51. śvāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ શ્વાસપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| યૈરેવ કારણૈર્હિક્કા બહુભિઃ સમ્પ્રવર્તતે | તૈરેવ કારણૈઃ શ્વાસો ઘોરો ભવતિ દેહિનામ્ ||૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

વિહાય પ્રકૃતિં વાયુઃ પ્રાણોઽથ કફસંયુતઃ | શ્વાસયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તં શ્વાસં પરિચક્ષતે ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચધા | ભિદ્યતે સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસ એકો વિશેષતઃ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પીડા ભક્તદ્વેષોઽરતિઃ પરા | આનાહઃ પાર્શ્વયોઃ શૂલં વૈરસ્યં વદનસ્ય ચ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

કિઞ્ચિદારભમાણસ્ય યસ્ય શ્વાસઃ પ્રવર્તતે | નિષણ્ણસ્યૈતિ શાન્તિં ચ સ ક્ષુદ્ર ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ||૭||

Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10

તૃટ્સ્વેદવમથુપ્રાયઃ કણ્ઠઘુર્ઘુરિકાન્વિતઃ | વિશેષાદ્દુર્દિને તામ્યેચ્છ્વાસઃ સ તમકો મતઃ ||૮|| ઘોષેણ મહતાઽઽવિષ્ટઃ સકાસઃ સકફો નરઃ | યઃ શ્વસિત્યબલોઽન્નદ્વિટ્ સુપ્તસ્તમકપીડિતઃ ||૯|| સ શામ્યતિ કફે હીને સ્વપતશ્ચ વિવર્ધતે | મૂર્ચ્છાજ્વરાભિભૂતસ્ય જ્ઞેયઃ પ્રતમકસ્તુ સઃ ||૧૦||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

આધ્માતો દહ્યમાનેન બસ્તિના સરુજં નરઃ | સર્વપ્રાણેન વિચ્છિન્નં શ્વસ્યાચ્છિન્નં તમાદિશેત્ ||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

નિઃસઞ્જ્ઞઃ પાર્શ્વશૂલાર્તઃ શુષ્કકણ્ઠોઽતિઘોષવાન્ | સંરબ્ધનેત્રસ્ત્વાયમ્ય યઃ શ્વસ્યાત્ સ મહાન્ સ્મૃતઃ ||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

મર્મસ્વાયમ્યમાનેષુ શ્વસન્મૂઢો મુહુશ્ચ યઃ | ઊર્ધ્વપ્રેક્ષી હતરવસ્તમૂર્ધ્વશ્વાસમાદિશેત્ ||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ક્ષુદ્રઃ સાધ્યતમસ્તેષાં તમકઃ કૃચ્છ્ર ઉચ્યતે | ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ તમકો દુર્બલસ્ય ચ ||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

સ્નેહબસ્તિં વિના કેચિદૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ | મૃદુ પ્રાણવતાં શ્રેષ્ઠં શ્વાસિનામાદિશન્તિ હિ ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

શ્વાસે કાસે ચ હિક્કાયાં હૃદ્રોગે ચાપિ પૂજિતમ્ | ઘૃતં પુરાણં સંસિદ્ધમભયાવિડરામઠૈઃ ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

સૌવર્ચલાભયાબિલ્વૈઃ સંસ્કૃતં વાઽનવં ઘૃતમ્ | પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે ||૧૭|| સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ |૧૮|

Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21

હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકત્રિફલાવ્યોષચિત્રકૈઃ ||૧૮|| દ્વિક્ષીરં સાધિતં સર્પિશ્ચતુર્ગુણજલાપ્લુતમ્ | કોલમાત્રૈઃ પિબેત્તદ્ધિ શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ ||૧૯|| અર્શાંસ્યરોચકં ગુલ્મં શકૃદ્ભેદં ક્ષયં તથા | કૃત્સ્ને વૃષકષાયે વા પચેત્ સર્પિશ્ચતુર્ગુણે ||૨૦|| તન્મૂલકુસુમાવાપં શીતં ક્ષૌદ્રેણ યોજયેત્ |૨૧|

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23

શૃઙ્ગીમધૂલિકાભાર્ગીશુણ્ઠીતાર્ક્ષ્યસિતામ્બુદૈઃ ||૨૧|| સહરિદ્રૈઃ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ સમૈરાવાપ્ય યોગતઃ | ઘૃતપ્રસ્થં પચેદ્ધીમાન્ શીતતોયે ચતુર્ગુણે ||૨૨|| શ્વાસં કાસં તથા હિક્કાં સર્પિરેતન્નિયચ્છતિ |૨૩|

Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25

સુવહા કાલિકા ભાર્ગી શુકાખ્યા નૈચુલં ફલમ્ ||૨૩|| કાકાદની શૃઙ્ગવેરં વર્ષાભૂર્બૃહતીદ્વયમ્ | કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેદેભિર્જલદ્વિકમ્ ||૨૪|| કટૂષ્ણં પીતમેતદ્ધિ શ્વાસામયવિનાશનમ્ |૨૫|

Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26

સૌવર્ચલયવક્ષારકટુકાવ્યોષચિત્રકૈઃ ||૨૫|| વચાભયાવિડઙ્ગૈશ્ચ સાધિતં શ્વાસશાન્તયે | ગોપવલ્લ્યુદકે સિદ્ધં સ્યાદન્યદ્દ્વિગુણે ઘૃતમ્ ||૨૬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

પઞ્ચૈતાનિ હવીંષ્યાહુર્ભિષજઃ શ્વાસકાસયોઃ |૨૭|

Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29

તાલીશતામલક્યુગ્રાજીવન્તીકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ||૨૭|| બિલ્વપુષ્કરભૂતીકસૌવર્ચલકણાગ્નિભિઃ | પથ્યાતેજોવતીયુક્તૈઃ સર્પિર્જલચતુર્ગુણમ્ ||૨૮|| હિઙ્ગુપાદયુતં સિદ્ધં સર્વશ્વાસહરં પરમ્ | વાસાઘૃતં ષટ્પલં વા ઘૃતં ચાત્ર હિતં ભવેત્ ||૨૯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

તૈલં દશગુણે સિદ્ધં ભૃઙ્ગરાજરસે શુભે | સેવ્યમાનં યથાન્યાયં શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ ||૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 32

ફલામ્લા વિષ્કિરરસાઃ સ્નિગ્ધાઃ પ્રવ્યક્તસૈન્ધવાઃ | એણાદીનાં શિરોભિર્વા કૌલત્થા વા સુસંસ્કૃતાઃ ||૩૧|| હન્યુઃ શ્વાસં ચ કાસં ચ સંસ્કૃતાનિ પયાંસિ ચ |૩૨|

Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35

તિમિરસ્ય ચ બીજાનિ કર્કટાખ્યા ચ ચૂર્ણિતા ||૩૨|| દુરાલભાઽથ પિપ્પલ્યઃ કટુકાખ્યા હરીતકી | શ્વાવિન્મયૂરરોમાણિ કોલા માગધિકાકણાઃ ||૩૩|| ભાર્ગીત્વક્ શૃઙ્ગવેરં ચ શર્કરા શલ્લકાઙ્ગજમ્ | નૃત્તકૌણ્ડકબીજાનિ ચૂર્ણિતાનિ તુ કેવલમ્ ||૩૪|| પઞ્ચ શ્લોકાર્ધિકાસ્ત્વેતે લેહા યે સમ્યગીરિતાઃ | સર્પિર્મધુભ્યાં તે લેહ્યાઃ કાસશ્વાસાર્દિતૈર્નરૈઃ ||૩૫||

Adhikarana 23 (36) · Śloka 36

સપ્તચ્છદસ્ય પુષ્પાણિ પિપ્પલીશ્ચાપિ મસ્તુના | પિબેત્ સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુના ધાનાશ્ચાપ્યથ ભક્ષયેત્ ||૩૬||

Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38

અર્કાઙ્કુરૈર્ભાવિતાનાં યવાનાં સાધ્વનેકશઃ | તર્પણં વા પિબેદેષાં સક્ષૌદ્રં શ્વાસપીડિતઃ ||૩૭|| શિરીષકદલીકુન્દપુષ્પં માગધિકાયુતમ્ | તણ્ડુલામ્બુયુતં પીત્વા જયેચ્છ્વાસાનશેષતઃ ||૩૮||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 40

કોલમજ્જાં તાલમૂલમૃષ્યચર્મમસીમપિ | લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ ભાર્ગીં વા સર્પિર્મધુસમાયુતામ્ ||૩૯|| નીચૈઃકદમ્બબીજં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના |૪૦|

Adhikarana 26 (40) · Śloka 41

દ્રાક્ષાં હરીતકીં કૃષ્ણાં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્ ||૪૦|| સર્પિર્મધુભ્યાં વિલિહન્ હન્તિ શ્વાસાન્ સુદારુણાન્ |૪૧|

