51. śvāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತಃ ಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨|| ಯೈರೇವ ಕಾರಣೈರ್ಹಿಕ್ಕಾ ಬಹುಭಿಃ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ | ತೈರೇವ ಕಾರಣೈಃ ಶ್ವಾಸೋ ಘೋರೋ ಭವತಿ ದೇಹಿನಾಮ್ ||೩||

ಹಿಕ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ತುಲ್ಯಹೇತ್ವಾದಿಸಾಮ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭಃ; ಅತ ಏವ ವೇಗವದೂರ್ಧ್ವಾಗತವಾತಯೋಗಿತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮೇಕಮೇವೋಕ್ತಂ ಚರಕೇ| ಶ್ವಾಸನಿದಾನಮಾಹ- ಯೈರೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಯೈರೇವೇತಿ ವಿದಾಹ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಕಾರಣೈಃ ಹೇತುಭಿಃ| ಬಹುಭಿಃ ಅನೇಕೈಃ, ಬಹುಭಿರಿತಿ ಕಥನಂ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಬಹುಪ್ರಕಾರತ್ವಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಹಿಕ್ಕಾ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ಜಾಯತೇ, ತೈರೇವ ಕಾರಣೈಃ ಶ್ವಾಸೋ ದೇಹಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಂ ಭವತಿ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ? ಘೋರಃ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ಅಮುಂ ಪಾಠಮಯುಕ್ತಂ ವದತಿ, ಹಿಕ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧ ಏವ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಯೋಸ್ತುಲ್ಯಹೇತುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾತ್; ಮಯಾ ಪುನಃ ಶ್ರೀಜೇಜ್ಜಟಪಠಿತತ್ವಾತ್ ಪಠಿತಃ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ವಿಹಾಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣೋಽಥ ಕಫಸಂಯುತಃ | ಶ್ವಾಸಯತ್ಯೂರ್ಧ್ವಗೋ ಭೂತ್ವಾ ತಂ ಶ್ವಾಸಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ||೪||

ಇದಾನೀಂ ಶ್ವಾಸಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ವಿಹಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ, ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿಹಾಯ ವಿಗುಣೋ ಭೂತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಊರ್ಧ್ವಗೋ ಭೂತ್ವಾ ತಥಾ ಕಫಸಂಯುತಃ ಸನ್ ಯದಾ ಶ್ವಾಸಯತಿ ತಂ ಬುಧಾಃ ಶ್ವಾಸಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ಕಥಯನ್ತಿ| ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ ಕಫಸಂಯುತ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ತತ್ರಾನ್ಯೇಽಪಿ ದೋಷಾಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯನ್ತೇ; ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಕ್ಷುದ್ರಕೋ ವಾತಿಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠಸ್ತಮಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಛಿನ್ನಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಯಾದನ್ಯೌ ಮಾರುತಕೋಪಜೌ”- ಇತಿ||೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ಕ್ಷುದ್ರಕಸ್ತಮಕಶ್ಛಿನ್ನೋ ಮಹಾನೂರ್ಧ್ವಶ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ | ಭಿದ್ಯತೇ ಸ ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಃ ಶ್ವಾಸ ಏಕೋ ವಿಶೇಷತಃ ||೫||

ಶ್ವಾಸಭೇದಾನಾಹ- ಕ್ಷುದ್ರಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಶ್ವಾಸ ಏಕೋಽಪಿ ಕ್ಷುದ್ರಕಾದಿಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿದ್ಯತೇ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪಞ್ಚವಚನಂ ತಮಕಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರತಮಕಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋಽರತಿಃ ಪರಾ | ಆನಾಹಃ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಶೂಲಂ ವೈರಸ್ಯಂ ವದನಸ್ಯ ಚ ||೬||

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಹೃತ್ಪೀಡಾದಿಕಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಭವತಿ||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಕಿಞ್ಚಿದಾರಭಮಾಣಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ | ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯೈತಿ ಶಾನ್ತಿಂ ಚ ಸ ಕ್ಷುದ್ರ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ ||೭||

ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಂ ಲಕ್ಷಯತಿ- ಕಿಞ್ಚಿದಾರಭಮಾಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರ್ಮ ಆರಭಮಾಣಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಯಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ ಚ ಶಾನ್ತಿಮೇತಿ ಸ ಕ್ಷುದ್ರಃ ಶ್ವಾಸ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ||೭||

Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10

ತೃಟ್ಸ್ವೇದವಮಥುಪ್ರಾಯಃ ಕಣ್ಠಘುರ್ಘುರಿಕಾನ್ವಿತಃ | ವಿಶೇಷಾದ್ದುರ್ದಿನೇ ತಾಮ್ಯೇಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಸ ತಮಕೋ ಮತಃ ||೮|| ಘೋಷೇಣ ಮಹತಾಽಽವಿಷ್ಟಃ ಸಕಾಸಃ ಸಕಫೋ ನರಃ | ಯಃ ಶ್ವಸಿತ್ಯಬಲೋಽನ್ನದ್ವಿಟ್ ಸುಪ್ತಸ್ತಮಕಪೀಡಿತಃ ||೯|| ಸ ಶಾಮ್ಯತಿ ಕಫೇ ಹೀನೇ ಸ್ವಪತಶ್ಚ ವಿವರ್ಧತೇ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಾಭಿಭೂತಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರತಮಕಸ್ತು ಸಃ ||೧೦||

ತಮಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತೃಟ್ಸ್ವೇದೇತ್ಯಾದಿ| ಸಃ ತಮಕಃ ಶ್ವಾಸೋ ಮತಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ? ತೃಟ್ಸ್ವೇದವಮಥುಪ್ರಾಯಃ| ತೃಟ್ ತೃಷ್ಣಾ, ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಸ್ವೇದಃ, ವಮಥುಃ ಥೂತ್ಕೃತಿಃ, ಕಣ್ಠೇ ಘುರ್ಘುರಿಕಯಾ ಅನ್ವಿತೋ ಯುಕ್ತಃ| ಪ್ರತಮಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮೂರ್ಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿ||೮-೧೦||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

