Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ ശ്വാസപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
യൈരേവ കാരണൈര്ഹിക്കാ ബഹുഭിഃ സമ്പ്രവര്തതേ |
തൈരേവ കാരണൈഃ ശ്വാസോ ഘോരോ ഭവതി ദേഹിനാമ് ||൩||
View original
अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
यैरेव कारणैर्हिक्का बहुभिः सम्प्रवर्तते |
तैरेव कारणैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम् ||३||
ഹിക്കാപ്രതിഷേധാനന്തരം തുല്യഹേത്വാദിസാമ്യാത് ശ്വാസപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ; അത ഏവ വേഗവദൂര്ധ്വാഗതവാതയോഗിത്വസാധര്മ്യാത് ഹിക്കാശ്വാസചികിത്സിതമേകമേവോക്തം ചരകേ| ശ്വാസനിദാനമാഹ- യൈരേവേത്യാദി| യൈരേവേതി വിദാഹ്യാദിഭിഃ| കാരണൈഃ ഹേതുഭിഃ| ബഹുഭിഃ അനേകൈഃ, ബഹുഭിരിതി കഥനം ശ്വാസസ്യ ബഹുപ്രകാരത്വസൂചനാര്ഥമ്| ഹിക്കാ സമ്പ്രവര്തതേ ജായതേ, തൈരേവ കാരണൈഃ ശ്വാസോ ദേഹിനാം പ്രാണിനം ഭവതി| കിംവിശിഷ്ടഃ? ഘോരഃ| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു അമും പാഠമയുക്തം വദതി, ഹിക്കാപ്രതിഷേധ ഏവ ഹിക്കാശ്വാസയോസ്തുല്യഹേതുത്വപ്രതിപാദിതത്വാത്; മയാ പുനഃ ശ്രീജേജ്ജടപഠിതത്വാത് പഠിതഃ||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
വിഹായ പ്രകൃതിം വായുഃ പ്രാണോऽഥ കഫസംയുതഃ |
ശ്വാസയത്യൂര്ധ്വഗോ ഭൂത്വാ തം ശ്വാസം പരിചക്ഷതേ ||൪||
View original
विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणोऽथ कफसंयुतः |
श्वासयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते ||४||
ഇദാനീം ശ്വാസസമ്പ്രാപ്തിമാഹ- വിഹായേത്യാദി| പ്രാണോ വായുഃ, പ്രകൃതിം വിഹായ വിഗുണോ ഭൂത്വേത്യര്ഥഃ, ഊര്ധ്വഗോ ഭൂത്വാ തഥാ കഫസംയുതഃ സന് യദാ ശ്വാസയതി തം ബുധാഃ ശ്വാസം പരിചക്ഷതേ കഥയന്തി| പ്രാണോ വായുഃ കഫസംയുത ഇത്യുക്തേऽപി തത്രാന്യേऽപി ദോഷാഃ സമുച്ചീയന്തേ; യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ- “ക്ഷുദ്രകോ വാതികഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠസ്തമകഃ സ്മൃതഃ| ഛിന്നഃ പിത്തപ്രധാനഃ സ്യാദന്യൌ മാരുതകോപജൌ”- ഇതി||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ക്ഷുദ്രകസ്തമകശ്ഛിന്നോ മഹാനൂര്ധ്വശ്ച പഞ്ചധാ |
ഭിദ്യതേ സ മഹാവ്യാധിഃ ശ്വാസ ഏകോ വിശേഷതഃ ||൫||
View original
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||५||
ശ്വാസഭേദാനാഹ- ക്ഷുദ്രക ഇത്യാദി| സ ശ്വാസ ഏകോऽപി ക്ഷുദ്രകാദിഭേദാത് പഞ്ചധാ ഭിദ്യതേ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ പഞ്ചപ്രകാരത്വേ സിദ്ധേ പഞ്ചവചനം തമകഭേദസ്യ പ്രതമകസ്യ പൃഥക്സങ്ഖ്യാനിഷേധാര്ഥമ്||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ ഹൃത്പീഡാ ഭക്തദ്വേഷോऽരതിഃ പരാ |
ആനാഹഃ പാര്ശ്വയോഃ ശൂലം വൈരസ്യം വദനസ്യ ച ||൬||
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा भक्तद्वेषोऽरतिः परा |
आनाहः पार्श्वयोः शूलं वैरस्यं वदनस्य च ||६||
പൂര്വരൂപമാഹ- പ്രാഗ്രൂപം തസ്യേത്യാദി| തസ്യ ശ്വാസസ്യ ഹൃത്പീഡാദികം പ്രാഗ്രൂപം ഭവതി||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
കിഞ്ചിദാരഭമാണസ്യ യസ്യ ശ്വാസഃ പ്രവര്തതേ |
നിഷണ്ണസ്യൈതി ശാന്തിം ച സ ക്ഷുദ്ര ഇതി സഞ്ജ്ഞിതഃ ||൭||
View original
किञ्चिदारभमाणस्य यस्य श्वासः प्रवर्तते |
निषण्णस्यैति शान्तिं च स क्षुद्र इति सञ्ज्ञितः ||७||
ക്ഷുദ്രശ്വാസം ലക്ഷയതി- കിഞ്ചിദാരഭമാണസ്യേത്യാദി| യസ്യ കിഞ്ചിത് കര്മ ആരഭമാണസ്യ പുരുഷസ്യ യഃ ശ്വാസഃ പ്രവര്തതേ നിഷണ്ണസ്യ ച ശാന്തിമേതി സ ക്ഷുദ്രഃ ശ്വാസ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതഃ||൭||
Adhikarana 6 (8-10) · Śloka 10
തൃട്സ്വേദവമഥുപ്രായഃ കണ്ഠഘുര്ഘുരികാന്വിതഃ |
വിശേഷാദ്ദുര്ദിനേ താമ്യേച്ഛ്വാസഃ സ തമകോ മതഃ ||൮||
ഘോഷേണ മഹതാऽऽവിഷ്ടഃ സകാസഃ സകഫോ നരഃ |
യഃ ശ്വസിത്യബലോऽന്നദ്വിട് സുപ്തസ്തമകപീഡിതഃ ||൯||
