29. skandāpasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ સ્કન્દાપસ્મારપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| બિલ્વઃ શિરીષો ગોલોમી સુરસાદિશ્ચ યો ગણઃ | પરિષેકે પ્રયોક્તવ્યઃ સ્કન્દાપસ્મારશાન્તયે ||૩||

સ્કન્દપ્રતિષેધાનન્તરં પ્રત્યાસત્ત્યા સ્કન્દાપસ્મારપ્રતિષેધારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- બિલ્વ ઇત્યાદિ| ગોલોમી દૂર્વા||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 5

સર્વગન્ધવિપક્વં તુ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્ | ક્ષીરવૃક્ષકષાયે ચ કાકોલ્યાદૌ ગણે તથા ||૪|| વિપક્તવ્યં ઘૃતં ચાપિ પાનીયં પયસા સહ |૫|

સર્વેત્યાદિ| સર્વગન્ધા એલાદિકાઃ, યથાલાભમેલાદિકત્વેન બિલ્વશિરીષાદીનાં ક્વાથેન તૈલં પક્તવ્યમ્| અન્યે તુ ‘ગન્ધમૂત્રવિપક્વમ્’ ઇતિ પઠન્તિ; ગન્ધાઃ સર્વગન્ધાઃ પૂર્વોક્તાઃ, મૂત્રં ગોમૂત્રમ્| ક્ષીરેત્યાદિ| ક્ષીરવૃક્ષકષાયે ચતુર્ગુણે, પયસા દુગ્ધેન ચતુર્ગુણેન, કાકોલ્યાદૌ ગણે કલ્કીકૃતે સ્નેહચતુર્થાંશે ઘૃતં વિપક્તવ્યમ્| તદ્ઘૃતં કિં કાર્યમિત્યાહ,- પાનીયં પાતવ્યમ્, ‘અન્નાદેન’ ઇતિ શેષઃ| અન્યે તુ પાનીયં ચતુર્ગુણં દત્ત્વા ઘૃતં પક્તવ્યમિતિ મન્યન્તે, શેષં પૂર્વવત્||૪||-

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ઉત્સાદનં વચાહિઙ્ગુયુક્તં સ્કન્દગ્રહે હિતમ્ ||૫|| ગૃધ્રોલૂકપુરીષાણિ કેશા હસ્તિનખા ઘૃતમ્ | વૃષભસ્ય ચ રોમાણિ યોજ્યાન્યુદ્ધૂપનેઽપિ ચ ||૬||

ઉત્સાદનમિત્યાદિ| ઉત્સાદનમ્ ઉદ્વર્તનમ્| સ્કન્દગ્રહે હિતમિત્યત્ર ચકારો લુપ્તો જ્ઞેયઃ, તેન સ્કન્દગ્રહે સ્કન્દાપસ્મારે ચ હિતમ્| (‘એતદુદ્વર્તનં હિતમ્’ ઇત્યત્રાન્યે ‘એતદુદ્વર્તનેરિતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ; તન્ન, ઉત્સાદનસ્યાનુક્તત્વાત્)||૫-૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

અનન્તાં કુક્કુટીં બિમ્બીં મર્કટીં ચાપિ ધારયેત્ |૭|

અનન્તેત્યાદિ| અનન્તા ઉત્પલસારિવા, કુક્કુટી કુક્કુટીશરીરવત્ કુસુમચિત્રા વલ્લી સ્ફટિકરચિતકુક્કુટાણ્ડતુલ્યકન્દા, મર્કટી કપિકચ્છુઃ| ધારયેત્ શરીરે ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્|૭|-

Adhikarana 5 (7) · Śloka 8

પક્વાપક્વાનિ માંસાનિ પ્રસન્ના રુધિરં પયઃ ||૭|| ભૂતૌદનો નિવેદ્યશ્ચ સ્કન્દાપસ્મારિણેઽવટે |૮|

પક્વેત્યાદિ| પ્રસન્ના સુરા, રુધિરં છાગલસ્ય, પયો દુગ્ધમ્| ભૂતૌદનઃ ભૂતાનામોદનઃ સોપહારો બલિઃ, ઉત્સ્વિન્ના માષવિકૃતિર્બલિરિત્યન્યે| અવટે ગર્તાયામ્||૭||-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ચતુષ્પથે ચ કર્તવ્યં સ્નાનમસ્ય યતાત્મના ||૮||

ચતુષ્પથે ઇત્યાદિ| અસ્ય બાલકસ્ય| યતાત્મના ઉપવાસાદિયુતેન| ‘યતાત્મના’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘યથાવિધિ’ ઇતિ પઠન્તિ; સ્કન્દપ્રતિષેધોક્તસ્નાનવિધાનેનેતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

સ્કન્દાપસ્મારસઞ્જ્ઞો યઃ સ્કન્દસ્ય દયિતઃ સખા | વિશાખસઞ્જ્ઞશ્ચ શિશોઃ શિવોઽસ્તુ વિકૃતાનનઃ ||૯||

રક્ષામન્ત્રમાહ- સ્કન્દેત્યાદિ| સ્કન્દસ્ય કાર્તિકેયસ્ય, દયિતઃ અભીષ્ટઃ, સખા મિત્રં, વિશાખસઞ્જ્ઞ ઇતિ સ્કન્દાપસ્મારસ્ય દ્વિતીયં નામ| શિશોઃ બાલકસ્ય, શિવોઽસ્તુ કલ્યાણકૃદ્ભવતુ, વિકૃતાનનો વિકૃતમુખઃ| ‘વિશાખસઞ્જ્ઞસ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર સ્કન્દસ્ય વિશેષણમ્||૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 29

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કુમારતન્ત્રે સ્કન્દાપસ્મારપ્રતિષેધો નામ (તૃતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કૌમારભૃત્યતન્ત્રે સ્કન્દાપસ્મારપ્રતિષેધો નામૈકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૨૯||