Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਯੈਰੇਵ ਕਾਰਣੈਰ੍ਹਿਕ੍ਕਾ ਬਹੁਭਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਤੈਰੇਵ ਕਾਰਣੈਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਘੋਰੋ ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩||
View original
अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
यैरेव कारणैर्हिक्का बहुभिः सम्प्रवर्तते |
तैरेव कारणैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम् ||३||
ਹਿਕ੍ਕਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤੁਲ੍ਯਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰਮ੍ਭਃ; ਅਤ ਏਵ ਵੇਗਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਾਗਤਵਾਤਯੋਗਿਤ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੇਕਮੇਵੋਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ| ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਮਾਹ- ਯੈਰੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੈਰੇਵੇਤਿ ਵਿਦਾਹ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਕਾਰਣੈਃ ਹੇਤੁਭਿਃ| ਬਹੁਭਿਃ ਅਨੇਕੈਃ, ਬਹੁਭਿਰਿਤਿ ਕਥਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਹਿਕ੍ਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਜਾਯਤੇ, ਤੈਰੇਵ ਕਾਰਣੈਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਦੇਹਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਂ ਭਵਤਿ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ? ਘੋਰਃ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਅਮੁਂ ਪਾਠਮਯੁਕ੍ਤਂ ਵਦਤਿ, ਹਿਕ੍ਕਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਏਵ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਮਯਾ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਠਿਤਃ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਵਿਹਾਯ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣੋਥ ਕਫਸਂਯੁਤਃ |
ਸ਼੍ਵਾਸਯਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸਤੇ ||੪||
View original
विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणोऽथ कफसंयुतः |
श्वासयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते ||४||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਵਿਹਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਿਹਾਯ ਵਿਗੁਣੋ ਭੂਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਕਫਸਂਯੁਤਃ ਸਨ੍ ਯਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਯਤਿ ਤਂ ਬੁਧਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸਤੇ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਃ ਕਫਸਂਯੁਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇਪਿ ਦੋਸਾਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੋ ਵਾਤਿਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠਸ੍ਤਮਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਛਿਨ੍ਨਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯੌ ਮਾਰੁਤਕੋਪਜੌ”- ਇਤਿ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਸ੍ਤਮਕਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ |
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੫||
View original
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||५||
ਸ਼੍ਵਾਸਭੇਦਾਨਾਹ- ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਕੋਪਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪਞ੍ਚਵਚਨਂ ਤਮਕਭੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੋਰਤਿਃ ਪਰਾ |
ਆਨਾਹਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸ਼ੂਲਂ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਦਨਸ੍ਯ ਚ ||੬||
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा भक्तद्वेषोऽरतिः परा |
आनाहः पार्श्वयोः शूलं वैरस्यं वदनस्य च ||६||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪੀਡਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਭਵਤਿ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਰਭਮਾਣਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਨਿਸਣ੍ਣਸ੍ਯੈਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਚ ਸ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੭||
View original
किञ्चिदारभमाणस्य यस्य श्वासः प्रवर्तते |
निषण्णस्यैति शान्तिं च स क्षुद्र इति सञ्ज्ञितः ||७||
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ- ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਰਭਮਾਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਆਰਭਮਾਣਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨਿਸਣ੍ਣਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੇਤਿ ਸ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ||੭||
Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10
ਤਟ੍ਸ੍ਵੇਦਵਮਥੁਪ੍ਰਾਯਃ ਕਣ੍ਠਘੁਰ੍ਘੁਰਿਕਾਨ੍ਵਿਤਃ |
ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਤਾਮ੍ਯੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਸ ਤਮਕੋ ਮਤਃ ||੮||
ਘੋਸੇਣ ਮਹਤਾਵਿਸ੍ਟਃ ਸਕਾਸਃ ਸਕਫੋ ਨਰਃ |
ਯਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਬਲੋਨ੍ਨਦ੍ਵਿਟ੍ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਤਮਕਪੀਡਿਤਃ ||੯||
ਸ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਕਫੇ ਹੀਨੇ ਸ੍ਵਪਤਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ |
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜ੍ਵਰਾਭਿਭੂਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਤੁ ਸਃ ||੧੦||
View original
तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुर्घुरिकान्वितः |
विशेषाद्दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः ||८||
घोषेण महताऽऽविष्टः सकासः सकफो नरः |
यः श्वसित्यबलोऽन्नद्विट् सुप्तस्तमकपीडितः ||९||
स शाम्यति कफे हीने स्वपतश्च विवर्धते |
मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्ञेयः प्रतमकस्तु सः ||१०||
ਤਮਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਟ੍ਸ੍ਵੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਃ ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਤਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ? ਤਟ੍ਸ੍ਵੇਦਵਮਥੁਪ੍ਰਾਯਃ| ਤਟ੍ ਤਸ੍ਣਾ, ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਃ, ਵਮਥੁਃ ਥੂਤ੍ਕਤਿਃ, ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਿਕਯਾ ਅਨ੍ਵਿਤੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਤਮਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ||੮-੧੦||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
ਆਧ੍ਮਾਤੋ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਸਰੁਜਂ ਨਰਃ |
ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੧||
View original
आध्मातो दह्यमानेन बस्तिना सरुजं नरः |
सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत् ||११||
ਛਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਆਧ੍ਮਾਤੋ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਣ੍ਠੋਤਿਘੋਸਵਾਨ੍ |
ਸਂਰਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਯਮ੍ਯ ਯਃ ਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੨||
View original
निःसञ्ज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककण्ठोऽतिघोषवान् |
संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात् स महान् स्मृतः ||१२||
ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਚੇਤਨਾਰਹਿਤਃ, ਸਂਰਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਃ ਸਸ਼ੋਥਲੋਚਨਃ, ਆਯਮ੍ਯ ਦ੍ਵਿਧੀਭੂਯੇਵ, ਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਮਹਾਨ੍ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣੋਰਭੇਦਾਤ੍ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸ ਏਵ ‘ਮਹਾਨ੍’ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ||੧੨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਾਯਮ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਮੂਢੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚ ਯਃ |
ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰੇਕ੍ਸੀ ਹਤਰਵਸ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੩||
View original
मर्मस्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः |
ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत् ||१३||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਮਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਸੁ ਹਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਃਸੁ| ਆਯਮ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਆਕਸ੍ਯਮਾਣੇਸੁ| ਮੂਢੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ| ਮੁਹੁਃ ਅਨਵਰਤਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰੇਕ੍ਸੀ ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਃ| ਹਤਰਵੋ ਹਤਸ੍ਵਨਃ||੧੩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸਾਧ੍ਯਤਮਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤਮਕਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ |
ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਮਕੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚ ||੧੪||
View original
क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||१४||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਕ੍ਸੁਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੋਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਃ| ਤਮਕੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚੇਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਪੁਂਸਸ੍ਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਚਕਾਰਾਤ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਂ ‘ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਪਿ ਲਭ੍ਯਤੇ||੧੪||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਕੇਚਿਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ |
ਮਦੁ ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਸ਼੍ਵਾਸਿਨਾਮਾਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੫||
View original
स्नेहबस्तिं विना केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् |
मृदु प्राणवतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि ||१५||
ਇਦਾਨੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਂ ਵਿਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ਨਿਸੇਧਕਰਣਂ ਸ਼੍ਵਾਸੇਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ੇਨਾਪਿ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਿਨਾ ਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਮਨਮ੍, ਅਧਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਰੇਕਃ; ਮਦੁ ਅਪੀਡਾਕਰਮ੍, ਏਤਦ੍ਵਮਨਵਿਰੇਕਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਵਤਾਂ ਬਲਵਤਾਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਪਰਮਤਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮਨੁਮਤਮੇਵ||੧੫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਕਾਸੇ ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਚਾਪਿ ਪੂਜਿਤਮ੍ |
ਘਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਮਭਯਾਵਿਡਰਾਮਠੈਃ ||੧੬||
View original
श्वासे कासे च हिक्कायां हृद्रोगे चापि पूजितम् |
घृतं पुराणं संसिद्धमभयाविडरामठैः ||१६||
ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਨਿਤ੍ਯੋਪਯੋਗਿਕਂ ਘਤਮਾਹ- ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਯਾਦਿਭਿਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਪੁਰਾਣਂ ਘਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸੁ ਪੂਜਿਤਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੁਰਾਣਂ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਰਾਮਠਂ ਹਿਙ੍ਗੁ||੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਭਯਾਬਿਲ੍ਵੈਃ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਵਾਨਵਂ ਘਤਮ੍ |