സ ശാമ്യതി കഫേ ഹീനേ സ്വപതശ്ച വിവര്ധതേ |
മൂര്ച്ഛാജ്വരാഭിഭൂതസ്യ ജ്ഞേയഃ പ്രതമകസ്തു സഃ ||൧൦||
View original
तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुर्घुरिकान्वितः |
विशेषाद्दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः ||८||
घोषेण महताऽऽविष्टः सकासः सकफो नरः |
यः श्वसित्यबलोऽन्नद्विट् सुप्तस्तमकपीडितः ||९||
स शाम्यति कफे हीने स्वपतश्च विवर्धते |
मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्ञेयः प्रतमकस्तु सः ||१०||
തമകലക്ഷണമാഹ- തൃട്സ്വേദേത്യാദി| സഃ തമകഃ ശ്വാസോ മതഃ| കിംവിശിഷ്ടഃ? തൃട്സ്വേദവമഥുപ്രായഃ| തൃട് തൃഷ്ണാ, സ്വേദഃ പ്രസ്വേദഃ, വമഥുഃ ഥൂത്കൃതിഃ, കണ്ഠേ ഘുര്ഘുരികയാ അന്വിതോ യുക്തഃ| പ്രതമകലക്ഷണമാഹ- മൂര്ച്ഛേത്യാദി||൮-൧൦||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
ആധ്മാതോ ദഹ്യമാനേന ബസ്തിനാ സരുജം നരഃ |
സര്വപ്രാണേന വിച്ഛിന്നം ശ്വസ്യാച്ഛിന്നം തമാദിശേത് ||൧൧||
View original
आध्मातो दह्यमानेन बस्तिना सरुजं नरः |
सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत् ||११||
ഛിന്നലക്ഷണമാഹ- ആധ്മാതോ ദഹ്യമാനേനേത്യാദി||൧൧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
നിഃസഞ്ജ്ഞഃ പാര്ശ്വശൂലാര്തഃ ശുഷ്കകണ്ഠോऽതിഘോഷവാന് |
സംരബ്ധനേത്രസ്ത്വായമ്യ യഃ ശ്വസ്യാത് സ മഹാന് സ്മൃതഃ ||൧൨||
View original
निःसञ्ज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककण्ठोऽतिघोषवान् |
संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात् स महान् स्मृतः ||१२||
മഹാശ്വാസലക്ഷണമാഹ- നിഃസഞ്ജ്ഞ ഇത്യാദി| നിഃസഞ്ജ്ഞഃ ചേതനാരഹിതഃ, സംരബ്ധനേത്രഃ സശോഥലോചനഃ, ആയമ്യ ദ്വിധീഭൂയേവ, ശ്വസ്യാത് ശ്വാസം കുര്യാത്, സ മഹാന് മഹാശ്വാസഃ| അത്ര ആശ്രയാശ്രയിണോരഭേദാത് മഹാശ്വാസ ഏവ ‘മഹാന്’ ശബ്ദേനോച്യതേ; ഏവം സര്വത്ര||൧൨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
മര്മസ്വായമ്യമാനേഷു ശ്വസന്മൂഢോ മുഹുശ്ച യഃ |
ഊര്ധ്വപ്രേക്ഷീ ഹതരവസ്തമൂര്ധ്വശ്വാസമാദിശേത് ||൧൩||
View original
मर्मस्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः |
ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत् ||१३||
ഊര്ധ്വശ്വാസലക്ഷണമാഹ- മര്മസ്വിത്യാദി| മര്മസു ഹൃദ്ബസ്തിശിരഃസു| ആയമ്യമാനേഷു ആകൃഷ്യമാണേഷു| മൂഢോ നിശ്ചേഷ്ടഃ| മുഹുഃ അനവരതമ്| ഊര്ധ്വപ്രേക്ഷീ ഊര്ധ്വപ്രേക്ഷണശീലഃ| ഹതരവോ ഹതസ്വനഃ||൧൩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ക്ഷുദ്രഃ സാധ്യതമസ്തേഷാം തമകഃ കൃച്ഛ്ര ഉച്യതേ |
ത്രയഃ ശ്വാസാ ന സിധ്യന്തി തമകോ ദുര്ബലസ്യ ച ||൧൪||
View original
क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||१४||
ഇദാനീം ശ്വാസാനാം സാധ്യാസാധ്യത്വമാഹ- ക്ഷുദ്ര ഇത്യാദി| കൃച്ഛ്രഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| ത്രയഃ ശ്വാസാഃ ഛിന്നശ്വാസമഹാശ്വാസോര്ധ്വശ്വാസാഃ| തമകോ ദുര്ബലസ്യ ചേതി ദുര്ബലസ്യ പുംസസ്തമകശ്വാസോ ന സിധ്യതീത്യര്ഥഃ; ചകാരാത് തന്ത്രാന്തരോക്തം ‘ജ്വരമൂര്ച്ഛാദിയുക്തസ്യ’ ഇത്യപി ലഭ്യതേ||൧൪||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
സ്നേഹബസ്തിം വിനാ കേചിദൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധനമ് |
മൃദു പ്രാണവതാം ശ്രേഷ്ഠം ശ്വാസിനാമാദിശന്തി ഹി ||൧൫||
View original
स्नेहबस्तिं विना केचिदूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् |
मृदु प्राणवतां श्रेष्ठं श्वासिनामादिशन्ति हि ||१५||
ഇദാനീം ചികിത്സാമാഹ- സ്നേഹബസ്തിം വിനേത്യാദി| യദ്യപി ശ്വാസേ സ്നേഹബസ്തിഃ പ്രാങ്നിഷിദ്ധഃ, തഥാऽപ്യത്ര പുനര്നിഷേധകരണം ശ്വാസേऽവസ്ഥാവശേനാപി തസ്യാപ്രയോഗാര്ഥമ്| വിനാ ഋതേ| ഊര്ധ്വം ശോധനം വമനമ്, അധഃ ശോധനം വിരേകഃ; മൃദു അപീഡാകരമ്, ഏതദ്വമനവിരേകയോര്വിശേഷണമ്| പ്രാണവതാം ബലവതാമ്| ആദിശന്തി കഥയന്തി| പരമതമപ്രതിഷിദ്ധമനുമതമേവ||൧൫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ശ്വാസേ കാസേ ച ഹിക്കായാം ഹൃദ്രോഗേ ചാപി പൂജിതമ് |