ಆಧ್ಮಾತೋ ದಹ್ಯಮಾನೇನ ಬಸ್ತಿನಾ ಸರುಜಂ ನರಃ | ಸರ್ವಪ್ರಾಣೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಶ್ವಸ್ಯಾಚ್ಛಿನ್ನಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೧||

ಛಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಆಧ್ಮಾತೋ ದಹ್ಯಮಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ||೧೧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಾರ್ತಃ ಶುಷ್ಕಕಣ್ಠೋಽತಿಘೋಷವಾನ್ | ಸಂರಬ್ಧನೇತ್ರಸ್ತ್ವಾಯಮ್ಯ ಯಃ ಶ್ವಸ್ಯಾತ್ ಸ ಮಹಾನ್ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೨||

ಮಹಾಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಃಸಞ್ಜ್ಞಃ ಚೇತನಾರಹಿತಃ, ಸಂರಬ್ಧನೇತ್ರಃ ಸಶೋಥಲೋಚನಃ, ಆಯಮ್ಯ ದ್ವಿಧೀಭೂಯೇವ, ಶ್ವಸ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾಸಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಸ ಮಹಾನ್ ಮಹಾಶ್ವಾಸಃ| ಅತ್ರ ಆಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಣೋರಭೇದಾತ್ ಮಹಾಶ್ವಾಸ ಏವ ‘ಮಹಾನ್’ ಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ||೧೨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

ಮರ್ಮಸ್ವಾಯಮ್ಯಮಾನೇಷು ಶ್ವಸನ್ಮೂಢೋ ಮುಹುಶ್ಚ ಯಃ | ಊರ್ಧ್ವಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಹತರವಸ್ತಮೂರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೩||

ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮರ್ಮಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಸು ಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶಿರಃಸು| ಆಯಮ್ಯಮಾನೇಷು ಆಕೃಷ್ಯಮಾಣೇಷು| ಮೂಢೋ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ| ಮುಹುಃ ಅನವರತಮ್| ಊರ್ಧ್ವಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಊರ್ಧ್ವಪ್ರೇಕ್ಷಣಶೀಲಃ| ಹತರವೋ ಹತಸ್ವನಃ||೧೩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ಕ್ಷುದ್ರಃ ಸಾಧ್ಯತಮಸ್ತೇಷಾಂ ತಮಕಃ ಕೃಚ್ಛ್ರ ಉಚ್ಯತೇ | ತ್ರಯಃ ಶ್ವಾಸಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತಮಕೋ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಚ ||೧೪||

ಇದಾನೀಂ ಶ್ವಾಸಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಕ್ಷುದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ತ್ರಯಃ ಶ್ವಾಸಾಃ ಛಿನ್ನಶ್ವಾಸಮಹಾಶ್ವಾಸೋರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಾಃ| ತಮಕೋ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಚೇತಿ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಪುಂಸಸ್ತಮಕಶ್ವಾಸೋ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಚಕಾರಾತ್ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಂ ‘ಜ್ವರಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಪಿ ಲಭ್ಯತೇ||೧೪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ವಿನಾ ಕೇಚಿದೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಶೋಧನಮ್ | ಮೃದು ಪ್ರಾಣವತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಶ್ವಾಸಿನಾಮಾದಿಶನ್ತಿ ಹಿ ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ವಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಶ್ವಾಸೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಾಙ್ನಿಷಿದ್ಧಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಪುನರ್ನಿಷೇಧಕರಣಂ ಶ್ವಾಸೇಽವಸ್ಥಾವಶೇನಾಪಿ ತಸ್ಯಾಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಮ್| ವಿನಾ ಋತೇ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶೋಧನಂ ವಮನಮ್, ಅಧಃ ಶೋಧನಂ ವಿರೇಕಃ; ಮೃದು ಅಪೀಡಾಕರಮ್, ಏತದ್ವಮನವಿರೇಕಯೋರ್ವಿಶೇಷಣಮ್| ಪ್ರಾಣವತಾಂ ಬಲವತಾಮ್| ಆದಿಶನ್ತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ಪರಮತಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮನುಮತಮೇವ||೧೫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

ಶ್ವಾಸೇ ಕಾಸೇ ಚ ಹಿಕ್ಕಾಯಾಂ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಚಾಪಿ ಪೂಜಿತಮ್ | ಘೃತಂ ಪುರಾಣಂ ಸಂಸಿದ್ಧಮಭಯಾವಿಡರಾಮಠೈಃ ||೧೬||

ಶ್ವಾಸೇ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿಕಂ ಘೃತಮಾಹ- ಶ್ವಾಸೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಯಾದಿಭಿಃ ಸಂಸಿದ್ಧಂ ಪುರಾಣಂ ಘೃತಂ ಶ್ವಾಸಾದಿಷು ಪೂಜಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪುರಾಣಂ ದಶವರ್ಷಸ್ಥಿತಮ್| ರಾಮಠಂ ಹಿಙ್ಗು||೧೬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

ಸೌವರ್ಚಲಾಭಯಾಬಿಲ್ವೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ವಾಽನವಂ ಘೃತಮ್ | ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಂ ಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪ್ರಥಮೇ ಗಣೇ ||೧೭|| ಸಪಞ್ಚಲವಣಂ ಸರ್ಪಿಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸೌ ವ್ಯಪೋಹತಿ |೧೮|

