53. svarabhēdapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વરભેદપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

શ્વાસકાસપ્રતિષેધાનન્તરમૂર્ધ્વગતત્વસામાન્યાત્ શ્વાસકાસચિકિત્સિતસાધ્યત્વાચ્ચ સ્વરભેદપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| સ્વરભેદઃ સ્વરોપઘાતઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અત્યુચ્ચભાષણવિષાધ્યયનાતિગીતશીતાદિભિઃ પ્રકુપિતાઃ પવનાદયસ્તુ | સ્રોતઃસુ તે સ્વરવહેષુ ગતાઃ પ્રતિષ્ઠાં હન્યુઃ સ્વરં ભવતિ ચાપિ હિ ષડ્વિધઃ સઃ ||૩||

સ્વરભેદહેતુસમ્પ્રાપ્તિસઙ્ખ્યા આહ- અત્યુચ્ચભાષણેત્યાદિ| અધ્યયનમ્ અનવરતં વેદાદિપાઠઃ| અતિગીતં નિરન્તરં મઙ્ગલાદિગાનમ્| શીતાદિભિરિત્યત્રાદિશબ્દાત્ પિત્તકફકોપહેતવો ગૃહ્યન્તે| યદત્ર અત્યુચ્ચભાષણાદીનાં વાતકોપહેતૂનામેવ સાક્ષાત્ કથનં કૃતં ન પિત્તકફકોપહેતૂનાં તત્ સ્વરોપઘાતકર્તૃત્વે વાયોઃ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| અન્યે તુ શીતાદીત્યત્ર આદિશબ્દેન ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષાદીન્ ગુણાન્ ગૃહ્ણન્તિ| સ્વરવહેષુ સ્રોતઃસુ શબ્દવાહિનીષુ ધમનીષુ, તે વાતાદયઃ, ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ, પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિમ્| ષડ્વિધઃ ષટ્પ્રકારઃ; પૃથક્ વાતાદિભિસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, મેદઃક્ષયાભ્યાં પ્રત્યેકમેકઃ; એવં ષટ્પ્રકારઃ| નનુ, સમાનતન્ત્રે ‘વાતાત્ પિત્તાત્ કફાત્ કાસાદ્રક્તવેગાત્ સપીનસાત્’ (ચ. ચિ. ૮) ઇત્યત્ર યથા ષડ્વિધઃ સ્વરભેદ ઉક્તસ્તેન સાર્ધં કથં ન વિરોધઃ| સત્યં, કાસજપ્રતિશ્યાયજયોર્લિઙ્ગત્વેનોક્તત્વાદ્ગ્રહણં, રક્તજસ્ય તુ કફગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં, યતો રક્તં કફયુક્તં સ્વરભેદં કરોતિ સમાનતન્ત્રોક્તત્વાત્| યદ્યેવં તર્હિ કથં ન સઙ્ખ્યાધિક્યં? સ્ત્યં, કાસજપ્રતિશ્યાયજયોર્વાતિકત્વેન ગ્રહણમ્| અત્યુચ્ચભાષણેત્યાદિકો હેતુઃ, પ્રકુપિતાઃ પવનાદય ઇત્યાદિકા સમ્પ્રાપ્તિઃ, ભવતિ ચાપિ હિ ષડ્વિધઃ સ ઇતિ સઙ્ખ્યા||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વાતેન કૃષ્ણનયનાનનમૂત્રવર્ચા ભિન્નં શનૈર્વદતિ ગદ્ગદવત્ સ્વરં ચ |૪|

વાતિકસ્વરભેદલક્ષણમાહ- વાતેનેત્યાદિ| કૃષ્ણશબ્દો નયનાદિભિર્વર્ચઃપર્યન્તૈઃ સમ્બધ્યતે| ભિન્નમ્ અનવસ્થિતમ્| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે- “સ્વરભેદો ભવેદ્વાતાદ્રૂક્ષઃ ક્ષામશ્ચલઃ સ્વરઃ” (ચ. ચિ. ૮)- ઇતિ| ‘ગદ્ગદવત્ સ્વરમ્’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘ગર્દભવત્ સ્વરં’ ઇતિ પઠન્તિ|૪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