ഘൃതം പുരാണം സംസിദ്ധമഭയാവിഡരാമഠൈഃ ||൧൬||
View original
श्वासे कासे च हिक्कायां हृद्रोगे चापि पूजितम् |
घृतं पुराणं संसिद्धमभयाविडरामठैः ||१६||
ശ്വാസേ നിത്യോപയോഗികം ഘൃതമാഹ- ശ്വാസേ ഇത്യാദി| അഭയാദിഭിഃ സംസിദ്ധം പുരാണം ഘൃതം ശ്വാസാദിഷു പൂജിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| പുരാണം ദശവര്ഷസ്ഥിതമ്| രാമഠം ഹിങ്ഗു||൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
സൌവര്ചലാഭയാബില്വൈഃ സംസ്കൃതം വാऽനവം ഘൃതമ് |
പിപ്പല്യാദിപ്രതീവാപം സിദ്ധം വാ പ്രഥമേ ഗണേ ||൧൭||
സപഞ്ചലവണം സര്പിഃ ശ്വാസകാസൌ വ്യപോഹതി |൧൮|
View original
सौवर्चलाभयाबिल्वैः संस्कृतं वाऽनवं घृतम् |
पिप्पल्यादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे ||१७||
सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासौ व्यपोहति |१८|
സൌവര്ചലാഭയാബില്വൈരിത്യാദി| സൌവര്ചലാദിഭിഃ സിദ്ധമനവം പുരാണം ഘൃതം ശ്വാസാദിഷു സംയോജ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| പിപ്പല്യാദിപ്രതീവാപമിത്യാദി|- പിപ്പല്യാദിപ്രതീവാപം പിപ്പല്യാദികല്കേ സിദ്ധമ്| പ്രഥമോ ഗണോ വിദാരിഗന്ധാദിഃ, തസ്യ ക്വാഥേന സിദ്ധമ്| സപഞ്ചലവണമിതി സിദ്ധം സത് പഞ്ചലവണപ്രക്ഷേപം പാതവ്യമിത്യര്ഥഃ| വികല്പാഭിധാനം പൂര്വയോഗാപേക്ഷയാ| കേചിത് പഞ്ചലവണേന സഹ സിദ്ധമിതി മന്യന്തേ; തന്നേച്ഛന്തി നിബന്ധകാരാഃ, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്||൧൭||-
Adhikarana 14 (18-20) · Śloka 21
ഹിംസ്രാവിഡങ്ഗപൂതീകത്രിഫലാവ്യോഷചിത്രകൈഃ ||൧൮||
ദ്വിക്ഷീരം സാധിതം സര്പിശ്ചതുര്ഗുണജലാപ്ലുതമ് |
കോലമാത്രൈഃ പിബേത്തദ്ധി ശ്വാസകാസൌ വ്യപോഹതി ||൧൯||
അര്ശാംസ്യരോചകം ഗുല്മം ശകൃദ്ഭേദം ക്ഷയം തഥാ |
കൃത്സ്നേ വൃഷകഷായേ വാ പചേത് സര്പിശ്ചതുര്ഗുണേ ||൨൦||
തന്മൂലകുസുമാവാപം ശീതം ക്ഷൌദ്രേണ യോജയേത് |൨൧|
View original
हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः ||१८||
द्विक्षीरं साधितं सर्पिश्चतुर्गुणजलाप्लुतम् |
कोलमात्रैः पिबेत्तद्धि श्वासकासौ व्यपोहति ||१९||
अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा |
कृत्स्ने वृषकषाये वा पचेत् सर्पिश्चतुर्गुणे ||२०||
तन्मूलकुसुमावापं शीतं क्षौद्रेण योजयेत् |२१|
ഹിംസ്രാവിഡങ്ഗേത്യാദി| ഹിംസ്രാ ബൃഹദഹിംസ്രാ, പൂതീകഃ ചിരബില്വഃ| ദ്വിക്ഷീരം ദ്വിഗുണക്ഷീരമ്| സര്പിഃ പ്രസ്ഥപ്രമാണമ്| കോലമാത്രൈഃ അര്ധകര്ഷപ്രമാണൈഃ; അന്യേ കല്കസ്യാല്പീയസ്ത്വാത് കോലശബ്ദേന കര്ഷമിച്ഛന്തി| കേചിദസ്യാഗ്രേ ‘കൃത്സ്നേ വൃഷകഷായേ വാ പചേത്’ ഇത്യാദി പഠന്തി; തന്നേച്ഛതി ശ്രീജേജ്ജടഃ, ‘വാസാഘൃതം ഷട്പലം ച ഘൃതം ചാത്ര ഹിതം ഭവേത്’ ഇതി വക്ഷ്യമാണവചനേന വാസാഘൃതസ്യ കഥനാത്||൧൮-൨൦||-
Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 23
ശൃങ്ഗീമധൂലികാഭാര്ഗീശുണ്ഠീതാര്ക്ഷ്യസിതാമ്ബുദൈഃ ||൨൧||
സഹരിദ്രൈഃ സയഷ്ട്യാഹ്വൈഃ സമൈരാവാപ്യ യോഗതഃ |
ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേദ്ധീമാന് ശീതതോയേ ചതുര്ഗുണേ ||൨൨||
ശ്വാസം കാസം തഥാ ഹിക്കാം സര്പിരേതന്നിയച്ഛതി |൨൩|
View original
शृङ्गीमधूलिकाभार्गीशुण्ठीतार्क्ष्यसिताम्बुदैः ||२१||
सहरिद्रैः सयष्ट्याह्वैः समैरावाप्य योगतः |
घृतप्रस्थं पचेद्धीमान् शीततोये चतुर्गुणे ||२२||
श्वासं कासं तथा हिक्कां सर्पिरेतन्नियच्छति |२३|
ശൃങ്ഗീത്യാദി| ശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ| മധൂലികാ തൃണജാതിഃ ‘മര്കട’ ഇതി ലോകേ| താര്ക്ഷ്യം രസാഞ്ജനമ്| അമ്ബുദോ മുസ്താ| ആവാപ്യ പ്രക്ഷിപ്യ| യോഗതഃ യുക്തിതഃ, യാവത്പ്രമാണേന കല്കേന ഉത്കടഗന്ധാദികം ന സ്യാത്താവത്പ്രമാണഃ കല്കോ ദേയോ ന തു സ്നേഹചതുര്ഥാംശേന, യോഗത ഇത്യഭിധാനമന്തരേണൈവ തഥാ സിദ്ധേഃ| യദ്യപി സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണോ ദ്രവ ഇതി സാമാന്യപരിഭാഷാവശാദേവ ജലചാതുര്ഗുണ്യം സിദ്ധം, തഥാऽപി ചതുര്ഗുണേ ഇതി കരണം സാഹചര്യാദ്വക്ഷ്യമാണസുവഹാദിയോഗോക്തജലദ്വൈഗുണ്യമത്രാപി മാ ഭൂദിതി ദര്ശനാര്ഥമ്| നിയച്ഛതി നിവാരയതി||൨൧-൨൨||-