ಸೌವರ್ಚಲಾಭಯಾಬಿಲ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸೌವರ್ಚಲಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಮನವಂ ಪುರಾಣಂ ಘೃತಂ ಶ್ವಾಸಾದಿಷು ಸಂಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರತೀವಾಪಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಲ್ಕೇ ಸಿದ್ಧಮ್| ಪ್ರಥಮೋ ಗಣೋ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಃ, ತಸ್ಯ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಿದ್ಧಮ್| ಸಪಞ್ಚಲವಣಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಸತ್ ಪಞ್ಚಲವಣಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಪಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಲ್ಪಾಭಿಧಾನಂ ಪೂರ್ವಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಕೇಚಿತ್ ಪಞ್ಚಲವಣೇನ ಸಹ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತನ್ನೇಚ್ಛನ್ತಿ ನಿಬನ್ಧಕಾರಾಃ, ಸಮಾನತನ್ತ್ರವಿರೋಧಾತ್||೧೭||-

Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21

ಹಿಂಸ್ರಾವಿಡಙ್ಗಪೂತೀಕತ್ರಿಫಲಾವ್ಯೋಷಚಿತ್ರಕೈಃ ||೧೮|| ದ್ವಿಕ್ಷೀರಂ ಸಾಧಿತಂ ಸರ್ಪಿಶ್ಚತುರ್ಗುಣಜಲಾಪ್ಲುತಮ್ | ಕೋಲಮಾತ್ರೈಃ ಪಿಬೇತ್ತದ್ಧಿ ಶ್ವಾಸಕಾಸೌ ವ್ಯಪೋಹತಿ ||೧೯|| ಅರ್ಶಾಂಸ್ಯರೋಚಕಂ ಗುಲ್ಮಂ ಶಕೃದ್ಭೇದಂ ಕ್ಷಯಂ ತಥಾ | ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವೃಷಕಷಾಯೇ ವಾ ಪಚೇತ್ ಸರ್ಪಿಶ್ಚತುರ್ಗುಣೇ ||೨೦|| ತನ್ಮೂಲಕುಸುಮಾವಾಪಂ ಶೀತಂ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಯೋಜಯೇತ್ |೨೧|

ಹಿಂಸ್ರಾವಿಡಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಂಸ್ರಾ ಬೃಹದಹಿಂಸ್ರಾ, ಪೂತೀಕಃ ಚಿರಬಿಲ್ವಃ| ದ್ವಿಕ್ಷೀರಂ ದ್ವಿಗುಣಕ್ಷೀರಮ್| ಸರ್ಪಿಃ ಪ್ರಸ್ಥಪ್ರಮಾಣಮ್| ಕೋಲಮಾತ್ರೈಃ ಅರ್ಧಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣೈಃ; ಅನ್ಯೇ ಕಲ್ಕಸ್ಯಾಲ್ಪೀಯಸ್ತ್ವಾತ್ ಕೋಲಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಷಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಕೇಚಿದಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವೃಷಕಷಾಯೇ ವಾ ಪಚೇತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಶ್ರೀಜೇಜ್ಜಟಃ, ‘ವಾಸಾಘೃತಂ ಷಟ್ಪಲಂ ಚ ಘೃತಂ ಚಾತ್ರ ಹಿತಂ ಭವೇತ್’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಚನೇನ ವಾಸಾಘೃತಸ್ಯ ಕಥನಾತ್||೧೮-೨೦||-

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23

ಶೃಙ್ಗೀಮಧೂಲಿಕಾಭಾರ್ಗೀಶುಣ್ಠೀತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಸಿತಾಮ್ಬುದೈಃ ||೨೧|| ಸಹರಿದ್ರೈಃ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವೈಃ ಸಮೈರಾವಾಪ್ಯ ಯೋಗತಃ | ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಚೇದ್ಧೀಮಾನ್ ಶೀತತೋಯೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ||೨೨|| ಶ್ವಾಸಂ ಕಾಸಂ ತಥಾ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಸರ್ಪಿರೇತನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ |೨೩|

ಶೃಙ್ಗೀತ್ಯಾದಿ| ಶೃಙ್ಗೀ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ| ಮಧೂಲಿಕಾ ತೃಣಜಾತಿಃ ‘ಮರ್ಕಟ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ಅಮ್ಬುದೋ ಮುಸ್ತಾ| ಆವಾಪ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ| ಯೋಗತಃ ಯುಕ್ತಿತಃ, ಯಾವತ್ಪ್ರಮಾಣೇನ ಕಲ್ಕೇನ ಉತ್ಕಟಗನ್ಧಾದಿಕಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ತಾವತ್ಪ್ರಮಾಣಃ ಕಲ್ಕೋ ದೇಯೋ ನ ತು ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ, ಯೋಗತ ಇತ್ಯಭಿಧಾನಮನ್ತರೇಣೈವ ತಥಾ ಸಿದ್ಧೇಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೋ ದ್ರವ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷಾವಶಾದೇವ ಜಲಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪಿ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಇತಿ ಕರಣಂ ಸಾಹಚರ್ಯಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸುವಹಾದಿಯೋಗೋಕ್ತಜಲದ್ವೈಗುಣ್ಯಮತ್ರಾಪಿ ಮಾ ಭೂದಿತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ನಿಯಚ್ಛತಿ ನಿವಾರಯತಿ||೨೧-೨೨||-

Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25

ಸುವಹಾ ಕಾಲಿಕಾ ಭಾರ್ಗೀ ಶುಕಾಖ್ಯಾ ನೈಚುಲಂ ಫಲಮ್ ||೨೩|| ಕಾಕಾದನೀ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ವರ್ಷಾಭೂರ್ಬೃಹತೀದ್ವಯಮ್ | ಕೋಲಮಾತ್ರೈರ್ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಚೇದೇಭಿರ್ಜಲದ್ವಿಕಮ್ ||೨೪|| ಕಟೂಷ್ಣಂ ಪೀತಮೇತದ್ಧಿ ಶ್ವಾಸಾಮಯವಿನಾಶನಮ್ |೨೫|