પિત્તેન પીતવદનાક્ષિપુરીષમૂત્રો બ્રૂયાદ્ગલેન પરિદાહસમન્વિતેન ||૪||

પિત્તજસ્વરભેદલક્ષણમાહ- પિત્તેનેત્યાદિ| પીતશબ્દો વદનાદિભિર્મૂત્રાન્તૈઃ સમ્બધ્યતે| 'સ વિદાહસમન્વિતેન’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર સ ઇતિ સ્વરભેદી પુરુષઃ||૪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

કૃચ્છ્રાત્ કફેન સતતં કફરુદ્ધકણ્ઠો મન્દં શનૈર્વદતિ ચાપિ દિવા વિશેષઃ |૫|

કફજસ્વરભેદલક્ષણમાહ- કૃચ્છ્રાદિત્યાદિ| સતતમ્ અનવરતમ્| કફરુદ્ધકણ્ઠઃ શ્લેષ્માવૃતકણ્ઠઃ| મન્દં શનૈરિતિ મન્દં મન્દમિત્યર્થઃ| દિવા વિશેષ ઇતિ દિવસે વિશેષો ભવેત્, કફક્ષયાત્| ‘દિવા વિશેષાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; રાત્રૌ તાવત્ કફરુદ્ધકણ્ઠત્વાન્ન વદત્યેવ, દિવા પુનઃ કફાપચયાદ્વિશેષો ભવતિ, તસ્માચ્ચ વિશેષાન્મન્દં મન્દં વદતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૫|-

Adhikarana 6 (5) · Śloka 5

સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસમ્પદવ્યક્તતા ચ વચસસ્તમસાધ્યમાહુઃ ||૫||

સાન્નિપાતિકસ્વરભેદલક્ષણમાહ- સર્વાત્મક ઇત્યાદિ| સર્વાત્મકે સન્નિપાતોત્થસ્વરભેદે| સર્વવિકારસમ્પદ્ વાતાદિલિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવઃ| અવ્યક્તતા ચ વચસઃ અસ્પષ્ટવાક્ત્વમ્| તં સાન્નિપાતિકસ્વરભેદમ્||૫||

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

ધૂપ્યેત વાક્ ક્ષયકૃતે ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગેષ ચા(વા)પિ હતવાક્ પરિવર્જનીયઃ |૬|

ક્ષયજસ્વરભેદલક્ષણમાહ- ધૂપ્યેતેત્યાદિ| ધૂપ્યેત મુખાદ્ધૂમમિવોદ્વમતિ, ‘બ્રુવન્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| ક્ષયમાપ્નુયાદ્ વાગિતિ વચનક્ષયં પ્રાપ્નુયાત્ ‘વાતાત્’ ઇતિ શેષઃ|૬|-

Adhikarana 8 (6-7) · Śloka 7

અન્તર્ગલં સ્વરમલક્ષ્યપદં ચિરેણ મેદશ્ચયાદ્વદતિ દિગ્ધગલૌષ્ઠતાલુઃ ||૬|| ક્ષીણસ્ય વૃદ્ધસ્ય કૃશસ્ય ચાપિ ચિરોત્થિતો યશ્ચ સહોપજાતઃ | મેદસ્વિનઃ સર્વસમુદ્ભવશ્ચ સ્વરામયો યો ન સ સિદ્ધિમેતિ ||૭||

મેદોજસ્વરભેદલક્ષણમાહ- અન્તર્ગલમિત્યાદિ| અન્તર્ગલં ગલસ્યાન્તરે| સ્વરં વદતિ શબ્દં કરોતિ| ‘અન્તર્ગતં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| યતોઽન્તર્ગલં સ્વરં વદતિ અત એવ અલક્ષ્યપદમિતિ, ન લક્ષ્યન્તે પદાનિ યસ્યેત્યર્થઃ| ભેદશ્ચયાત્ મેદોવૃદ્ધેઃ| દિગ્ધં મેદોદિગ્ધં ગલૌષ્ઠતાલુ યસ્ય સ તથા| ‘મેદોઽન્વયાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૬-૭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

સ્નિગ્ધાન્ સ્વરાતુરનરાનપકૃષ્ટદોષાન્ ન્યાયેન તાન્ વમનરેચનબસ્તિભિશ્ચ | નસ્યાવપીડમુખધાવનધૂમલેહૈઃ સમ્પાદયેચ્ચ વિવિધૈઃ કવલગ્રહૈશ્ચ ||૮||