Adhikarana 16 (23-24) · Śloka 25
സുവഹാ കാലികാ ഭാര്ഗീ ശുകാഖ്യാ നൈചുലം ഫലമ് ||൨൩||
കാകാദനീ ശൃങ്ഗവേരം വര്ഷാഭൂര്ബൃഹതീദ്വയമ് |
കോലമാത്രൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേദേഭിര്ജലദ്വികമ് ||൨൪||
കടൂഷ്ണം പീതമേതദ്ധി ശ്വാസാമയവിനാശനമ് |൨൫|
View original
सुवहा कालिका भार्गी शुकाख्या नैचुलं फलम् ||२३||
काकादनी शृङ्गवेरं वर्षाभूर्बृहतीद्वयम् |
कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पचेदेभिर्जलद्विकम् ||२४||
कटूष्णं पीतमेतद्धि श्वासामयविनाशनम् |२५|
സുവഹാ കാലികാ ഭാര്ഗീത്യാദി| സുവഹാ ഗോധാപദീ, കാലികാ കാലേയകം, ശുകാഖ്യാ ചര്മകാരവടഃ, ശുകശിമ്ബാമപരേ, നൈചുലം ഫലം ജലവേതസഫലം, കാകാദനീ വായസതിന്ദുകഃ, വര്ഷാഭൂഃ ശ്വേതപുനര്നവാ, ബൃഹതീദ്വയം സ്ഥൂലഫലാ ചണകഫലാ ച, കോലമാത്രൈഃ അര്ധകര്ഷപ്രമാണൈഃ സുവഹാദിഭിരിത്യര്ഥഃ; അന്യേ കര്ഷപ്രമാണൈരിതി മന്യന്തേ; തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്| ജലദ്വികം ദ്വിഗുണജലമിത്യര്ഥഃ||൨൩-൨൪||-
Adhikarana 17 (25-26) · Śloka 26
സൌവര്ചലയവക്ഷാരകടുകാവ്യോഷചിത്രകൈഃ ||൨൫||
വചാഭയാവിഡങ്ഗൈശ്ച സാധിതം ശ്വാസശാന്തയേ |
ഗോപവല്ല്യുദകേ സിദ്ധം സ്യാദന്യദ്ദ്വിഗുണേ ഘൃതമ് ||൨൬||
View original
सौवर्चलयवक्षारकटुकाव्योषचित्रकैः ||२५||
वचाभयाविडङ्गैश्च साधितं श्वासशान्तये |
गोपवल्ल्युदके सिद्धं स्यादन्यद्द्विगुणे घृतम् ||२६||
സൌവര്ചലയവക്ഷാരേത്യാദി| വ്യോഷം ത്രികടുകമ്| സൌവര്ചലാദീനാം വിഡങ്ഗാന്താനാം കല്കേന ദ്രവേണ വാ അനുക്തേനാപി ജലേന സാധിതം ഘൃതം പീതം സത് ശ്വാസശാന്തയേ ഭവതീതി യോജ്യമ്| ഗോപവല്ല്യുദകേ സിദ്ധമിത്യാദി| ഗോപവല്ല്യുദകേ സാരിവാക്വാഥേ| അന്യദിതി ഘൃതവിശേഷണമ്| ദ്വിഗുണേ ഘൃതദ്വിഗുണേ ഗോപവല്ലീക്വാഥേ||൨൫-൨൬||
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
പഞ്ചൈതാനി ഹവീംഷ്യാഹുര്ഭിഷജഃ ശ്വാസകാസയോഃ |൨൭|
View original
पञ्चैतानि हवींष्याहुर्भिषजः श्वासकासयोः |२७|
ഇദാനീം ഹിംസ്രാദിപഞ്ചഘൃതാനാമത്യര്ഥം ശ്വാസഹിതതമത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമുപസംഹാരമാഹ- പഞ്ചൈതാനി ഹവീംഷ്യാഹുരിത്യാദി| പഞ്ചൈതാനീതി ഹിംസ്രാദിശൃങ്ഗ്യാദിസുവഹാദിസൌവര്ചലാദിഗോപവല്ല്യാദീനി|൨൭|-
Adhikarana 19 (27-29) · Śloka 29
താലീശതാമലക്യുഗ്രാജീവന്തീകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ ||൨൭||
ബില്വപുഷ്കരഭൂതീകസൌവര്ചലകണാഗ്നിഭിഃ |
പഥ്യാതേജോവതീയുക്തൈഃ സര്പിര്ജലചതുര്ഗുണമ് ||൨൮||
ഹിങ്ഗുപാദയുതം സിദ്ധം സര്വശ്വാസഹരം പരമ് |
വാസാഘൃതം ഷട്പലം വാ ഘൃതം ചാത്ര ഹിതം ഭവേത് ||൨൯||
View original
तालीशतामलक्युग्राजीवन्तीकुष्ठसैन्धवैः ||२७||
बिल्वपुष्करभूतीकसौवर्चलकणाग्निभिः |
पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणम् ||२८||
हिङ्गुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम् |
वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत् ||२९||
താലീശതാമലകീത്യാദി| താമലകീ ദലഫലികാ, ഉഗ്രാ വചാ, ജീവന്തീ പടോലസമാനപത്രാ കന്ദവതീ പശ്ചിമദേശേ പ്രസിദ്ധാ, ലാടദേശേ സ്ഥൂലവല്ലീ വിലക്ഷണൈവ, പുഷ്കരം പുഷ്കരമൂലം, ഭൂതീകം രോഹിഷം, കണാ പിപ്പലീ, അഗ്നിഃ ചിത്രകഃ, തേജോവതീ കാകമര്ദനികാ| ഹിങ്ഗുപാദയുതമിതി ഏകദ്രവ്യചതുര്ഥാംശേന ഹിങ്ഗ്വിത്യര്ഥഃ| കേചിദമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ| വാസാഘൃതം ഷട്പലം ചേത്യാദി വാസാഘൃതം ‘കൃത്സ്നേ വൃഷേ തത്കുസുമൈഃ’ ഇത്യാദിനാ രക്തപിത്തോക്തം, പിത്തപ്രധാനേ ശ്വാസേ ഹിതം; ഷട്പലം വാതവ്യാധ്യുക്തം, തച്ച വാതപ്രധാനേ ശ്വാസേ||൨൭-൨൯||
Adhikarana 20 (30) · Śloka 30
തൈലം ദശഗുണേ സിദ്ധം ഭൃങ്ഗരാജരസേ ശുഭേ |