ಸುವಹಾ ಕಾಲಿಕಾ ಭಾರ್ಗೀತ್ಯಾದಿ| ಸುವಹಾ ಗೋಧಾಪದೀ, ಕಾಲಿಕಾ ಕಾಲೇಯಕಂ, ಶುಕಾಖ್ಯಾ ಚರ್ಮಕಾರವಟಃ, ಶುಕಶಿಮ್ಬಾಮಪರೇ, ನೈಚುಲಂ ಫಲಂ ಜಲವೇತಸಫಲಂ, ಕಾಕಾದನೀ ವಾಯಸತಿನ್ದುಕಃ, ವರ್ಷಾಭೂಃ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾ, ಬೃಹತೀದ್ವಯಂ ಸ್ಥೂಲಫಲಾ ಚಣಕಫಲಾ ಚ, ಕೋಲಮಾತ್ರೈಃ ಅರ್ಧಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸುವಹಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣೈರಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತನ್ನ, ಸಮಾನತನ್ತ್ರವಿರೋಧಾತ್| ಜಲದ್ವಿಕಂ ದ್ವಿಗುಣಜಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩-೨೪||-

Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26

ಸೌವರ್ಚಲಯವಕ್ಷಾರಕಟುಕಾವ್ಯೋಷಚಿತ್ರಕೈಃ ||೨೫|| ವಚಾಭಯಾವಿಡಙ್ಗೈಶ್ಚ ಸಾಧಿತಂ ಶ್ವಾಸಶಾನ್ತಯೇ | ಗೋಪವಲ್ಲ್ಯುದಕೇ ಸಿದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದನ್ಯದ್ದ್ವಿಗುಣೇ ಘೃತಮ್ ||೨೬||

ಸೌವರ್ಚಲಯವಕ್ಷಾರೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ಸೌವರ್ಚಲಾದೀನಾಂ ವಿಡಙ್ಗಾನ್ತಾನಾಂ ಕಲ್ಕೇನ ದ್ರವೇಣ ವಾ ಅನುಕ್ತೇನಾಪಿ ಜಲೇನ ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಂ ಪೀತಂ ಸತ್ ಶ್ವಾಸಶಾನ್ತಯೇ ಭವತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಗೋಪವಲ್ಲ್ಯುದಕೇ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಪವಲ್ಲ್ಯುದಕೇ ಸಾರಿವಾಕ್ವಾಥೇ| ಅನ್ಯದಿತಿ ಘೃತವಿಶೇಷಣಮ್| ದ್ವಿಗುಣೇ ಘೃತದ್ವಿಗುಣೇ ಗೋಪವಲ್ಲೀಕ್ವಾಥೇ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ಪಞ್ಚೈತಾನಿ ಹವೀಂಷ್ಯಾಹುರ್ಭಿಷಜಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಯೋಃ |೨೭|

ಇದಾನೀಂ ಹಿಂಸ್ರಾದಿಪಞ್ಚಘೃತಾನಾಮತ್ಯರ್ಥಂ ಶ್ವಾಸಹಿತತಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮುಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಪಞ್ಚೈತಾನಿ ಹವೀಂಷ್ಯಾಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚೈತಾನೀತಿ ಹಿಂಸ್ರಾದಿಶೃಙ್ಗ್ಯಾದಿಸುವಹಾದಿಸೌವರ್ಚಲಾದಿಗೋಪವಲ್ಲ್ಯಾದೀನಿ|೨೭|-

Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29

ತಾಲೀಶತಾಮಲಕ್ಯುಗ್ರಾಜೀವನ್ತೀಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವೈಃ ||೨೭|| ಬಿಲ್ವಪುಷ್ಕರಭೂತೀಕಸೌವರ್ಚಲಕಣಾಗ್ನಿಭಿಃ | ಪಥ್ಯಾತೇಜೋವತೀಯುಕ್ತೈಃ ಸರ್ಪಿರ್ಜಲಚತುರ್ಗುಣಮ್ ||೨೮|| ಹಿಙ್ಗುಪಾದಯುತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ವಶ್ವಾಸಹರಂ ಪರಮ್ | ವಾಸಾಘೃತಂ ಷಟ್ಪಲಂ ವಾ ಘೃತಂ ಚಾತ್ರ ಹಿತಂ ಭವೇತ್ ||೨೯||

ತಾಲೀಶತಾಮಲಕೀತ್ಯಾದಿ| ತಾಮಲಕೀ ದಲಫಲಿಕಾ, ಉಗ್ರಾ ವಚಾ, ಜೀವನ್ತೀ ಪಟೋಲಸಮಾನಪತ್ರಾ ಕನ್ದವತೀ ಪಶ್ಚಿಮದೇಶೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಲಾಟದೇಶೇ ಸ್ಥೂಲವಲ್ಲೀ ವಿಲಕ್ಷಣೈವ, ಪುಷ್ಕರಂ ಪುಷ್ಕರಮೂಲಂ, ಭೂತೀಕಂ ರೋಹಿಷಂ, ಕಣಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ, ಅಗ್ನಿಃ ಚಿತ್ರಕಃ, ತೇಜೋವತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ| ಹಿಙ್ಗುಪಾದಯುತಮಿತಿ ಏಕದ್ರವ್ಯಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ಹಿಙ್ಗ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ವಾಸಾಘೃತಂ ಷಟ್ಪಲಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ ವಾಸಾಘೃತಂ ‘ಕೃತ್ಸ್ನೇ ವೃಷೇ ತತ್ಕುಸುಮೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೇ ಶ್ವಾಸೇ ಹಿತಂ; ಷಟ್ಪಲಂ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚ ವಾತಪ್ರಧಾನೇ ಶ್ವಾಸೇ||೨೭-೨೯||

Adhikarana 20 (30) · Śloka 30

ತೈಲಂ ದಶಗುಣೇ ಸಿದ್ಧಂ ಭೃಙ್ಗರಾಜರಸೇ ಶುಭೇ | ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸೌ ವ್ಯಪೋಹತಿ ||೩೦||