સ્વરભેદસ્ય સામાન્યચિકિત્સામાહ- સ્નિગ્ધાનિત્યાદિ| યદ્યપિ કફજમેદોજયોઃ સ્વરભેદયોરપતર્પણસાધ્યત્વાત્ સ્નેહનં ન યુક્તં, તથાઽપિ યથાદોષપ્રત્યનીકૈર્યથાદોષપ્રત્યનીકસાધિતૈશ્ચ સ્નેહૈઃ સ્નેહનં યુક્તમેવ, અથવા મેદઃકફજયોરપિ વાયુસદ્ભાવાત્ સ્નેહનોપદેશઃ| અપકૃષ્ટદોષાન્ આકૃષ્ટદોષાન્; અત્ર વમનવિરેચનબસ્તિભિરિતિ સમ્બધ્યતે| ન્યાયેન યથાવિધીત્યર્થઃ| વમનાદિભિરપકૃષ્ટદોષાન્ સ્વરભેદાતુરાન્ કિં કુર્યાદિત્યાહ- નસ્યાવપીડેત્યાદિ| અવપીડ્ય દીયતે ઇત્યવપીડો નસ્યભેદઃ| મુખધાવનં ગણ્ડૂષાદિ| સમ્પાદયેત્ યોજયેત્| વિવિધૈઃ દોષપ્રત્યનીકત્વેન નાનાપ્રકારૈઃ| કવલગ્રહૈઃ ગણ્ડૂષભેદૈઃ| તથા ચ- “સુખં સઞ્ચાર્યતે યા તુ ગણ્ડૂષે સા પ્રકીર્તિતા| અસઞ્ચાર્યા તુ યા માત્રા કવલે સા પ્રકીર્તિતા ”- ઇતિ||૮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

યઃ શ્વાસકાસવિધિરાદિત એવ ચોક્તસ્તં ચાપ્યશેષમવતારયિતું યતેત |૯|

અન્યદપિ સ્વરભેદચિકિત્સિતમતિદેશેનાહ- ય ઇત્યાદિ| શ્વાસકાસપ્રતિષેધે સામાન્યેનાદૌ યઃ શ્વાસકાસવિધિરુદ્દિષ્ટસ્તં વિધિં સમસ્તમપિ યથાદોષં કર્તું યતેતેતિ પિણ્ડાર્થઃ|૯|

Adhikarana 11 (9) · Śloka 9

વૈશેષિકં ચ વિધિમૂર્ધ્વમતો વદામિ તં વૈ સ્વરાતુરહિતં નિખિલં નિબોધ ||૯||

વૈશેષિકમિત્યાદિ| અત ઇતિ સામાન્યચિકિત્સાનન્તરમ્| તં વૈ સ્વરાતુરહિતમિતિ સ્વરભેદાતુરહિતમ્| નિબોધ જાનીહિ||૯||

Adhikarana 12 (10) · Śloka 11

સ્વરોપઘાતેઽનિલજે ભુક્તોપરિ ઘૃતં પિબેત્ | કાસમર્દકવાર્તાકમાર્કવસ્વરસે શૃતમ્ ||૧૦|| પીતં ઘૃતં હન્ત્યનિલં સિદ્ધમાર્તગલે રસે |૧૧|

તમેવ વૈશેષિકવિધિમાહ- સ્વરોપઘાત ઇત્યાદિ| ભુક્તોપરિ ભોજનોપરિ| માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ, શૃતં પક્વમ્| અનિલં વાતજસ્વરભેદમ્, ઉપચારાત્| આર્તગલઃ કકુભઃ||૧૦||-

Adhikarana 13 (11) · Śloka 12

યવક્ષારાજમોદાભ્યાં ચિત્રકામલકેષુ વા ||૧૧|| દેવદાર્વગ્નિકાભ્યાં વા સિદ્ધમાજં સમાક્ષિકમ્ |૧૨|

અપરમપિ વાતજે ઘૃતત્રયમાહ- યવક્ષારાજમોદાભ્યામિત્યાદિ| અગ્નિકો અજમોદા| આજં ‘ઘૃતં’ શેષઃ| સમાક્ષિકં સમધુ| અત્રાપિ પીતમિતિ યોજ્યમ્||૧૧||-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