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਪ੍ਰਥਮੇ ਗਣੇ ||੧੭||
ਸਪਞ੍ਚਲਵਣਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ |੧੮|
View original
सौवर्चलाभयाबिल्वैः संस्कृतं वाऽनवं घृतम् |
पिप्पल्यादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे ||१७||
सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासौ व्यपोहति |१८|
ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਭਯਾਬਿਲ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦਿਭਿਃ ਸਿਦ੍ਧਮਨਵਂ ਪੁਰਾਣਂ ਘਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸੁ ਸਂਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕੇ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਪ੍ਰਥਮੋ ਗਣੋ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸਪਞ੍ਚਲਵਣਮਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ ਪਞ੍ਚਲਵਣਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਪਾਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਕਲ੍ਪਾਭਿਧਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਯੋਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪਞ੍ਚਲਵਣੇਨ ਸਹ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਃ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਾਤ੍||੧੭||-
Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21
ਹਿਂਸ੍ਰਾਵਿਡਙ੍ਗਪੂਤੀਕਤ੍ਰਿਫਲਾਵ੍ਯੋਸਚਿਤ੍ਰਕੈਃ ||੧੮||
ਦ੍ਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਸਾਧਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਜਲਾਪ੍ਲੁਤਮ੍ |
ਕੋਲਮਾਤ੍ਰੈਃ ਪਿਬੇਤ੍ਤਦ੍ਧਿ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ||੧੯||
ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯਰੋਚਕਂ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦਂ ਕ੍ਸਯਂ ਤਥਾ |
ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਵਸਕਸਾਯੇ ਵਾ ਪਚੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ||੨੦||
ਤਨ੍ਮੂਲਕੁਸੁਮਾਵਾਪਂ ਸ਼ੀਤਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍ |੨੧|
View original
हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः ||१८||
द्विक्षीरं साधितं सर्पिश्चतुर्गुणजलाप्लुतम् |
कोलमात्रैः पिबेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति ||१९||
अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा |
कृत्स्ने वृषकषाये वा पचेत् सर्पिश्चतुर्गुणे ||२०||
तन्मूलकुसुमावापं शीतं क्षौद्रेण योजयेत् |२१|
ਹਿਂਸ੍ਰਾਵਿਡਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਂਸ੍ਰਾ ਬਹਦਹਿਂਸ੍ਰਾ, ਪੂਤੀਕਃ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ| ਦ੍ਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਕੋਲਮਾਤ੍ਰੈਃ ਅਰ੍ਧਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣੈਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯਾਲ੍ਪੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੋਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਸਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਦਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਵਸਕਸਾਯੇ ਵਾ ਪਚੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਃ, ‘ਵਾਸਾਘਤਂ ਸਟ੍ਪਲਂ ਚ ਘਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਚਨੇਨ ਵਾਸਾਘਤਸ੍ਯ ਕਥਨਾਤ੍||੧੮-੨੦||-
Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23
ਸ਼ਙ੍ਗੀਮਧੂਲਿਕਾਭਾਰ੍ਗੀਸ਼ੁਣ੍ਠੀਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਸਿਤਾਮ੍ਬੁਦੈਃ ||੨੧||
ਸਹਰਿਦ੍ਰੈਃ ਸਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵੈਃ ਸਮੈਰਾਵਾਪ੍ਯ ਯੋਗਤਃ |
ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਚੇਦ੍ਧੀਮਾਨ੍ ਸ਼ੀਤਤੋਯੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ||੨੨||
ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਾਸਂ ਤਥਾ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਸਰ੍ਪਿਰੇਤਨ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ |੨੩|
View original
शृङ्गीमधूलिकाभार्गीशुण्ठीतार्क्ष्यसिताम्बुदैः ||२१||
सहरिद्रैः सयष्ट्याह्वैः समैरावाप्य योगतः |
घृतप्रस्थं पचेद्धीमान् शीततोये चतुर्गुणे ||२२||
श्वासं कासं तथा हिक्कां सर्पिरेतन्नियच्छति |२३|
ਸ਼ਙ੍ਗੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਗੀ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗੀ| ਮਧੂਲਿਕਾ ਤਣਜਾਤਿਃ ‘ਮਰ੍ਕਟ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਅਮ੍ਬੁਦੋ ਮੁਸ੍ਤਾ| ਆਵਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ| ਯੋਗਤਃ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ, ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਕਲ੍ਕੇਨ ਉਤ੍ਕਟਗਨ੍ਧਾਦਿਕਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਃ ਕਲ੍ਕੋ ਦੇਯੋ ਨ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ, ਯੋਗਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਮਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਤਥਾ ਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪਰਿਭਾਸਾਵਸ਼ਾਦੇਵ ਜਲਚਾਤੁਰ੍ਗੁਣ੍ਯਂ ਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਇਤਿ ਕਰਣਂ ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸੁਵਹਾਦਿਯੋਗੋਕ੍ਤਜਲਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮਤ੍ਰਾਪਿ ਮਾ ਭੂਦਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ ਨਿਵਾਰਯਤਿ||੨੧-੨੨||-
Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25
ਸੁਵਹਾ ਕਾਲਿਕਾ ਭਾਰ੍ਗੀ ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾ ਨੈਚੁਲਂ ਫਲਮ੍ ||੨੩||
ਕਾਕਾਦਨੀ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਵਰ੍ਸਾਭੂਰ੍ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍ |
ਕੋਲਮਾਤ੍ਰੈਰ੍ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਚੇਦੇਭਿਰ੍ਜਲਦ੍ਵਿਕਮ੍ ||੨੪||
ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਪੀਤਮੇਤਦ੍ਧਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਮਯਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ |੨੫|
View original
सुवहा कालिका भार्गी शुकाख्या नैचुलं फलम् ||२३||
काकादनी शृङ्गवेरं वर्षाभूर्बृहतीद्वयम् |
कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पचेदेभिर्जलद्विकम् ||२४||
कटूष्णं पीतमेतद्धि श्वासामयविनाशनम् |२५|
ਸੁਵਹਾ ਕਾਲਿਕਾ ਭਾਰ੍ਗੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਵਹਾ ਗੋਧਾਪਦੀ, ਕਾਲਿਕਾ ਕਾਲੇਯਕਂ, ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾ ਚਰ੍ਮਕਾਰਵਟਃ, ਸ਼ੁਕਸ਼ਿਮ੍ਬਾਮਪਰੇ, ਨੈਚੁਲਂ ਫਲਂ ਜਲਵੇਤਸਫਲਂ, ਕਾਕਾਦਨੀ ਵਾਯਸਤਿਨ੍ਦੁਕਃ, ਵਰ੍ਸਾਭੂਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ, ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥੂਲਫਲਾ ਚਣਕਫਲਾ ਚ, ਕੋਲਮਾਤ੍ਰੈਃ ਅਰ੍ਧਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸੁਵਹਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣੈਰਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਜਲਦ੍ਵਿਕਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਜਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩-੨੪||-
Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26
ਸੌਵਰ੍ਚਲਯਵਕ੍ਸਾਰਕਟੁਕਾਵ੍ਯੋਸਚਿਤ੍ਰਕੈਃ ||੨੫||
ਵਚਾਭਯਾਵਿਡਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ |
ਗੋਪਵਲ੍ਲ੍ਯੁਦਕੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਘਤਮ੍ ||੨੬||
View original
सौवर्चलयवक्षारकटुकाव्योषचित्रकैः ||२५||
वचाभयाविडङ्गैश्च साधितं श्वासशान्तये |
गोपवल्ल्युदके सिद्धं स्यादन्यद्द्विगुणे घृतम् ||२६||
ਸੌਵਰ੍ਚਲਯਵਕ੍ਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮ੍| ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦੀਨਾਂ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਕੇਨ ਦ੍ਰਵੇਣ ਵਾ ਅਨੁਕ੍ਤੇਨਾਪਿ ਜਲੇਨ ਸਾਧਿਤਂ ਘਤਂ ਪੀਤਂ ਸਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਭਵਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਗੋਪਵਲ੍ਲ੍ਯੁਦਕੇ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਪਵਲ੍ਲ੍ਯੁਦਕੇ ਸਾਰਿਵਾਕ੍ਵਾਥੇ| ਅਨ੍ਯਦਿਤਿ ਘਤਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਘਤਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਗੋਪਵਲ੍ਲੀਕ੍ਵਾਥੇ||੨੫-੨੬||
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਹਵੀਂਸ੍ਯਾਹੁਰ੍ਭਿਸਜਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਯੋਃ |੨੭|
View original
पञ्चैतानि हवींष्याहुर्भिषजः श्वासकासयोः |२७|
ਇਦਾਨੀਂ ਹਿਂਸ੍ਰਾਦਿਪਞ੍ਚਘਤਾਨਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਤਤਮਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਹਵੀਂਸ੍ਯਾਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚੈਤਾਨੀਤਿ ਹਿਂਸ੍ਰਾਦਿਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਾਦਿਸੁਵਹਾਦਿਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦਿਗੋਪਵਲ੍ਲ੍ਯਾਦੀਨਿ|੨੭|-
Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29
ਤਾਲੀਸ਼ਤਾਮਲਕ੍ਯੁਗ੍ਰਾਜੀਵਨ੍ਤੀਕੁਸ੍ਠਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ||੨੭||
ਬਿਲ੍ਵਪੁਸ੍ਕਰਭੂਤੀਕਸੌਵਰ੍ਚਲਕਣਾਗ੍ਨਿਭਿਃ |
ਪਥ੍ਯਾਤੇਜੋਵਤੀਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਜਲਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ ||੨੮||
ਹਿਙ੍ਗੁਪਾਦਯੁਤਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਹਰਂ ਪਰਮ੍ |
ਵਾਸਾਘਤਂ ਸਟ੍ਪਲਂ ਵਾ ਘਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ||੨੯||
View original
तालीशतामलक्युग्राजीवन्तीकुष्ठसैन्धवैः ||२७||
बिल्वपुष्करभूतीकसौवर्चलकणाग्निभिः |
पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणम् ||२८||
हिङ्गुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम् |
वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत् ||२९||
ਤਾਲੀਸ਼ਤਾਮਲਕੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮਲਕੀ ਦਲਫਲਿਕਾ, ਉਗ੍ਰਾ ਵਚਾ, ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਪਟੋਲਸਮਾਨਪਤ੍ਰਾ ਕਨ੍ਦਵਤੀ ਪਸ਼੍ਚਿਮਦੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਲਾਟਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥੂਲਵਲ੍ਲੀ ਵਿਲਕ੍ਸਣੈਵ, ਪੁਸ੍ਕਰਂ ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਂ, ਭੂਤੀਕਂ ਰੋਹਿਸਂ, ਕਣਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ, ਅਗ੍ਨਿਃ ਚਿਤ੍ਰਕਃ, ਤੇਜੋਵਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਹਿਙ੍ਗੁਪਾਦਯੁਤਮਿਤਿ ਏਕਦ੍ਰਵ੍ਯਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਵਾਸਾਘਤਂ ਸਟ੍ਪਲਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਸਾਘਤਂ ‘ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਵਸੇ ਤਤ੍ਕੁਸੁਮੈਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਹਿਤਂ; ਸਟ੍ਪਲਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ||੨੭-੨੯||
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
ਤੈਲਂ ਦਸ਼ਗੁਣੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਭਙ੍ਗਰਾਜਰਸੇ ਸ਼ੁਭੇ |
ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਂ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ||੩੦||
View original
तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजरसे शुभे |
सेव्यमानं यथान्यायं श्वासकासौ व्यपोहति ||३०||
ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਯੋਃ ਸ਼੍ਵਾਸਯੋਃ ਸ੍ਨੇਹਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸ੍ਨੇਹਮਾਹ- ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯੋ ਯੋ ਯਥਾ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਸ੍ਤਥਾ; ਏਤੇਨ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਮਚ੍ਛਪਾਨਂ ਵਾ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ਨਾਸ਼ਯਤਿ||੩੦||
Adhikarana 21 (31) · Śloka 32
ਫਲਾਮ੍ਲਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਰਸਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸੈਨ੍ਧਵਾਃ |
ਏਣਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਰ੍ਵਾ ਕੌਲਤ੍ਥਾ ਵਾ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ||੩੧||
ਹਨ੍ਯੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਚ ਕਾਸਂ ਚ ਸਂਸ੍ਕਤਾਨਿ ਪਯਾਂਸਿ ਚ |੩੨|
View original
फलाम्ला विष्किररसाः स्निग्धाः प्रव्यक्तसैन्धवाः |
एणादीनां शिरोभिर्वा कौलत्था वा सुसंस्कृताः ||३१||
हन्युः श्वासं च कासं च संस्कृतानि पयांसि च |३२|
ਫਲਾਮ੍ਲਾ ਵਿਸ੍ਕਿਰਰਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਾਮ੍ਲਾ ਦਾਡਿਮਬੀਜਪੂਰਾਦਿਨਾ ਅਮ੍ਲੀਕਤਾਃ| ਵਿਸ੍ਕਿਰਰਸਾ ਲਾਵਾਦਿਮਾਂਸਰਸਾਃ| ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸੈਨ੍ਧਵਾ ਉਤ੍ਕਟਸੈਨ੍ਧਵਾਃ| ਏਣਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਰ੍ਵੇਤਿ ਕਸ੍ਣਹਰਿਣਾਦਿਮਸ੍ਤਕੈਰ੍ਵਾ ਕਤਾ ਮਾਂਸਰਸਾ ਵਾਤਹਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਗੌਰਹਰਿਣਾਦਯਃ| ਕੌਲਤ੍ਥਾ ਵਾ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥਸਂਸ੍ਕਤਾ ਯੂਸਾਃ| ਸਂਸ੍ਕਤਾਨਿ ਪਯਾਂਸਿ ‘ਵਾਤਹਰੈਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੧||-
Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35
ਤਿਮਿਰਸ੍ਯ ਚ ਬੀਜਾਨਿ ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾ ਚ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾ ||੩੨||
ਦੁਰਾਲਭਾਥ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕਟੁਕਾਖ੍ਯਾ ਹਰੀਤਕੀ |
ਸ਼੍ਵਾਵਿਨ੍ਮਯੂਰਰੋਮਾਣਿ ਕੋਲਾ ਮਾਗਧਿਕਾਕਣਾਃ ||੩੩||
ਭਾਰ੍ਗੀਤ੍ਵਕ੍ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਚ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ਼ਲ੍ਲਕਾਙ੍ਗਜਮ੍ |
ਨਤ੍ਤਕੌਣ੍ਡਕਬੀਜਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਨਿ ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍ ||੩੪||
ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਿਕਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਲੇਹਾ ਯੇ ਸਮ੍ਯਗੀਰਿਤਾਃ |
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਤੇ ਲੇਹ੍ਯਾਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਰ੍ਦਿਤੈਰ੍ਨਰੈਃ ||੩੫||
View original
तिमिरस्य च बीजानि कर्कटाख्या च चूर्णिता ||३२||
दुरालभाऽथ पिप्पल्यः कटुकाख्या हरीतकी |
श्वाविन्मयूररोमाणि कोला मागधिकाकणाः ||३३||
भार्गीत्वक् शृङ्गवेरं च शर्करा शल्लकाङ्गजम् |
नृत्तकौण्डकबीजानि चूर्णितानि तु केवलम् ||३४||
पञ्च श्लोकार्धिकास्त्वेते लेहा ये सम्यगीरिताः |
सर्पिर्मधुभ्यां ते लेह्याः कासश्वासार्दितैर्नरैः ||३५||
ਤਿਮਿਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|ਤਿਮਿਰੋ ਨਖਰਾਗਿਪਤ੍ਰਃ ‘ਤਿਵਰਿਯਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਃ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗੀਃ, ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਃ ਤਣਜਾਤਿਃ| ਸ਼੍ਵਾਵਿਤ੍ ਸੇਢਿਕਾ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸੂਚਯ ਏਵ ਰੋਮਾਣਿ| ਕੋਲਾ ਚਵ੍ਯਮ੍| ਮਾਗਧਿਕਾਕਣਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਤਣ੍ਡੁਲਾਃ| ਸ਼ਲ੍ਲਕਾਙ੍ਗਜਂ ਸ਼ਲ੍ਲਕਸ਼ਕਲਂ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸ਼ਲ੍ਲਕਾ ਗਜਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਲ੍ਲਕਾ ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ, ਗਜਂ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਮ੍| ਨਤ੍ਤਕੌਣ੍ਡਕੋ ਮਰ੍ਕਟਕਃ; ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਨਤ੍ਤਕੌਣ੍ਡਕਬੀਜਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਨੀਚੈਃਕਦਮ੍ਬਬੀਜਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਨੀਚੈਃਕਦਮ੍ਬਬੀਜਾਨਿ ਲਘੁਕਦਮ੍ਬਬੀਜਾਨਿ| ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਿਕਾ ਅਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ||੩੨-੩੫||
Adhikarana 23 (36) · Śloka 36
ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਸ੍ਯ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮਸ੍ਤੁਨਾ |
ਪਿਬੇਤ੍ ਸਞ੍ਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਮਧੁਨਾ ਧਾਨਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਥ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ ||੩੬||
View original
सप्तच्छदस्य पुष्पाणि पिप्पलीश्चापि मस्तुना |
पिबेत् सञ्चूर्ण्य मधुना धानाश्चाप्यथ भक्षयेत् ||३६||
ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਸ੍ਯ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼੍ਚ ਸਞ੍ਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਮਸ੍ਤੁਨਾ ਸਹ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ| ਧਾਨਾ ਭਸ੍ਟਯਵਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਮਧੁਨੇਤਿ ਪਦਂ ਧਾਨਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਥ ਭਕ੍ਸਯੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ||੩੬||
Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38
ਅਰ੍ਕਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਭਾਵਿਤਾਨਾਂ ਯਵਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ |
ਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ ਪਿਬੇਦੇਸਾਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪੀਡਿਤਃ ||੩੭||
ਸ਼ਿਰੀਸਕਦਲੀਕੁਨ੍ਦਪੁਸ੍ਪਂ ਮਾਗਧਿਕਾਯੁਤਮ੍ |
ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਯੁਤਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਜਯੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਨਸ਼ੇਸਤਃ ||੩੮||
View original
अर्काङ्कुरैर्भावितानां यवानां साध्वनेकशः |
तर्पणं वा पिबेदेषां सक्षौद्रं श्वासपीडितः ||३७||
शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मागधिकायुतम् |
तण्डुलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासानशेषतः ||३८||
ਯਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਯਵਾਨਾਂ ਧਾਨਾ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ਤਾਦਸ਼ਾਨਾਹ- ਅਰ੍ਕਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਭਾਵਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਕਾਙ੍ਕੁਰੈਃ ਅਰ੍ਕਪਲ੍ਲਵਪੁਸ੍ਪਕਤੈਃ ਕ੍ਵਾਥੈਃ| ਸਾਧੁ ਸ਼ੋਭਨਂ ਯਥਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੇਕਸ਼ ਇਤਿ ਭਾਵਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਰ੍ਪਣਂ ਵਾ ਪਿਬੇਦੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰ੍ਪਣਂ ਸਕ੍ਤਵਃ| ਏਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਕਾਙ੍ਕੁਰੈਰ੍ਭਾਵਿਤਯਵਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਿਰੀਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੀਸਾਦਿਪੁਸ੍ਪਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਯੁਤਂ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਅਸ਼ੇਸਤੋ ਨਿਃਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੁਨ੍ਦੋ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਸ੍ਪਮ੍| ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁ ਤਣ੍ਡੁਲਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੋਦਕਮ੍||੩੭-੩੮||
Adhikarana 25 (39) · Śloka 40
ਕੋਲਮਜ੍ਜਾਂ ਤਾਲਮੂਲਮਸ੍ਯਚਰ੍ਮਮਸੀਮਪਿ |
ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਭਾਰ੍ਗੀਂ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਸਮਾਯੁਤਾਮ੍ ||੩੯||
ਨੀਚੈਃਕਦਮ੍ਬਬੀਜਂ ਵਾ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ |੪੦|
View original
कोलमज्जां तालमूलमृष्यचर्ममसीमपि |
लिह्यात् क्षौद्रेण भार्गीं वा सर्पिर्मधुसमायुताम् ||३९||
नीचैःकदम्बबीजं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना |४०|
ਕੋਲਮਜ੍ਜਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਲਮਜ੍ਜਾ ਬਦਰਮਜ੍ਜਾ, ਮਜ੍ਜਾਸ਼ਬ੍ਦ ਆਕਾਰਾਨ੍ਤੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਮਜ੍ਜਾਮਿਤਿ ਸਾਧੁਪਾਠਃ| ‘ਤਾਲਮੂਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਾਲਮੂਲੀਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਤਾਲਮੂਲੀਮੁਸਲੀ| ਨੀਚੈਃਕਦਮ੍ਬਬੀਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਚੈਃਕਦਮ੍ਬਬੀਜਂ ਲਘੁਕਦਮ੍ਬਬੀਜਮ੍| ‘ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪੇਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਨੀਪਂ ਕਦਮ੍ਬਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ ਪੀਤਂ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਨੀਪਂ ਬਹਤ੍ਕਦਮ੍ਬਫਲਂ, ਕਦਮ੍ਬਂ ਲਘੁਕਦਮ੍ਬਵਕ੍ਸਫਲਂ, ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਾਦਨਯੋਃ ਪਕ੍ਵਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਯਤਃ ਪਰਿਪਕ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਪਿਸ੍ਟਂ ਪਾਨੇ ਦੇਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਪਰੇ ਤੁ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪੀਤਂ ਸੁਦਾਰੁਣਾਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜਯਨ੍ਤਿ| ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਲੇਹਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ‘ਨੀਚੈਃਕਦਮ੍ਬਬੀਜਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ਮਤੇਪ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ, ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਵਿਲਿਹਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਲੇਹਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪਾਨਮ੍||੩੯||-
Adhikarana 26 (40) · Śloka 41
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਹਰੀਤਕੀਂ ਕਸ੍ਣਾਂ ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾਂ ਦੁਰਾਲਭਾਮ੍ ||੪੦||
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਵਿਲਿਹਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਸੁਦਾਰੁਣਾਨ੍ |੪੧|
View original
द्राक्षां हरीतकीं कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम् ||४०||
सर्पिर्मधुभ्यां विलिहन् हन्ति श्वासान् सुदारुणान् |४१|
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਹਰੀਤਕੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾ ਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗੀ||੪੦||-
Adhikarana 27 (41) · Śloka 42
ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਮਰਿਚਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਗੁਡਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਕਣਾਂ ਸ਼ਟੀਮ੍ ||੪੧||
ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲੇਨ ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਰ੍ਤੋ ਹਿਤਭੋਜਨਃ |੪੨|
View original
हरिद्रां मरिचं द्राक्षां गुडं रास्नां कणां शटीम् ||४१||
लिह्यात्तैलेन तुल्यानि श्वासार्तो हितभोजनः |४२|
ਹਰਿਦ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ||੪੧||-
Adhikarana 28 (42) · Śloka 43
ਗਵਾਂ ਪੁਰੀਸਸ੍ਵਰਸਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਃਕਣਾਯੁਤਮ੍ ||੪੨||
ਲਿਹ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸੇਸੁ ਕਾਸੇਸੁ ਵਾਜਿਨਾਂ ਵਾ ਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮ੍ |੪੩|
View original
गवां पुरीषस्वरसं मधुसर्पिःकणायुतम् ||४२||
लिह्याच्छ्वासेषु कासेषु वाजिनां वा शकृद्रसम् |४३|
ਗਵਾਂ ਪੁਰੀਸਸ੍ਵਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਸ਼ਕਦ੍ਰਸਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੌ ਮਧੁਘਤਾਭ੍ਯਾਂ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍, ਅਸ਼੍ਵਸ਼ਕਦ੍ਰਸਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੌ ਵਾ ਮਧੁਘਤਾਭ੍ਯਾਂ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍||੪੨||-
Adhikarana 29 (43) · Śloka 44
ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ੋਥੇਸੁ ਯੇ ਯੋਗਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੪੩||
ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਪਹਾਸ੍ਤੇਪਿ ਕਾਸਘ੍ਨਾ ਯੇ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ |੪੪|
View original
पाण्डुरोगेषु शोथेषु ये योगाः सम्प्रकीर्तिताः ||४३||
श्वासकासापहास्तेऽपि कासघ्ना ये च कीर्तिताः |४४|
ਇਦਾਨੀਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਯੋਗਾਨਤ੍ਰਾਪ੍ਯਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਸੁ ਯੇ ਯੋਗਾਃ ਕਥਿਤਾਸ੍ਤੇਪਿ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਪਹਾਃ, ਕਾਸਘ੍ਨਾ ਯੇ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤੇਪਿ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੪੩||-
Adhikarana 30 (44) · Śloka 45
ਭਾਰ੍ਗੀਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਤੈਲਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਮ੍ ||੪੪||
ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਮਰਿਚਂ ਚਣ੍ਡਾਂ ਗੋਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੇਵ ਚ |੪੫|
View original
भार्गीत्वक् त्र्यूषणं तैलं हरिद्रां कटुरोहिणीम् ||४४||
पिप्पलीं मरिचं चण्डां गोशकृद्रसमेव च |४५|
ਭਾਰ੍ਗੀਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੪੪||-
Adhikarana 31 (45) · Śloka 46
ਤਲਕੋਟਸ੍ਯ ਬੀਜੇਸੁ ਪਚੇਦੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ||੪੫||
ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਾ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯੇਸਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਸ਼ੁ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਨ੍ |੪੬|
View original
तलकोटस्य बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ||४५||
सेव्यमाना निहन्त्येषा श्वासानाशु सुदुस्तरान् |४६|
ਤਲਕੋਟਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਲਕੋਟਃ ਅਙ੍ਕੋਠਃ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ ਲਪ੍ਸਿਕਾ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭਾਰ੍ਗੀਤ੍ਵਕ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ‘ਤਲਕੋਟਸ੍ਯ ਬੀਜੇਸੁ’ ਇਤਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਰ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪੫||-
Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47
ਪੁਰਾਣਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕੌਲਤ੍ਥਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਰਸਾਃ ||੪੬||
ਸੁਰਾ ਸੌਵੀਰਕਂ ਹਿਙ੍ਗੁਃ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੋ ਮਧੁ |
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਲਕਬਿਲ੍ਵਾਨਿ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ ਸ਼੍ਵਾਸਿਹਿਕ੍ਕਿਨਾਮ੍ ||੪੭||
View original
पुराणसर्पिः पिप्पल्यः कौलत्था जाङ्गला रसाः ||४६||
सुरा सौवीरकं हिङ्गुः मातुलुङ्गरसो मधु |
द्राक्षामलकबिल्वानि शस्तानि श्वासिहिक्किनाम् ||४७||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਂ ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਤਦਾਹ- ਪੁਰਾਣਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੌਲਤ੍ਥਾਃ ਕੁਲਤ੍ਥੈਃ ਸਂਸ੍ਕਤਾਃ| ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਰਸਾ ਏਣਾਦੀਨਾਮੇਵ ਮਾਂਸਰਸਾਃ| ਸੌਵੀਰਕਂ ਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਮ੍||੪੬-੪੭||
Adhikarana 33 (48) · Śloka 49
ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਪਰਿਗਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਸ੍ਵੇਦੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ |
ਆਕ੍ਤਂ ਲਵਣਤੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਤੈਰਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਕਫਃ ||੪੮||
ਖਸ੍ਥੋ ਵਿਲਯਨਂ ਯਾਤਿ ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |੪੯|
View original
श्वासहिक्कापरिगतं स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् |
आक्तं लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रथितः कफः ||४८||
खस्थो विलयनं याति मारुतश्च प्रशाम्यति |४९|
ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਮਪਿ ਤੁਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ- ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਪਰਿਗਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਪਰਿਗਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਸ੍ਵੇਦੈਃ ਸਾਲ੍ਵਣਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ| ਆਕ੍ਤਂ ਲਵਣਤੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸੈਨ੍ਧਵਤਿਲਤੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਚੁਪ੍ਪਟਿਤਮ੍ ਆਤੁਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵੈਦੇਃ| ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਘਨੀਭੂਤਃ| ਖਸ੍ਥਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਥਿਤਃ| ਵਿਲਯਨਂ ਦ੍ਰਵਭਾਵਮ੍||੪੮||-
Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤਸ਼੍ਚੈਵ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸੌਦਨਮ੍ ||੪੯||
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਬਨ੍ਧੇ ਵਾ ਭਿਸਗ੍ ਧੂਮਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |
ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਦੇਵਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਚ੍ਛਦਨਾਮਿਸੈਃ ||੫੦||
ਲਾਕ੍ਸੋਰੁਬੂਕਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਵਰ੍ਤੀਰ੍ਵਿਧਾਨਤਃ |੫੧|
View original
स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैव भोजयित्वा रसौदनम् ||४९||
वातश्लेष्मविबन्धे वा भिषग् धूमं प्रयोजयेत् |
मनःशिलादेवदारुहरिद्राच्छदनामिषैः ||५०||
लाक्षोरुबूकमूलैश्च कृत्वा वर्तीर्विधानतः |५१|
ਸ੍ਵੇਦੇ ਕਤੇਪਿ ਯਦਾ ਵਾਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਕਿਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਰਸੌਦਨਂ ਭੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਸਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਧੂਮਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਕੇਸਾਂ ਧੂਮਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਮਨਃਸ਼ਿਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਛਦਨਂ ਪਤ੍ਰਕਮ੍, ਆਮਿਸਂ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ| ਉਰੁਬੂਕਮੂਲਂ ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡਮੂਲਮ੍| ਵਿਧਾਨਤਃ ਧੂਮਨਸ੍ਯਕਵਲਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਵਿਧਾਨੇਨ||੪੯-੫੦||-