ಪಿತ್ತವಾತಪ್ರಧಾನಯೋಃ ಶ್ವಾಸಯೋಃ ಸ್ನೇಹಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಕಫಪ್ರಧಾನೇ ಸ್ನೇಹಮಾಹ- ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಯೋ ಯೋ ಯಥಾ ನ್ಯಾಯ್ಯಸ್ತಥಾ; ಏತೇನ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ವಿಚಾರಣಾತ್ಸ್ನೇಹಮಚ್ಛಪಾನಂ ವಾ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧೀತ್ಯಾಹುಃ| ವ್ಯಪೋಹತಿ ನಾಶಯತಿ||೩೦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 32

ಫಲಾಮ್ಲಾ ವಿಷ್ಕಿರರಸಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಸೈನ್ಧವಾಃ | ಏಣಾದೀನಾಂ ಶಿರೋಭಿರ್ವಾ ಕೌಲತ್ಥಾ ವಾ ಸುಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ||೩೧|| ಹನ್ಯುಃ ಶ್ವಾಸಂ ಚ ಕಾಸಂ ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಾನಿ ಪಯಾಂಸಿ ಚ |೩೨|

ಫಲಾಮ್ಲಾ ವಿಷ್ಕಿರರಸಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಾಮ್ಲಾ ದಾಡಿಮಬೀಜಪೂರಾದಿನಾ ಅಮ್ಲೀಕೃತಾಃ| ವಿಷ್ಕಿರರಸಾ ಲಾವಾದಿಮಾಂಸರಸಾಃ| ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಸೈನ್ಧವಾ ಉತ್ಕಟಸೈನ್ಧವಾಃ| ಏಣಾದೀನಾಂ ಶಿರೋಭಿರ್ವೇತಿ ಕೃಷ್ಣಹರಿಣಾದಿಮಸ್ತಕೈರ್ವಾ ಕೃತಾ ಮಾಂಸರಸಾ ವಾತಹರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಗೌರಹರಿಣಾದಯಃ| ಕೌಲತ್ಥಾ ವಾ ಸುಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಕುಲತ್ಥಸಂಸ್ಕೃತಾ ಯೂಷಾಃ| ಸಂಸ್ಕೃತಾನಿ ಪಯಾಂಸಿ ‘ವಾತಹರೈಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೧||-

Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35

ತಿಮಿರಸ್ಯ ಚ ಬೀಜಾನಿ ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾ ಚ ಚೂರ್ಣಿತಾ ||೩೨|| ದುರಾಲಭಾಽಥ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಕಟುಕಾಖ್ಯಾ ಹರೀತಕೀ | ಶ್ವಾವಿನ್ಮಯೂರರೋಮಾಣಿ ಕೋಲಾ ಮಾಗಧಿಕಾಕಣಾಃ ||೩೩|| ಭಾರ್ಗೀತ್ವಕ್ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಚ ಶರ್ಕರಾ ಶಲ್ಲಕಾಙ್ಗಜಮ್ | ನೃತ್ತಕೌಣ್ಡಕಬೀಜಾನಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನಿ ತು ಕೇವಲಮ್ ||೩೪|| ಪಞ್ಚ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಿಕಾಸ್ತ್ವೇತೇ ಲೇಹಾ ಯೇ ಸಮ್ಯಗೀರಿತಾಃ | ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ತೇ ಲೇಹ್ಯಾಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರ್ದಿತೈರ್ನರೈಃ ||೩೫||

ತಿಮಿರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|ತಿಮಿರೋ ನಖರಾಗಿಪತ್ರಃ ‘ತಿವರಿಯಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಃ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀಃ, ಕೇಚಿತ್ ‘ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಃ ತೃಣಜಾತಿಃ| ಶ್ವಾವಿತ್ ಸೇಢಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಸೂಚಯ ಏವ ರೋಮಾಣಿ| ಕೋಲಾ ಚವ್ಯಮ್| ಮಾಗಧಿಕಾಕಣಾ ಪಿಪ್ಪಲೀತಣ್ಡುಲಾಃ| ಶಲ್ಲಕಾಙ್ಗಜಂ ಶಲ್ಲಕಶಕಲಂ; ಅನ್ಯೇ ‘ಶಲ್ಲಕಾ ಗಜಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಶಲ್ಲಕಾ ಶಲ್ಲಕೀ, ಗಜಂ ನಾಗಕೇಶರಮ್| ನೃತ್ತಕೌಣ್ಡಕೋ ಮರ್ಕಟಕಃ; ಕೇಚಿತ್ ‘ನೃತ್ತಕೌಣ್ಡಕಬೀಜಾನಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ನೀಚೈಃಕದಮ್ಬಬೀಜಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ನೀಚೈಃಕದಮ್ಬಬೀಜಾನಿ ಲಘುಕದಮ್ಬಬೀಜಾನಿ| ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಿಕಾ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ||೩೨-೩೫||

Adhikarana 23 (36) · Śloka 36

ಸಪ್ತಚ್ಛದಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಶ್ಚಾಪಿ ಮಸ್ತುನಾ | ಪಿಬೇತ್ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಮಧುನಾ ಧಾನಾಶ್ಚಾಪ್ಯಥ ಭಕ್ಷಯೇತ್ ||೩೬||

ಸಪ್ತಚ್ಛದಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಚ್ಛದಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಶ್ಚ ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಮಸ್ತುನಾ ಸಹ ಪಿಬೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಪ್ತಚ್ಛದಃ ಸಪ್ತಪರ್ಣಃ| ಧಾನಾ ಭೃಷ್ಟಯವಾಃ| ಕೇಚಿತ್ ಮಧುನೇತಿ ಪದಂ ಧಾನಾಶ್ಚಾಪ್ಯಥ ಭಕ್ಷಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ||೩೬||

Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38

ಅರ್ಕಾಙ್ಕುರೈರ್ಭಾವಿತಾನಾಂ ಯವಾನಾಂ ಸಾಧ್ವನೇಕಶಃ | ತರ್ಪಣಂ ವಾ ಪಿಬೇದೇಷಾಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಶ್ವಾಸಪೀಡಿತಃ ||೩೭|| ಶಿರೀಷಕದಲೀಕುನ್ದಪುಷ್ಪಂ ಮಾಗಧಿಕಾಯುತಮ್ | ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಯುತಂ ಪೀತ್ವಾ ಜಯೇಚ್ಛ್ವಾಸಾನಶೇಷತಃ ||೩೮||

ಯಾದೃಶಾನಾಂ ಯವಾನಾಂ ಧಾನಾ ಭಕ್ಷಯೇತ್ತಾದೃಶಾನಾಹ- ಅರ್ಕಾಙ್ಕುರೈರ್ಭಾವಿತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕಾಙ್ಕುರೈಃ ಅರ್ಕಪಲ್ಲವಪುಷ್ಪಕೃತೈಃ ಕ್ವಾಥೈಃ| ಸಾಧು ಶೋಭನಂ ಯಥಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇಕಶ ಇತಿ ಭಾವಿತಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತರ್ಪಣಂ ವಾ ಪಿಬೇದೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಣಂ ಸಕ್ತವಃ| ಏಷಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಾಮರ್ಕಾಙ್ಕುರೈರ್ಭಾವಿತಯವಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರೀಷೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೀಷಾದಿಪುಷ್ಪಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಯುತಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಪೀತ್ವಾ ಅಶೇಷತೋ ನಿಃಶೇಷಾನ್ ಶ್ವಾಸಾನ್ ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕುನ್ದೋ ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ಶ್ವೇತಪುಷ್ಪಮ್| ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬು ತಣ್ಡುಲಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಮ್||೩೭-೩೮||

Adhikarana 25 (39) · Śloka 40

ಕೋಲಮಜ್ಜಾಂ ತಾಲಮೂಲಮೃಷ್ಯಚರ್ಮಮಸೀಮಪಿ | ಲಿಹ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಭಾರ್ಗೀಂ ವಾ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಸಮಾಯುತಾಮ್ ||೩೯|| ನೀಚೈಃಕದಮ್ಬಬೀಜಂ ವಾ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ |೪೦|

ಕೋಲಮಜ್ಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಲಮಜ್ಜಾ ಬದರಮಜ್ಜಾ, ಮಜ್ಜಾಶಬ್ದ ಆಕಾರಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ, ತೇನ ಮಜ್ಜಾಮಿತಿ ಸಾಧುಪಾಠಃ| ‘ತಾಲಮೂಲಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತಾಲಮೂಲೀಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ತಾಲಮೂಲೀಮುಷಲೀ| ನೀಚೈಃಕದಮ್ಬಬೀಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೀಚೈಃಕದಮ್ಬಬೀಜಂ ಲಘುಕದಮ್ಬಬೀಜಮ್| ‘ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪೇಯಮ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ನೀಪಂ ಕದಮ್ಬಂ ರಕ್ತಂ ಚ ತತ್ ಪೀತಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ನೀಪಂ ಬೃಹತ್ಕದಮ್ಬಫಲಂ, ಕದಮ್ಬಂ ಲಘುಕದಮ್ಬವೃಕ್ಷಫಲಂ, ರಕ್ತಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಾದನಯೋಃ ಪಕ್ವಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಯತಃ ಪರಿಪಕ್ವಂ ರಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಪಿಷ್ಟಂ ಪಾನೇ ದೇಯಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಅಪರೇ ತು ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಪೀತಂ ಸುದಾರುಣಾನ್ ಶ್ವಾಸಾನ್ ಹನ್ತೀತಿ ಯೋಜಯನ್ತಿ| ಯೇ ಪೂರ್ವಂ ಪಞ್ಚಲೇಹಪ್ರಸ್ತಾವೇ ‘ನೀಚೈಃಕದಮ್ಬಬೀಜಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ತನ್ಮತೇಽಪ್ಯತ್ರ ನ ಪುನರುಕ್ತತಾ, ಯತಃ ಪೂರ್ವಂ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ವಿಲಿಹನ್ ಶ್ವಾಸಾನ್ ಹನ್ತೀತಿ ಲೇಹಃ, ಅತ್ರ ತು ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಪಾನಮ್||೩೯||-

Adhikarana 26 (40) · Śloka 41

ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಹರೀತಕೀಂ ಕೃಷ್ಣಾಂ ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾಂ ದುರಾಲಭಾಮ್ ||೪೦|| ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುಭ್ಯಾಂ ವಿಲಿಹನ್ ಹನ್ತಿ ಶ್ವಾಸಾನ್ ಸುದಾರುಣಾನ್ |೪೧|

ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಹರೀತಕೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ||೪೦||-

Adhikarana 27 (41) · Śloka 42

ಹರಿದ್ರಾಂ ಮರಿಚಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಗುಡಂ ರಾಸ್ನಾಂ ಕಣಾಂ ಶಟೀಮ್ ||೪೧|| ಲಿಹ್ಯಾತ್ತೈಲೇನ ತುಲ್ಯಾನಿ ಶ್ವಾಸಾರ್ತೋ ಹಿತಭೋಜನಃ |೪೨|

ಹರಿದ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ದರ್ಶಿತಃ||೪೧||-

Adhikarana 28 (42) · Śloka 43

ಗವಾಂ ಪುರೀಷಸ್ವರಸಂ ಮಧುಸರ್ಪಿಃಕಣಾಯುತಮ್ ||೪೨|| ಲಿಹ್ಯಾಚ್ಛ್ವಾಸೇಷು ಕಾಸೇಷು ವಾಜಿನಾಂ ವಾ ಶಕೃದ್ರಸಮ್ |೪೩|

ಗವಾಂ ಪುರೀಷಸ್ವರಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಶಕೃದ್ರಸಪಿಪ್ಪಲ್ಯೌ ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್, ಅಶ್ವಶಕೃದ್ರಸಪಿಪ್ಪಲ್ಯೌ ವಾ ಮಧುಘೃತಾಭ್ಯಾಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್||೪೨||-