സേവ്യമാനം യഥാന്യായം ശ്വാസകാസൌ വ്യപോഹതി ||൩൦||
View original
तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजरसे शुभे |
सेव्यमानं यथान्यायं श्वासकासौ व्यपोहति ||३०||
പിത്തവാതപ്രധാനയോഃ ശ്വാസയോഃ സ്നേഹമഭിധായേദാനീം കഫപ്രധാനേ സ്നേഹമാഹ- തൈലമിത്യാദി| യഥാന്യായം യോ യോ യഥാ ന്യായ്യസ്തഥാ; ഏതേന യഥായോഗ്യതയാ വിചാരണാത്സ്നേഹമച്ഛപാനം വാ യോജ്യമിത്യുക്തമ്| അന്യേ യഥാന്യായം യഥാവ്യാധീത്യാഹുഃ| വ്യപോഹതി നാശയതി||൩൦||
Adhikarana 21 (31) · Śloka 32
ഫലാമ്ലാ വിഷ്കിരരസാഃ സ്നിഗ്ധാഃ പ്രവ്യക്തസൈന്ധവാഃ |
ഏണാദീനാം ശിരോഭിര്വാ കൌലത്ഥാ വാ സുസംസ്കൃതാഃ ||൩൧||
ഹന്യുഃ ശ്വാസം ച കാസം ച സംസ്കൃതാനി പയാംസി ച |൩൨|
View original
फलाम्ला विष्किररसाः स्निग्धाः प्रव्यक्तसैन्धवाः |
एणादीनां शिरोभिर्वा कौलत्था वा सुसंस्कृताः ||३१||
हन्युः श्वासं च कासं च संस्कृतानि पयांसि च |३२|
ഫലാമ്ലാ വിഷ്കിരരസാ ഇത്യാദി| ഫലാമ്ലാ ദാഡിമബീജപൂരാദിനാ അമ്ലീകൃതാഃ| വിഷ്കിരരസാ ലാവാദിമാംസരസാഃ| പ്രവ്യക്തസൈന്ധവാ ഉത്കടസൈന്ധവാഃ| ഏണാദീനാം ശിരോഭിര്വേതി കൃഷ്ണഹരിണാദിമസ്തകൈര്വാ കൃതാ മാംസരസാ വാതഹരാ ഇത്യര്ഥഃ| ആദിശബ്ദാത് ഗൌരഹരിണാദയഃ| കൌലത്ഥാ വാ സുസംസ്കൃതാഃ കുലത്ഥസംസ്കൃതാ യൂഷാഃ| സംസ്കൃതാനി പയാംസി ‘വാതഹരൈഃ പഞ്ചമൂലപ്രഭൃതിഭിഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൩൧||-
Adhikarana 22 (32-35) · Śloka 35
തിമിരസ്യ ച ബീജാനി കര്കടാഖ്യാ ച ചൂര്ണിതാ ||൩൨||
ദുരാലഭാऽഥ പിപ്പല്യഃ കടുകാഖ്യാ ഹരീതകീ |
ശ്വാവിന്മയൂരരോമാണി കോലാ മാഗധികാകണാഃ ||൩൩||
ഭാര്ഗീത്വക് ശൃങ്ഗവേരം ച ശര്കരാ ശല്ലകാങ്ഗജമ് |
നൃത്തകൌണ്ഡകബീജാനി ചൂര്ണിതാനി തു കേവലമ് ||൩൪||
പഞ്ച ശ്ലോകാര്ധികാസ്ത്വേതേ ലേഹാ യേ സമ്യഗീരിതാഃ |
സര്പിര്മധുഭ്യാം തേ ലേഹ്യാഃ കാസശ്വാസാര്ദിതൈര്നരൈഃ ||൩൫||
View original
तिमिरस्य च बीजानि कर्कटाख्या च चूर्णिता ||३२||
दुरालभाऽथ पिप्पल्यः कटुकाख्या हरीतकी |
श्वाविन्मयूररोमाणि कोला मागधिकाकणाः ||३३||
भार्गीत्वक् शृङ्गवेरं च शर्करा शल्लकाङ्गजम् |
नृत्तकौण्डकबीजानि चूर्णितानि तु केवलम् ||३४||
पञ्च श्लोकार्धिकास्त्वेते लेहा ये सम्यगीरिताः |
सर्पिर्मधुभ्यां ते लेह्याः कासश्वासार्दितैर्नरैः ||३५||
തിമിരസ്യേത്യാദി|തിമിരോ നഖരാഗിപത്രഃ ‘തിവരിയാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, കര്കടാഖ്യഃ കര്കടശൃങ്ഗീഃ, കേചിത് ‘കര്കടാഖ്യാ’ ഇത്യത്ര ‘കര്കടാഖ്യശ്ച’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര കര്കടാഖ്യഃ തൃണജാതിഃ| ശ്വാവിത് സേഢികാ, തസ്യാഃ സൂചയ ഏവ രോമാണി| കോലാ ചവ്യമ്| മാഗധികാകണാ പിപ്പലീതണ്ഡുലാഃ| ശല്ലകാങ്ഗജം ശല്ലകശകലം; അന്യേ ‘ശല്ലകാ ഗജം’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ശല്ലകാ ശല്ലകീ, ഗജം നാഗകേശരമ്| നൃത്തകൌണ്ഡകോ മര്കടകഃ; കേചിത് ‘നൃത്തകൌണ്ഡകബീജാനി’ ഇത്യത്ര ‘നീചൈഃകദമ്ബബീജാനി’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര നീചൈഃകദമ്ബബീജാനി ലഘുകദമ്ബബീജാനി| ശ്ലോകാര്ധികാ അര്ധശ്ലോകനിര്ദിഷ്ടാഃ||൩൨-൩൫||
Adhikarana 23 (36) · Śloka 36
സപ്തച്ഛദസ്യ പുഷ്പാണി പിപ്പലീശ്ചാപി മസ്തുനാ |
പിബേത് സഞ്ചൂര്ണ്യ മധുനാ ധാനാശ്ചാപ്യഥ ഭക്ഷയേത് ||൩൬||
View original
सप्तच्छदस्य पुष्पाणि पिप्पलीश्चापि मस्तुना |
पिबेत् सञ्चूर्ण्य मधुना धानाश्चाप्यथ भक्षयेत् ||३६||
സപ്തച്ഛദസ്യേത്യാദി| സപ്തച്ഛദസ്യ പുഷ്പാണി പിപ്പലീശ്ച സഞ്ചൂര്ണ്യ മസ്തുനാ സഹ പിബേദിതി യോജ്യമ്| സപ്തച്ഛദഃ സപ്തപര്ണഃ| ധാനാ ഭൃഷ്ടയവാഃ| കേചിത് മധുനേതി പദം ധാനാശ്ചാപ്യഥ ഭക്ഷയേദിത്യത്ര സമ്ബധ്നന്തി||൩൬||
Adhikarana 24 (37-38) · Śloka 38
അര്കാങ്കുരൈര്ഭാവിതാനാം യവാനാം സാധ്വനേകശഃ |
തര്പണം വാ പിബേദേഷാം സക്ഷൌദ്രം ശ്വാസപീഡിതഃ ||൩൭||
ശിരീഷകദലീകുന്ദപുഷ്പം മാഗധികായുതമ് |
തണ്ഡുലാമ്ബുയുതം പീത്വാ ജയേച്ഛ്വാസാനശേഷതഃ ||൩൮||
View original
अर्काङ्कुरैर्भावितानां यवानां साध्वनेकशः |