સુખોદકાનુપાનો વા સસર્પિષ્કો ગુડૌદનઃ ||૧૨||

વાતિકે પથ્યયોગમાહ- સુખોદકાનુપાન ઇત્યાદિ| સુખોદકમ્ ઈષદુષ્ણોદકમ્| કેચિદમું યોગં પૈત્તિકે મન્યન્તે; તન્ન, સમાનતન્ત્રેષુ વાતિકસ્વરભેદ એવ પ્રયુક્તત્વાત્||૧૨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ક્ષીરાનુપાનં પિત્તે તુ પિબેત્ સર્પિરતન્દ્રિતઃ |૧૩|

પૈત્તિકસ્વરભેદચિકિત્સામાહ- ક્ષીરાનુપાનમિત્યાદિ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ|૧૩|-

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

અશ્નીયાચ્ચ સસર્પિષ્કં યષ્ટીમધુકપાયસમ્ ||૧૩||

પૈત્તિકે પથ્યયોગમાહ- અશ્નીયાદિત્યાદિ| યષ્ટીમધુકપાયસમિતિ યષ્ટીમધુકસાધિતક્ષીરસિદ્ધાંસ્તણ્ડુલાન્; અથવા યષ્ટીમધુકાન્વિતં પાયસં યષ્ટીમધુકપાયસમ્||૧૩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

લિહ્યાન્મધુરકાણાં વા ચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્ | શતાવરીચૂર્ણયોગં બલાચૂર્ણમથાપિ વા ||૧૪||

લિહ્યાદિત્યાદિ| મધુરકાણાં કાકોલીપ્રભૃતીનામ્| શતાવરીચૂર્ણયોગમિતિ શતાવરીચૂર્ણસ્ય યોગઃ સંયોગો યત્ર તત્તથા, અત્રાપિ મધુઘૃતાપ્લુતં લિહ્યાદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્||૧૪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

પિબેત્ કટૂનિ મૂત્રેણ કફજે સ્વરસઙ્ક્ષયે | લિહ્યાદ્વા મધુતૈલાભ્યાં ભુક્ત્વા ખાદેત્ કટૂનિ વા ||૧૫||

કફજસ્વરભેદચિકિત્સામાહ- પિબેદિત્યાદિ| કટૂનિ ત્રિકટુકાદીનિ| મૂત્રેણ ગોમૂત્રેણ પ્રાધાન્યાત્| સ્વરસઙ્ક્ષયે સ્વરભેદે| લિહ્યાદ્વા મધુતૈલાભ્યામિત્યાદિ મધુતૈલાભ્યાં વા કટૂનિ ત્રિકટુકપ્રભૃતીનિ લિહ્યાત્, ભુક્ત્વા વા તાનિ ખાદેત્||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

સ્વરોપઘાતે મેદોજે કફવદ્વિધિરિષ્યતે |૧૬|

મેદોજસ્વરભેદે કફજચિકિત્સામતિદિશન્નાહ- સ્વરોપઘાત ઇત્યાદિ| કફવત્ કફજસ્વરભેદવત્|૧૬|-

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

સર્વજે ક્ષયજે ચાપિ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્ ||૧૬||

સાન્નિપાતિકક્ષયજયોરસાધ્યયોરપિ ચિકિત્સા કર્તવ્યેત્યાહ- સર્વજ ઇત્યાદિ| પ્રત્યાખ્યાય અસાધ્યત્વેન નિરાકૃત્ય| આચરેત્ કુર્યાત્| ક્રિયામિતિ સાન્નિપાતિકે સર્વેષાં વાતાદિસ્વરભેદાનાં સર્વમેવ ચિકિત્સિતં કાર્યં, ક્ષયજે તુ ક્ષયોક્તમિતિ; કેચિદુભયોરપિ સામાન્યચિકિત્સિતં કુર્યાદિત્યાહુઃ||૧૬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

શર્કરામધુમિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ | પિબેત્ પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્વદતોઽભિહતઃ સ્વરઃ ||૧૭||

અત્યુચ્ચભાષણોત્થસ્વરભેદસ્ય વાતાત્મકત્વેઽપિ નિમિત્તભેદમાશ્રિત્ય વિશિષ્ટાં ચિકિત્સામાહ- શર્કરેત્યાદિ| મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ શૃતાનિ પયાંસિ શર્કરામધુમિશ્રાણિ પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| પયાંસીત્યત્ર બહુવચનં ગોમહિષ્યજાનાં ક્ષીરપરિગ્રહાય||૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 53

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે છર્દિપ્રતિષેધો નામ (પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ત્રિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે સ્વરભેદપ્રતિષેધો નામ ત્રિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૩||