Adhikarana 29 (43) · Śloka 44

ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷು ಶೋಥೇಷು ಯೇ ಯೋಗಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೪೩|| ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಪಹಾಸ್ತೇಽಪಿ ಕಾಸಘ್ನಾ ಯೇ ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ |೪೪|

ಇದಾನೀಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದ್ಯುಕ್ತಯೋಗಾನತ್ರಾಪ್ಯತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧೇಷು ಯೇ ಯೋಗಾಃ ಕಥಿತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಪಹಾಃ, ಕಾಸಘ್ನಾ ಯೇ ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಸ್ತೇಽಪಿ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ||೪೩||-

Adhikarana 30 (44) · Śloka 45

ಭಾರ್ಗೀತ್ವಕ್ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತೈಲಂ ಹರಿದ್ರಾಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀಮ್ ||೪೪|| ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಮರಿಚಂ ಚಣ್ಡಾಂ ಗೋಶಕೃದ್ರಸಮೇವ ಚ |೪೫|

ಭಾರ್ಗೀತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಲಿಹ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೪೪||-

Adhikarana 31 (45) · Śloka 46

ತಲಕೋಟಸ್ಯ ಬೀಜೇಷು ಪಚೇದುತ್ಕಾರಿಕಾಂ ಶುಭಾಮ್ ||೪೫|| ಸೇವ್ಯಮಾನಾ ನಿಹನ್ತ್ಯೇಷಾ ಶ್ವಾಸಾನಾಶು ಸುದುಸ್ತರಾನ್ |೪೬|

ತಲಕೋಟಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಲಕೋಟಃ ಅಙ್ಕೋಠಃ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಲಪ್ಸಿಕಾ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಭಾರ್ಗೀತ್ವಕ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ‘ತಲಕೋಟಸ್ಯ ಬೀಜೇಷು’ ಇತಿಪರ್ಯನ್ತಮುತ್ಕಾರಿಕಾರ್ಯಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೪೫||-

Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47

ಪುರಾಣಸರ್ಪಿಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಕೌಲತ್ಥಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ರಸಾಃ ||೪೬|| ಸುರಾ ಸೌವೀರಕಂ ಹಿಙ್ಗುಃ ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸೋ ಮಧು | ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಲಕಬಿಲ್ವಾನಿ ಶಸ್ತಾನಿ ಶ್ವಾಸಿಹಿಕ್ಕಿನಾಮ್ ||೪೭||

ಇದಾನೀಂ ಶ್ವಾಸೇ ಹಿಕ್ಕಾಯಾಂ ಚಾನ್ಯದಪಿ ಯದ್ಧಿತಂ ತದಾಹ- ಪುರಾಣಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೌಲತ್ಥಾಃ ಕುಲತ್ಥೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಜಾಙ್ಗಲಾ ರಸಾ ಏಣಾದೀನಾಮೇವ ಮಾಂಸರಸಾಃ| ಸೌವೀರಕಂ ವಿರೇಚನಕಲ್ಪೋಕ್ತಮ್||೪೬-೪೭||

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಪರಿಗತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಸ್ವೇದೈರುಪಾಚರೇತ್ | ಆಕ್ತಂ ಲವಣತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ತೈರಸ್ಯ ಗ್ರಥಿತಃ ಕಫಃ ||೪೮|| ಖಸ್ಥೋ ವಿಲಯನಂ ಯಾತಿ ಮಾರುತಶ್ಚ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ |೪೯|

ಶ್ವಾಸೇ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚ ಹಿಕ್ಕಾಯಾಮಪಿ ತುಲ್ಯಂ ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಪರಿಗತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಪರಿಗತಂ ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಸ್ವೇದೈಃ ಸಾಲ್ವಣಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಆಕ್ತಂ ಲವಣತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಸೈನ್ಧವತಿಲತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಚುಪ್ಪಟಿತಮ್ ಆತುರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವೈದೇಃ| ಗ್ರಥಿತಃ ಘನೀಭೂತಃ| ಖಸ್ಥಃ ಸ್ರೋತಃಸ್ಥಿತಃ| ವಿಲಯನಂ ದ್ರವಭಾವಮ್||೪೮||-

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51

ಸ್ವಿನ್ನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತತಶ್ಚೈವ ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ರಸೌದನಮ್ ||೪೯|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಬನ್ಧೇ ವಾ ಭಿಷಗ್ ಧೂಮಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಮನಃಶಿಲಾದೇವದಾರುಹರಿದ್ರಾಚ್ಛದನಾಮಿಷೈಃ ||೫೦|| ಲಾಕ್ಷೋರುಬೂಕಮೂಲೈಶ್ಚ ಕೃತ್ವಾ ವರ್ತೀರ್ವಿಧಾನತಃ |೫೧|

ಸ್ವೇದೇ ಕೃತೇಽಪಿ ಯದಾ ವಾತಕಫಾನುಬನ್ಧೋ ನೋಪಶಾಮ್ಯತಿ ತದಾ ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ್ವಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಿನ್ನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ರಸೌದನಂ ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ವಾತಕಫಾನುಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯುಕ್ತಂ ಧೂಮಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಕೇಷಾಂ ಧೂಮಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಮನಃಶಿಲೇತ್ಯಾದಿ| ಛದನಂ ಪತ್ರಕಮ್, ಆಮಿಷಂ ಗುಗ್ಗುಲುಃ| ಉರುಬೂಕಮೂಲಂ ರಕ್ತೈರಣ್ಡಮೂಲಮ್| ವಿಧಾನತಃ ಧೂಮನಸ್ಯಕವಲಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತವಿಧಾನೇನ||೪೯-೫೦||-