तर्पणं वा पिबेदेषां सक्षौद्रं श्वासपीडितः ||३७||
शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मागधिकायुतम् |
तण्डुलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासानशेषतः ||३८||
യാദൃശാനാം യവാനാം ധാനാ ഭക്ഷയേത്താദൃശാനാഹ- അര്കാങ്കുരൈര്ഭാവിതാനാമിത്യാദി| അര്കാങ്കുരൈഃ അര്കപല്ലവപുഷ്പകൃതൈഃ ക്വാഥൈഃ| സാധു ശോഭനം യഥാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| അനേകശ ഇതി ഭാവിതാനാമിത്യത്ര യോജ്യമ്| തര്പണം വാ പിബേദേഷാമിത്യാദി| തര്പണം സക്തവഃ| ഏഷാം പൂര്വോക്താനാമര്കാങ്കുരൈര്ഭാവിതയവാനാമിത്യര്ഥഃ| ശിരീഷേത്യാദി| ശിരീഷാദിപുഷ്പം പിപ്പലീയുതം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പീത്വാ അശേഷതോ നിഃശേഷാന് ശ്വാസാന് ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കുന്ദോ നിര്ഗന്ധം ശ്വേതപുഷ്പമ്| തണ്ഡുലാമ്ബു തണ്ഡുലപ്രക്ഷാലനോദകമ്||൩൭-൩൮||
Adhikarana 25 (39) · Śloka 40
കോലമജ്ജാം താലമൂലമൃഷ്യചര്മമസീമപി |
ലിഹ്യാത് ക്ഷൌദ്രേണ ഭാര്ഗീം വാ സര്പിര്മധുസമായുതാമ് ||൩൯||
നീചൈഃകദമ്ബബീജം വാ സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ |൪൦|
View original
कोलमज्जां तालमूलमृष्यचर्ममसीमपि |
लिह्यात् क्षौद्रेण भार्गीं वा सर्पिर्मधुसमायुताम् ||३९||
नीचैःकदम्बबीजं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना |४०|
കോലമജ്ജാമിത്യാദി| കോലമജ്ജാ ബദരമജ്ജാ, മജ്ജാശബ്ദ ആകാരാന്തോऽപ്യസ്തി, തേന മജ്ജാമിതി സാധുപാഠഃ| ‘താലമൂലമ്’ ഇത്യത്ര ‘താലമൂലീമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര താലമൂലീമുഷലീ| നീചൈഃകദമ്ബബീജമിത്യാദി| നീചൈഃകദമ്ബബീജം ലഘുകദമ്ബബീജമ്| ‘തണ്ഡുലാമ്ബുനാ’ ഇത്യത്ര ‘പേയമ്’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| കേചിത് ‘നീപം കദമ്ബം രക്തം ച തത് പീതം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- നീപം ബൃഹത്കദമ്ബഫലം, കദമ്ബം ലഘുകദമ്ബവൃക്ഷഫലം, രക്തമിതി വിശേഷണാദനയോഃ പക്വയോര്ഗ്രഹണം യതഃ പരിപക്വം രക്തം ഭവതി, പിഷ്ടം പാനേ ദേയമിതി യാവത്| അപരേ തു തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പീതം സുദാരുണാന് ശ്വാസാന് ഹന്തീതി യോജയന്തി| യേ പൂര്വം പഞ്ചലേഹപ്രസ്താവേ ‘നീചൈഃകദമ്ബബീജാനി’ ഇതി പഠന്തി തന്മതേऽപ്യത്ര ന പുനരുക്തതാ, യതഃ പൂര്വം മധുസര്പിര്ഭ്യാം വിലിഹന് ശ്വാസാന് ഹന്തീതി ലേഹഃ, അത്ര തു തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പാനമ്||൩൯||-
Adhikarana 26 (40) · Śloka 41
ദ്രാക്ഷാം ഹരീതകീം കൃഷ്ണാം കര്കടാഖ്യാം ദുരാലഭാമ് ||൪൦||
സര്പിര്മധുഭ്യാം വിലിഹന് ഹന്തി ശ്വാസാന് സുദാരുണാന് |൪൧|
View original
द्राक्षां हरीतकीं कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम् ||४०||
सर्पिर्मधुभ्यां विलिहन् हन्ति श्वासान् सुदारुणान् |४१|
ദ്രാക്ഷാം ഹരീതകീമിത്യാദി| കൃഷ്ണാ പിപ്പലീ| കര്കടാഖ്യാ കര്കടശൃങ്ഗീ||൪൦||-
Adhikarana 27 (41) · Śloka 42
ഹരിദ്രാം മരിചം ദ്രാക്ഷാം ഗുഡം രാസ്നാം കണാം ശടീമ് ||൪൧||
ലിഹ്യാത്തൈലേന തുല്യാനി ശ്വാസാര്തോ ഹിതഭോജനഃ |൪൨|
View original
हरिद्रां मरिचं द्राक्षां गुडं रास्नां कणां शटीम् ||४१||
लिह्यात्तैलेन तुल्यानि श्वासार्तो हितभोजनः |४२|
ഹരിദ്രാമിത്യാദി| കണാ പിപ്പലീ| കേചിദമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ദര്ശിതഃ||൪൧||-
Adhikarana 28 (42) · Śloka 43
ഗവാം പുരീഷസ്വരസം മധുസര്പിഃകണായുതമ് ||൪൨||
ലിഹ്യാച്ഛ്വാസേഷു കാസേഷു വാജിനാം വാ ശകൃദ്രസമ് |൪൩|
View original
गवां पुरीषस्वरसं मधुसर्पिःकणायुतम् ||४२||
लिह्याच्छ्वासेषु कासेषु वाजिनां वा शकृद्रसम् |४३|
ഗവാം പുരീഷസ്വരസമിത്യാദി| ഗോശകൃദ്രസപിപ്പല്യൌ മധുഘൃതാഭ്യാം ലിഹ്യാത്, അശ്വശകൃദ്രസപിപ്പല്യൌ വാ മധുഘൃതാഭ്യാം ലിഹ്യാത്||൪൨||-
Adhikarana 29 (43) · Śloka 44
പാണ്ഡുരോഗേഷു ശോഥേഷു യേ യോഗാഃ സമ്പ്രകീര്തിതാഃ ||൪൩||