Adhikarana 35 (51) · Śloka 51
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਵਮਧੁਚ੍ਛਿਸ੍ਟਸ਼ਾਲਨਿਰ੍ਯਾਸਜਂ ਤਥਾ ||੫੧||
View original
सर्पिर्यवमधुच्छिष्टशालनिर्यासजं तथा ||५१||
ਅਪਰਮਪਿ ਧੂਮਮਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਮਦਨਮ੍| ਸ਼ਾਲਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਰਾਲਾ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਵਾਦਿਜਂ ਧੂਮਂ ਤਥਾ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ||੫੧||
Adhikarana 36 (52) · Śloka 52
ਸ਼ਙ੍ਗਬਾਲਖੁਰਸ੍ਨਾਯੁਤ੍ਵਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਂ ਗਵਾਮਪਿ |੫੨|
View original
शृङ्गबालखुरस्नायुत्वक् समस्तं गवामपि |५२|
ਅਪਰਾਣ੍ਯਪਿ ਧੂਮਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਙ੍ਗਬਾਲਖੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਵਾਂ ਸ਼ਙ੍ਗਾਦਿਕਂ ਤ੍ਵਕ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਮਪਿ ਧੂਮਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਸ੍ਨਾਯੁਃ ਧਨੁਰ੍ਜ੍ਯਾਬਨ੍ਧਨਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ‘ਨਹਾਰੁ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ|੫੨|-
Adhikarana 37 (52) · Śloka 52
ਤੁਰੁਸ੍ਕਸ਼ਲ੍ਲਕੀਨਾਂ ਚ ਗੁਗ੍ਗੁਲੋਃ ਪਦ੍ਮਕਸ੍ਯ ਚ ||੫੨||
View original
तुरुष्कशल्लकीनां च गुग्गुलोः पद्मकस्य च ||५२||
ਤੁਰੁਸ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਰੁਸ੍ਕਃ ਸਿਹ੍ਲਕਃ| ਤੁਰੁਸ੍ਕਾਦਿਪਦ੍ਮਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾ ਧੂਮਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੫੨||
Adhikarana 38 (53) · Śloka 53
ਏਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਾ ਧੂਮਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਜਾਨਤਾ |੫੩|
View original
एते सर्वे ससर्पिष्का धूमाः कार्या विजानता |५३|
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਧੂਮਾਨਾਮੁਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਏਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਧੂਮਾਃ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਾਃ ਸਘਤਾ ਵਿਜਾਨਤਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਯਾਃ|੫੩|-
Adhikarana 39 (53) · Śloka 53
ਬਲੀਯਸਿ ਕਫਗ੍ਰਸ੍ਤੇ ਵਮਨਂ ਸਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੫੩||
View original
बलीयसि कफग्रस्ते वमनं सविरेचनम् ||५३||
ਸ਼੍ਵਾਸਿਹਿਕ੍ਕਿਨਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਿਰੇਚਨਮਾਹ- ਬਲੀਯਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲੀਯਸਿ ਬਲਯੁਕ੍ਤੇ ਪੁਰੁਸੇ, ਵਮਨਂ ਸਵਿਰੇਚਨਂ ‘ਮਦੁ ਹਿਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍||੫੩||
Adhikarana 40 (54) · Śloka 54
ਦੁਰ੍ਬਲੇ ਚੈਵ ਰੂਕ੍ਸੇ ਚ ਤਰ੍ਪਣਂ ਹਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ |
ਜਾਙ੍ਗਲੋਰਭ੍ਰਜੈਰ੍ਮਾਂਸੈਰਾਨੂਪੈਰ੍ਵਾ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ ||੫੪||
View original
दुर्बले चैव रूक्षे च तर्पणं हितमुच्यते |
जाङ्गलोरभ्रजैर्मांसैरानूपैर्वा सुसंस्कृतैः ||५४||
ਦੁਰ੍ਬਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰ੍ਪਣਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਕੈਸ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਜਾਙ੍ਗਲੋਰਭ੍ਰਜੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਏਣਾਦਯੋ ਲਾਵਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਉਰਭ੍ਰੋ ਮੇਸਃ| ਆਨੂਪਾਃ ਕਚ੍ਛਪਾਦਯਃ| ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ ਸੂਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ||੫੪||
Adhikarana 41 (55) · Śloka 55
ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾਂ ਚਾਮਲਕਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਰ੍ਧਯੁਕ੍ਤਾਂ ਮਧੁਨਾ ਸੁਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ |
ਲਿਹਨ੍ਨਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਪੀਡਿਤੋ ਹਿ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਜਯਤ੍ਯੇਵ ਬਲਾਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ ||੫੫||
View original
निदिग्धिकां चामलकप्रमाणां हिङ्ग्वर्धयुक्तां मधुना सुयुक्ताम् |
लिहन्नरः श्वासनिपीडितो हि श्वासं जयत्येव बलात्र्यहेण ||५५||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਸਿਦ੍ਧਤਮਂ ਯੋਗਮਾਹ- ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾ ਕਣ੍ਟਕਾਰੀ, ਤਾਂ ਕਲ੍ਕੀਕਤਾਮਾਮਲਕਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤਦਰ੍ਧਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਹਿਙ੍ਗੁਨਾ ਮਧੁਨਾ ਚ ਯੁਕ੍ਤਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪੀਡਿਤੋ ਨਰਃ ਪੁਰੁਸੋ ਲਿਹਨ੍ ਬਲਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਸ਼ੁ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਜ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦੂਹ੍ਯਮਿਤਿ||੫੫||
Adhikarana 42 (56) · Śloka 56
ਯਥਾਗ੍ਨਿਰਿਦ੍ਧਃ ਪਵਨਾਨੁਵਿਦ੍ਧੋ ਵਜ੍ਰਂ ਯਥਾ ਵਾ ਸੁਰਰਾਜਮੁਕ੍ਤਮ੍ |
ਰੋਗਾਸ੍ਤਥੈਤੇ ਖਲੁ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਚ ||੫੬||
View original
यथाऽग्निरिद्धः पवनानुविद्धो वज्रं यथा वा सुरराजमुक्तम् |
रोगास्तथैते खलु दुर्निवाराः श्वासश्च कासश्च विलम्बिका च ||५६||
ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਚ ਕਾਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਦੁਃਖੋਪਚਰ੍ਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਯਥਾਗ੍ਨਿਰਿਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਦ੍ਧਃ ਦੀਪ੍ਤਃ| ਪਵਨਾਨੁਵਿਦ੍ਧੋ ਵਾਤਸਹਿਤਃ||੫੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 51
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਏਕਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੫੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हिक्काश्वासप्रतिषेधो नाम (त्रयोदशोऽध्यायः, आदितः) एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮੈਕਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫੧||