53. svarabhēdapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વરભેદપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

અત્યુચ્ચભાષણવિષાધ્યયનાતિગીતશીતાદિભિઃ પ્રકુપિતાઃ પવનાદયસ્તુ | સ્રોતઃસુ તે સ્વરવહેષુ ગતાઃ પ્રતિષ્ઠાં હન્યુઃ સ્વરં ભવતિ ચાપિ હિ ષડ્વિધઃ સઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વાતેન કૃષ્ણનયનાનનમૂત્રવર્ચા ભિન્નં શનૈર્વદતિ ગદ્ગદવત્ સ્વરં ચ |૪|

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

પિત્તેન પીતવદનાક્ષિપુરીષમૂત્રો બ્રૂયાદ્ગલેન પરિદાહસમન્વિતેન ||૪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

કૃચ્છ્રાત્ કફેન સતતં કફરુદ્ધકણ્ઠો મન્દં શનૈર્વદતિ ચાપિ દિવા વિશેષઃ |૫|

Adhikarana 6 (5) · Śloka 5

સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસમ્પદવ્યક્તતા ચ વચસસ્તમસાધ્યમાહુઃ ||૫||

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

ધૂપ્યેત વાક્ ક્ષયકૃતે ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગેષ ચા(વા)પિ હતવાક્ પરિવર્જનીયઃ |૬|

Adhikarana 8 (6-7) · Śloka 7

અન્તર્ગલં સ્વરમલક્ષ્યપદં ચિરેણ મેદશ્ચયાદ્વદતિ દિગ્ધગલૌષ્ઠતાલુઃ ||૬|| ક્ષીણસ્ય વૃદ્ધસ્ય કૃશસ્ય ચાપિ ચિરોત્થિતો યશ્ચ સહોપજાતઃ | મેદસ્વિનઃ સર્વસમુદ્ભવશ્ચ સ્વરામયો યો ન સ સિદ્ધિમેતિ ||૭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

સ્નિગ્ધાન્ સ્વરાતુરનરાનપકૃષ્ટદોષાન્ ન્યાયેન તાન્ વમનરેચનબસ્તિભિશ્ચ | નસ્યાવપીડમુખધાવનધૂમલેહૈઃ સમ્પાદયેચ્ચ વિવિધૈઃ કવલગ્રહૈશ્ચ ||૮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

યઃ શ્વાસકાસવિધિરાદિત એવ ચોક્તસ્તં ચાપ્યશેષમવતારયિતું યતેત |૯|

Adhikarana 11 (9) · Śloka 9

વૈશેષિકં ચ વિધિમૂર્ધ્વમતો વદામિ તં વૈ સ્વરાતુરહિતં નિખિલં નિબોધ ||૯||

Adhikarana 12 (10) · Śloka 11

સ્વરોપઘાતેઽનિલજે ભુક્તોપરિ ઘૃતં પિબેત્ | કાસમર્દકવાર્તાકમાર્કવસ્વરસે શૃતમ્ ||૧૦|| પીતં ઘૃતં હન્ત્યનિલં સિદ્ધમાર્તગલે રસે |૧૧|

Adhikarana 13 (11) · Śloka 12

યવક્ષારાજમોદાભ્યાં ચિત્રકામલકેષુ વા ||૧૧|| દેવદાર્વગ્નિકાભ્યાં વા સિદ્ધમાજં સમાક્ષિકમ્ |૧૨|

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

સુખોદકાનુપાનો વા સસર્પિષ્કો ગુડૌદનઃ ||૧૨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ક્ષીરાનુપાનં પિત્તે તુ પિબેત્ સર્પિરતન્દ્રિતઃ |૧૩|

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

અશ્નીયાચ્ચ સસર્પિષ્કં યષ્ટીમધુકપાયસમ્ ||૧૩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

લિહ્યાન્મધુરકાણાં વા ચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્ | શતાવરીચૂર્ણયોગં બલાચૂર્ણમથાપિ વા ||૧૪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

પિબેત્ કટૂનિ મૂત્રેણ કફજે સ્વરસઙ્ક્ષયે | લિહ્યાદ્વા મધુતૈલાભ્યાં ભુક્ત્વા ખાદેત્ કટૂનિ વા ||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

સ્વરોપઘાતે મેદોજે કફવદ્વિધિરિષ્યતે |૧૬|

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

સર્વજે ક્ષયજે ચાપિ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્ ||૧૬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

શર્કરામધુમિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ | પિબેત્ પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્વદતોઽભિહતઃ સ્વરઃ ||૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 53

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે છર્દિપ્રતિષેધો નામ (પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ત્રિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૩||