ശ്വാസകാസാപഹാസ്തേऽപി കാസഘ്നാ യേ ച കീര്തിതാഃ |൪൪|
View original
पाण्डुरोगेषु शोथेषु ये योगाः सम्प्रकीर्तिताः ||४३||
श्वासकासापहास्तेऽपि कासघ्ना ये च कीर्तिताः |४४|
ഇദാനീം പാണ്ഡുരോഗാദ്യുക്തയോഗാനത്രാപ്യതിദിശന്നാഹ- പാണ്ഡുരോഗേഷ്വിത്യാദി പാണ്ഡുരോഗാദിപ്രതിഷേധേഷു യേ യോഗാഃ കഥിതാസ്തേऽപി ശ്വാസകാസാപഹാഃ, കാസഘ്നാ യേ ച കീര്തിതാസ്തേऽപി| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി||൪൩||-
Adhikarana 30 (44) · Śloka 45
ഭാര്ഗീത്വക് ത്ര്യൂഷണം തൈലം ഹരിദ്രാം കടുരോഹിണീമ് ||൪൪||
പിപ്പലീം മരിചം ചണ്ഡാം ഗോശകൃദ്രസമേവ ച |൪൫|
View original
भार्गीत्वक् त्र्यूषणं तैलं हरिद्रां कटुरोहिणीम् ||४४||
पिप्पलीं मरिचं चण्डां गोशकृद्रसमेव च |४५|
ഭാര്ഗീത്വഗിത്യാദി| അത്ര ലിഹ്യാദിതി സമ്ബന്ധനീയമ്||൪൪||-
Adhikarana 31 (45) · Śloka 46
തലകോടസ്യ ബീജേഷു പചേദുത്കാരികാം ശുഭാമ് ||൪൫||
സേവ്യമാനാ നിഹന്ത്യേഷാ ശ്വാസാനാശു സുദുസ്തരാന് |൪൬|
View original
तलकोटस्य बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ||४५||
सेव्यमाना निहन्त्येषा श्वासानाशु सुदुस्तरान् |४६|
തലകോടസ്യേത്യാദി| തലകോടഃ അങ്കോഠഃ| ഉത്കാരികാ ലപ്സികാ| കേചിത് ‘ഭാര്ഗീത്വക്’ ഇത്യാദികം ‘തലകോടസ്യ ബീജേഷു’ ഇതിപര്യന്തമുത്കാരികാര്യം മന്യന്തേ||൪൫||-
Adhikarana 32 (46-47) · Śloka 47
പുരാണസര്പിഃ പിപ്പല്യഃ കൌലത്ഥാ ജാങ്ഗലാ രസാഃ ||൪൬||
സുരാ സൌവീരകം ഹിങ്ഗുഃ മാതുലുങ്ഗരസോ മധു |
ദ്രാക്ഷാമലകബില്വാനി ശസ്താനി ശ്വാസിഹിക്കിനാമ് ||൪൭||
View original
पुराणसर्पिः पिप्पल्यः कौलत्था जाङ्गला रसाः ||४६||
सुरा सौवीरकं हिङ्गुः मातुलुङ्गरसो मधु |
द्राक्षामलकबिल्वानि शस्तानि श्वासिहिक्किनाम् ||४७||
ഇദാനീം ശ്വാസേ ഹിക്കായാം ചാന്യദപി യദ്ധിതം തദാഹ- പുരാണസര്പിരിത്യാദി| കൌലത്ഥാഃ കുലത്ഥൈഃ സംസ്കൃതാഃ| ജാങ്ഗലാ രസാ ഏണാദീനാമേവ മാംസരസാഃ| സൌവീരകം വിരേചനകല്പോക്തമ്||൪൬-൪൭||
Adhikarana 33 (48) · Śloka 49
ശ്വാസഹിക്കാപരിഗതം സ്നിഗ്ധൈഃ സ്വേദൈരുപാചരേത് |
ആക്തം ലവണതൈലാഭ്യാം തൈരസ്യ ഗ്രഥിതഃ കഫഃ ||൪൮||
ഖസ്ഥോ വിലയനം യാതി മാരുതശ്ച പ്രശാമ്യതി |൪൯|
View original
श्वासहिक्कापरिगतं स्निग्धैः स्वेदैरुपाचरेत् |
आक्तं लवणतैलाभ्यां तैरस्य ग्रथितः कफः ||४८||
खस्थो विलयनं याति मारुतश्च प्रशाम्यति |४९|
ശ്വാസേ തത്പ്രസങ്ഗേന ച ഹിക്കായാമപി തുല്യം പ്രതീകാരമാഹ- ശ്വാസഹിക്കാപരിഗതമിത്യാദി| ശ്വാസഹിക്കാപരിഗതം ശ്വാസഹിക്കാവ്യാപ്തമ്| സ്നിഗ്ധൈഃ സ്വേദൈഃ സാല്വണപ്രഭൃതിഭിഃ| ആക്തം ലവണതൈലാഭ്യാം സൈന്ധവതിലതൈലാഭ്യാം ചുപ്പടിതമ് ആതുരമിത്യര്ഥഃ| തൈഃ സ്നിഗ്ധസ്വൈദേഃ| ഗ്രഥിതഃ ഘനീഭൂതഃ| ഖസ്ഥഃ സ്രോതഃസ്ഥിതഃ| വിലയനം ദ്രവഭാവമ്||൪൮||-
Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 51
സ്വിന്നം ജ്ഞാത്വാ തതശ്ചൈവ ഭോജയിത്വാ രസൌദനമ് ||൪൯||
വാതശ്ലേഷ്മവിബന്ധേ വാ ഭിഷഗ് ധൂമം പ്രയോജയേത് |
മനഃശിലാദേവദാരുഹരിദ്രാച്ഛദനാമിഷൈഃ ||൫൦||
ലാക്ഷോരുബൂകമൂലൈശ്ച കൃത്വാ വര്തീര്വിധാനതഃ |൫൧|
View original
स्विन्नं ज्ञात्वा ततश्चैव भोजयित्वा रसौदनम् ||४९||
वातश्लेष्मविबन्धे वा भिषग् धूमं प्रयोजयेत् |
मनःशिलादेवदारुहरिद्राच्छदनामिषैः ||५०||
लाक्षोरुबूकमूलैश्च कृत्वा वर्तीर्विधानतः |५१|
സ്വേദേ കൃതേऽപി യദാ വാതകഫാനുബന്ധോ നോപശാമ്യതി തദാ കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- സ്വിന്നമിത്യാദി| സ്വിന്നം ജ്ഞാത്വാ രസൌദനം ഭോജയിത്വാ വാതകഫാനുബന്ധേ സതി യുക്തം ധൂമം പ്രയോജയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| കേഷാം ധൂമം പ്രയോജയേദിത്യാഹ- മനഃശിലേത്യാദി| ഛദനം പത്രകമ്, ആമിഷം ഗുഗ്ഗുലുഃ| ഉരുബൂകമൂലം രക്തൈരണ്ഡമൂലമ്| വിധാനതഃ ധൂമനസ്യകവലഗ്രഹചികിത്സിതോക്തവിധാനേന||൪൯-൫൦||-
Adhikarana 35 (51) · Śloka 51
സര്പിര്യവമധുച്ഛിഷ്ടശാലനിര്യാസജം തഥാ ||൫൧||
View original