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

ಸರ್ಪಿರ್ಯವಮಧುಚ್ಛಿಷ್ಟಶಾಲನಿರ್ಯಾಸಜಂ ತಥಾ ||೫೧||

ಅಪರಮಪಿ ಧೂಮಮಾಹ- ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಮದನಮ್| ಶಾಲನಿರ್ಯಾಸೋ ರಾಲಾ| ಸರ್ಪಿರ್ಯವಾದಿಜಂ ಧೂಮಂ ತಥಾ ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೫೧||

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

ಶೃಙ್ಗಬಾಲಖುರಸ್ನಾಯುತ್ವಕ್ ಸಮಸ್ತಂ ಗವಾಮಪಿ |೫೨|

ಅಪರಾಣ್ಯಪಿ ಧೂಮದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಶೃಙ್ಗಬಾಲಖುರೇತ್ಯಾದಿ| ಗವಾಂ ಶೃಙ್ಗಾದಿಕಂ ತ್ವಕ್ಪರ್ಯನ್ತಂ ಸಮಸ್ತಮಪಿ ಧೂಮಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಸ್ನಾಯುಃ ಧನುರ್ಜ್ಯಾಬನ್ಧನಾರ್ಥಂ ದ್ರವ್ಯಂ ‘ನಹಾರು’ ಇತಿ ಲೋಕೇ|೫೨|-

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

ತುರುಷ್ಕಶಲ್ಲಕೀನಾಂ ಚ ಗುಗ್ಗುಲೋಃ ಪದ್ಮಕಸ್ಯ ಚ ||೫೨||

ತುರುಷ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ತುರುಷ್ಕಃ ಸಿಹ್ಲಕಃ| ತುರುಷ್ಕಾದಿಪದ್ಮಕಾನ್ತಾನಾಂ ವಾ ಧೂಮಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೫೨||

Adhikarana 38 (53) · Śloka 53

ಏತೇ ಸರ್ವೇ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾ ಧೂಮಾಃ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಜಾನತಾ |೫೩|

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಧೂಮಾನಾಮುಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಏತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಧೂಮಾಃ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾಃ ಸಘೃತಾ ವಿಜಾನತಾ ವೈದ್ಯೇನ ಕಾರ್ಯಾಃ|೫೩|-

Adhikarana 39 (53) · Śloka 53

ಬಲೀಯಸಿ ಕಫಗ್ರಸ್ತೇ ವಮನಂ ಸವಿರೇಚನಮ್ ||೫೩||

ಶ್ವಾಸಿಹಿಕ್ಕಿನಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿರೇಚನಮಾಹ- ಬಲೀಯಸೀತ್ಯಾದಿ| ಬಲೀಯಸಿ ಬಲಯುಕ್ತೇ ಪುರುಷೇ, ವಮನಂ ಸವಿರೇಚನಂ ‘ಮೃದು ಹಿತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರಾಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್||೫೩||

Adhikarana 40 (54) · Śloka 54

ದುರ್ಬಲೇ ಚೈವ ರೂಕ್ಷೇ ಚ ತರ್ಪಣಂ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ | ಜಾಙ್ಗಲೋರಭ್ರಜೈರ್ಮಾಂಸೈರಾನೂಪೈರ್ವಾ ಸುಸಂಸ್ಕೃತೈಃ ||೫೪||

ದುರ್ಬಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಣಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಮ್| ಕೈಸ್ತರ್ಪಣಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಜಾಙ್ಗಲೋರಭ್ರಜೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾಙ್ಗಲಾ ಏಣಾದಯೋ ಲಾವಾದಯಶ್ಚ| ಉರಭ್ರೋ ಮೇಷಃ| ಆನೂಪಾಃ ಕಚ್ಛಪಾದಯಃ| ಸುಸಂಸ್ಕೃತೈಃ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿಧಿನಾ||೫೪||

Adhikarana 41 (55) · Śloka 55

ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾಂ ಚಾಮಲಕಪ್ರಮಾಣಾಂ ಹಿಙ್ಗ್ವರ್ಧಯುಕ್ತಾಂ ಮಧುನಾ ಸುಯುಕ್ತಾಮ್ | ಲಿಹನ್ನರಃ ಶ್ವಾಸನಿಪೀಡಿತೋ ಹಿ ಶ್ವಾಸಂ ಜಯತ್ಯೇವ ಬಲಾತ್ರ್ಯಹೇಣ ||೫೫||

ಇದಾನೀಂ ಶ್ವಾಸೇ ಸಿದ್ಧತಮಂ ಯೋಗಮಾಹ- ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾ ಕಣ್ಟಕಾರೀ, ತಾಂ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾಮಾಮಲಕಪ್ರಮಾಣಾಂ ತದರ್ಧಪ್ರಮಾಣೇನ ಹಿಙ್ಗುನಾ ಮಧುನಾ ಚ ಯುಕ್ತಾಂ ಶ್ವಾಸಪೀಡಿತೋ ನರಃ ಪುರುಷೋ ಲಿಹನ್ ಬಲಾತ್ ಶ್ವಾಸಮಾಶು ತ್ರ್ಯಹಾಜ್ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತತ್ ಸರ್ವಶ್ವಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವಿಶೇಷಾದೂಹ್ಯಮಿತಿ||೫೫||

Adhikarana 42 (56) · Śloka 56

ಯಥಾಽಗ್ನಿರಿದ್ಧಃ ಪವನಾನುವಿದ್ಧೋ ವಜ್ರಂ ಯಥಾ ವಾ ಸುರರಾಜಮುಕ್ತಮ್ | ರೋಗಾಸ್ತಥೈತೇ ಖಲು ದುರ್ನಿವಾರಾಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಕಾಸಶ್ಚ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಚ ||೫೬||

ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚ ಕಾಸಾದೀನಾಮಪಿ ದುಃಖೋಪಚರ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಾಹ- ಯಥಾಽಗ್ನಿರಿದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇದ್ಧಃ ದೀಪ್ತಃ| ಪವನಾನುವಿದ್ಧೋ ವಾತಸಹಿತಃ||೫೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 51

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಏಕಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೫೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮೈಕಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೧||