ્ડમૂલમ્| વિધાનતઃ ધૂમનસ્યકવલગ્રહચિકિત્સિતોક્તવિધાનેન||૪૯-૫૦||-

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

સર્પિર્યવમધુચ્છિષ્ટશાલનિર્યાસજં તથા ||૫૧||

અપરમપિ ધૂમમાહ- સર્પિરિત્યાદિ| મધૂચ્છિષ્ટં મદનમ્| શાલનિર્યાસો રાલા| સર્પિર્યવાદિજં ધૂમં તથા તેનૈવ પ્રકારેણ પ્રયોજયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૫૧||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

શૃઙ્ગબાલખુરસ્નાયુત્વક્ સમસ્તં ગવામપિ |૫૨|

અપરાણ્યપિ ધૂમદ્રવ્યાણ્યાહ- શૃઙ્ગબાલખુરેત્યાદિ| ગવાં શૃઙ્ગાદિકં ત્વક્પર્યન્તં સમસ્તમપિ ધૂમાર્થં પ્રયોજયેત્| સ્નાયુઃ ધનુર્જ્યાબન્ધનાર્થં દ્રવ્યં ‘નહારુ’ ઇતિ લોકે|૫૨|-

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

તુરુષ્કશલ્લકીનાં ચ ગુગ્ગુલોઃ પદ્મકસ્ય ચ ||૫૨||

તુરુષ્કેત્યાદિ| તુરુષ્કઃ સિહ્લકઃ| તુરુષ્કાદિપદ્મકાન્તાનાં વા ધૂમં પ્રયોજયેત્||૫૨||

Adhikarana 38 (53) · Śloka 53

એતે સર્વે સસર્પિષ્કા ધૂમાઃ કાર્યા વિજાનતા |૫૩|

પૂર્વોક્તધૂમાનામુપસંહારમાહ- એત ઇત્યાદિ| એતે પૂર્વોક્તા ધૂમાઃ સસર્પિષ્કાઃ સઘૃતા વિજાનતા વૈદ્યેન કાર્યાઃ|૫૩|-

Adhikarana 39 (53) · Śloka 53

બલીયસિ કફગ્રસ્તે વમનં સવિરેચનમ્ ||૫૩||

શ્વાસિહિક્કિનામવસ્થાયાં વિરેચનમાહ- બલીયસીત્યાદિ| બલીયસિ બલયુક્તે પુરુષે, વમનં સવિરેચનં ‘મૃદુ હિતમ્’ ઇત્યત્રાધ્યાહાર્યમ્||૫૩||

Adhikarana 40 (54) · Śloka 54

દુર્બલે ચૈવ રૂક્ષે ચ તર્પણં હિતમુચ્યતે | જાઙ્ગલોરભ્રજૈર્માંસૈરાનૂપૈર્વા સુસંસ્કૃતૈઃ ||૫૪||

દુર્બલે ઇત્યાદિ| તર્પણં સન્તર્પણમ્| કૈસ્તર્પણં પ્રયોક્તવ્યમિત્યાહ- જાઙ્ગલોરભ્રજૈરિત્યાદિ| જાઙ્ગલા એણાદયો લાવાદયશ્ચ| ઉરભ્રો મેષઃ| આનૂપાઃ કચ્છપાદયઃ| સુસંસ્કૃતૈઃ સૂદશાસ્ત્રોક્તવિધિના||૫૪||

Adhikarana 41 (55) · Śloka 55

નિદિગ્ધિકાં ચામલકપ્રમાણાં હિઙ્ગ્વર્ધયુક્તાં મધુના સુયુક્તામ્ | લિહન્નરઃ શ્વાસનિપીડિતો હિ શ્વાસં જયત્યેવ બલાત્ર્યહેણ ||૫૫||

ઇદાનીં શ્વાસે સિદ્ધતમં યોગમાહ- નિદિગ્ધિકામિત્યાદિ| નિદિગ્ધિકા કણ્ટકારી, તાં કલ્કીકૃતામામલકપ્રમાણાં તદર્ધપ્રમાણેન હિઙ્ગુના મધુના ચ યુક્તાં શ્વાસપીડિતો નરઃ પુરુષો લિહન્ બલાત્ શ્વાસમાશુ ત્ર્યહાજ્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| એતત્ સર્વશ્વાસચિકિત્સિતં સામાન્યમપિ દ્રવ્યસ્વરૂપમભિસમીક્ષ્ય વિશેષાદૂહ્યમિતિ||૫૫||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

યથાઽગ્નિરિદ્ધઃ પવનાનુવિદ્ધો વજ્રં યથા વા સુરરાજમુક્તમ્ | રોગાસ્તથૈતે ખલુ દુર્નિવારાઃ શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ વિલમ્બિકા ચ ||૫૬||

શ્વાસસ્ય તત્પ્રસઙ્ગેન ચ કાસાદીનામપિ દુઃખોપચર્યત્વખ્યાપનાર્થમાહ- યથાઽગ્નિરિદ્ધ ઇત્યાદિ| ઇદ્ધઃ દીપ્તઃ| પવનાનુવિદ્ધો વાતસહિતઃ||૫૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 51

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે હિક્કાશ્વાસપ્રતિષેધો નામ (ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે હિક્કાશ્વાસપ્રતિષેધો નામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૧||