सर्पिर्यवमधुच्छिष्टशालनिर्यासजं तथा ||५१||
അപരമപി ധൂമമാഹ- സര്പിരിത്യാദി| മധൂച്ഛിഷ്ടം മദനമ്| ശാലനിര്യാസോ രാലാ| സര്പിര്യവാദിജം ധൂമം തഥാ തേനൈവ പ്രകാരേണ പ്രയോജയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൫൧||
Adhikarana 36 (52) · Śloka 52
ശൃങ്ഗബാലഖുരസ്നായുത്വക് സമസ്തം ഗവാമപി |൫൨|
View original
शृङ्गबालखुरस्नायुत्वक् समस्तं गवामपि |५२|
അപരാണ്യപി ധൂമദ്രവ്യാണ്യാഹ- ശൃങ്ഗബാലഖുരേത്യാദി| ഗവാം ശൃങ്ഗാദികം ത്വക്പര്യന്തം സമസ്തമപി ധൂമാര്ഥം പ്രയോജയേത്| സ്നായുഃ ധനുര്ജ്യാബന്ധനാര്ഥം ദ്രവ്യം ‘നഹാരു’ ഇതി ലോകേ|൫൨|-
Adhikarana 37 (52) · Śloka 52
തുരുഷ്കശല്ലകീനാം ച ഗുഗ്ഗുലോഃ പദ്മകസ്യ ച ||൫൨||
View original
तुरुष्कशल्लकीनां च गुग्गुलोः पद्मकस्य च ||५२||
തുരുഷ്കേത്യാദി| തുരുഷ്കഃ സിഹ്ലകഃ| തുരുഷ്കാദിപദ്മകാന്താനാം വാ ധൂമം പ്രയോജയേത്||൫൨||
Adhikarana 38 (53) · Śloka 53
ഏതേ സര്വേ സസര്പിഷ്കാ ധൂമാഃ കാര്യാ വിജാനതാ |൫൩|
View original
एते सर्वे ससर्पिष्का धूमाः कार्या विजानता |५३|
പൂര്വോക്തധൂമാനാമുപസംഹാരമാഹ- ഏത ഇത്യാദി| ഏതേ പൂര്വോക്താ ധൂമാഃ സസര്പിഷ്കാഃ സഘൃതാ വിജാനതാ വൈദ്യേന കാര്യാഃ|൫൩|-
Adhikarana 39 (53) · Śloka 53
ബലീയസി കഫഗ്രസ്തേ വമനം സവിരേചനമ് ||൫൩||
View original
बलीयसि कफग्रस्ते वमनं सविरेचनम् ||५३||
ശ്വാസിഹിക്കിനാമവസ്ഥായാം വിരേചനമാഹ- ബലീയസീത്യാദി| ബലീയസി ബലയുക്തേ പുരുഷേ, വമനം സവിരേചനം ‘മൃദു ഹിതമ്’ ഇത്യത്രാധ്യാഹാര്യമ്||൫൩||
Adhikarana 40 (54) · Śloka 54
ദുര്ബലേ ചൈവ രൂക്ഷേ ച തര്പണം ഹിതമുച്യതേ |
ജാങ്ഗലോരഭ്രജൈര്മാംസൈരാനൂപൈര്വാ സുസംസ്കൃതൈഃ ||൫൪||
View original
दुर्बले चैव रूक्षे च तर्पणं हितमुच्यते |
जाङ्गलोरभ्रजैर्मांसैरानूपैर्वा सुसंस्कृतैः ||५४||
ദുര്ബലേ ഇത്യാദി| തര്പണം സന്തര്പണമ്| കൈസ്തര്പണം പ്രയോക്തവ്യമിത്യാഹ- ജാങ്ഗലോരഭ്രജൈരിത്യാദി| ജാങ്ഗലാ ഏണാദയോ ലാവാദയശ്ച| ഉരഭ്രോ മേഷഃ| ആനൂപാഃ കച്ഛപാദയഃ| സുസംസ്കൃതൈഃ സൂദശാസ്ത്രോക്തവിധിനാ||൫൪||
Adhikarana 41 (55) · Śloka 55
നിദിഗ്ധികാം ചാമലകപ്രമാണാം ഹിങ്ഗ്വര്ധയുക്താം മധുനാ സുയുക്താമ് |
ലിഹന്നരഃ ശ്വാസനിപീഡിതോ ഹി ശ്വാസം ജയത്യേവ ബലാത്ര്യഹേണ ||൫൫||
View original
निदिग्धिकां चामलकप्रमाणां हिङ्ग्वर्धयुक्तां मधुना सुयुक्ताम् |
लिहन्नरः श्वासनिपीडितो हि श्वासं जयत्येव बलात्र्यहेण ||५५||
ഇദാനീം ശ്വാസേ സിദ്ധതമം യോഗമാഹ- നിദിഗ്ധികാമിത്യാദി| നിദിഗ്ധികാ കണ്ടകാരീ, താം കല്കീകൃതാമാമലകപ്രമാണാം തദര്ധപ്രമാണേന ഹിങ്ഗുനാ മധുനാ ച യുക്താം ശ്വാസപീഡിതോ നരഃ പുരുഷോ ലിഹന് ബലാത് ശ്വാസമാശു ത്ര്യഹാജ്ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതത് സര്വശ്വാസചികിത്സിതം സാമാന്യമപി ദ്രവ്യസ്വരൂപമഭിസമീക്ഷ്യ വിശേഷാദൂഹ്യമിതി||൫൫||
Adhikarana 42 (56) · Śloka 56
യഥാऽഗ്നിരിദ്ധഃ പവനാനുവിദ്ധോ വജ്രം യഥാ വാ സുരരാജമുക്തമ് |
രോഗാസ്തഥൈതേ ഖലു ദുര്നിവാരാഃ ശ്വാസശ്ച കാസശ്ച വിലമ്ബികാ ച ||൫൬||
View original
यथाऽग्निरिद्धः पवनानुविद्धो वज्रं यथा वा सुरराजमुक्तम् |
रोगास्तथैते खलु दुर्निवाराः श्वासश्च कासश्च विलम्बिका च ||५६||
ശ്വാസസ്യ തത്പ്രസങ്ഗേന ച കാസാദീനാമപി ദുഃഖോപചര്യത്വഖ്യാപനാര്ഥമാഹ- യഥാऽഗ്നിരിദ്ധ ഇത്യാദി| ഇദ്ധഃ ദീപ്തഃ| പവനാനുവിദ്ധോ വാതസഹിതഃ||൫൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 51
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ ഹിക്കാശ്വാസപ്രതിഷേധോ നാമ (ത്രയോദശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ഏകപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हिक्काश्वासप्रतिषेधो नाम (त्रयोदशोऽध्यायः, आदितः) एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५१||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ഹിക്കാശ്വാസപ്രതിഷേധോ നാമൈകപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ||൫൧||