Adhikarana 27 (41) · Śloka 42

હરિદ્રાં મરિચં દ્રાક્ષાં ગુડં રાસ્નાં કણાં શટીમ્ ||૪૧|| લિહ્યાત્તૈલેન તુલ્યાનિ શ્વાસાર્તો હિતભોજનઃ |૪૨|

Adhikarana 28 (42) · Śloka 43

ગવાં પુરીષસ્વરસં મધુસર્પિઃકણાયુતમ્ ||૪૨|| લિહ્યાચ્છ્વાસેષુ કાસેષુ વાજિનાં વા શકૃદ્રસમ્ |૪૩|

Adhikarana 29 (43) · Śloka 44

પાણ્ડુરોગેષુ શોથેષુ યે યોગાઃ સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ||૪૩|| શ્વાસકાસાપહાસ્તેઽપિ કાસઘ્ના યે ચ કીર્તિતાઃ |૪૪|

Adhikarana 30 (44) · Śloka 45

ભાર્ગીત્વક્ ત્ર્યૂષણં તૈલં હરિદ્રાં કટુરોહિણીમ્ ||૪૪|| પિપ્પલીં મરિચં ચણ્ડાં ગોશકૃદ્રસમેવ ચ |૪૫|

Adhikarana 31 (45) · Śloka 46

તલકોટસ્ય બીજેષુ પચેદુત્કારિકાં શુભામ્ ||૪૫|| સેવ્યમાના નિહન્ત્યેષા શ્વાસાનાશુ સુદુસ્તરાન્ |૪૬|

Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47

પુરાણસર્પિઃ પિપ્પલ્યઃ કૌલત્થા જાઙ્ગલા રસાઃ ||૪૬|| સુરા સૌવીરકં હિઙ્ગુઃ માતુલુઙ્ગરસો મધુ | દ્રાક્ષામલકબિલ્વાનિ શસ્તાનિ શ્વાસિહિક્કિનામ્ ||૪૭||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

શ્વાસહિક્કાપરિગતં સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદૈરુપાચરેત્ | આક્તં લવણતૈલાભ્યાં તૈરસ્ય ગ્રથિતઃ કફઃ ||૪૮|| ખસ્થો વિલયનં યાતિ મારુતશ્ચ પ્રશામ્યતિ |૪૯|

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51

સ્વિન્નં જ્ઞાત્વા તતશ્ચૈવ ભોજયિત્વા રસૌદનમ્ ||૪૯|| વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા ભિષગ્ ધૂમં પ્રયોજયેત્ | મનઃશિલાદેવદારુહરિદ્રાચ્છદનામિષૈઃ ||૫૦|| લાક્ષોરુબૂકમૂલૈશ્ચ કૃત્વા વર્તીર્વિધાનતઃ |૫૧|

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

સર્પિર્યવમધુચ્છિષ્ટશાલનિર્યાસજં તથા ||૫૧||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

શૃઙ્ગબાલખુરસ્નાયુત્વક્ સમસ્તં ગવામપિ |૫૨|

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

તુરુષ્કશલ્લકીનાં ચ ગુગ્ગુલોઃ પદ્મકસ્ય ચ ||૫૨||

Adhikarana 38 (53) · Śloka 53

એતે સર્વે સસર્પિષ્કા ધૂમાઃ કાર્યા વિજાનતા |૫૩|

Adhikarana 39 (53) · Śloka 53

બલીયસિ કફગ્રસ્તે વમનં સવિરેચનમ્ ||૫૩||

Adhikarana 40 (54) · Śloka 54

દુર્બલે ચૈવ રૂક્ષે ચ તર્પણં હિતમુચ્યતે | જાઙ્ગલોરભ્રજૈર્માંસૈરાનૂપૈર્વા સુસંસ્કૃતૈઃ ||૫૪||

Adhikarana 41 (55) · Śloka 55

નિદિગ્ધિકાં ચામલકપ્રમાણાં હિઙ્ગ્વર્ધયુક્તાં મધુના સુયુક્તામ્ | લિહન્નરઃ શ્વાસનિપીડિતો હિ શ્વાસં જયત્યેવ બલાત્ર્યહેણ ||૫૫||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

યથાઽગ્નિરિદ્ધઃ પવનાનુવિદ્ધો વજ્રં યથા વા સુરરાજમુક્તમ્ | રોગાસ્તથૈતે ખલુ દુર્નિવારાઃ શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ વિલમ્બિકા ચ ||૫૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 51

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે હિક્કાશ્વાસપ્રતિષેધો નામ (ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૧||