Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ svarabhēdapratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः स्वरभेदप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
śvāsakāsapratiṣēdhānantaramūrdhvagatatvasāmānyāt śvāsakāsacikitsitasādhyatvācca svarabhēdapratiṣēdhārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi| svarabhēdaḥ svarōpaghātaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ prakupitāḥ pavanādayastu | srōtaḥsu tē svaravahēṣu gatāḥ pratiṣṭhāṁ hanyuḥ svaraṁ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||3||
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु | स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||३||
🔊 Audio coming soon
svarabhēdahētusamprāptisaṅkhyā āha- atyuccabhāṣaṇētyādi| adhyayanam anavarataṁ vēdādipāṭhaḥ| atigītaṁ nirantaraṁ maṅgalādigānam| śītādibhirityatrādiśabdāt pittakaphakōpahētavō gr̥hyantē| yadatra atyuccabhāṣaṇādīnāṁ vātakōpahētūnāmēva sākṣāt kathanaṁ kr̥taṁ na pittakaphakōpahētūnāṁ tat svarōpaghātakartr̥tvē vāyōḥ prādhānyakhyāpanārtham| anyē tu śītādītyatra ādiśabdēna gurulaghusnigdharūkṣādīn guṇān gr̥hṇanti| svaravahēṣu srōtaḥsu śabdavāhinīṣu dhamanīṣu, tē vātādayaḥ, gatāḥ prāptāḥ, pratiṣṭhāṁ sthitim| ṣaḍvidhaḥ ṣaṭprakāraḥ; pr̥thak vātādibhistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, mēdaḥkṣayābhyāṁ pratyēkamēkaḥ; ēvaṁ ṣaṭprakāraḥ| nanu, samānatantrē ‘vātāt pittāt kaphāt kāsādraktavēgāt sapīnasāt’ (ca. ci. 8) ityatra yathā ṣaḍvidhaḥ svarabhēda uktastēna sārdhaṁ kathaṁ na virōdhaḥ| satyaṁ, kāsajapratiśyāyajayōrliṅgatvēnōktatvādgrahaṇaṁ, raktajasya tu kaphagrahaṇēnaiva grahaṇaṁ, yatō raktaṁ kaphayuktaṁ svarabhēdaṁ karōti samānatantrōktatvāt| yadyēvaṁ tarhi kathaṁ na saṅkhyādhikyaṁ? styaṁ, kāsajapratiśyāyajayōrvātikatvēna grahaṇam| atyuccabhāṣaṇētyādikō hētuḥ, prakupitāḥ pavanādaya ityādikā samprāptiḥ, bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ sa iti saṅkhyā||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
vātēna kr̥ṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṁ śanairvadati gadgadavat svaraṁ ca |4|
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गद्गदवत् स्वरं च |४|
🔊 Audio coming soon
vātikasvarabhēdalakṣaṇamāha- vātēnētyādi| kr̥ṣṇaśabdō nayanādibhirvarcaḥparyantaiḥ sambadhyatē| bhinnam anavasthitam| uktaṁ ca tantrāntarē- “svarabhēdō bhavēdvātādrūkṣaḥ kṣāmaścalaḥ svaraḥ” (ca. ci. 8)- iti| ‘gadgadavat svaram’ ityatra kēcit ‘gardabhavat svaraṁ’ iti paṭhanti|4|-
Adhikarana 4 (4) · Śloka 4
pittēna pītavadanākṣipurīṣamūtrō brūyādgalēna paridāhasamanvitēna ||4||
पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन ||४||
🔊 Audio coming soon
pittajasvarabhēdalakṣaṇamāha- pittēnētyādi| pītaśabdō vadanādibhirmūtrāntaiḥ sambadhyatē| 'sa vidāhasamanvitēna’ iti kēcit paṭhanti, tatra sa iti svarabhēdī puruṣaḥ||4||
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
kr̥cchrāt kaphēna satataṁ kapharuddhakaṇṭhō mandaṁ śanairvadati cāpi divā viśēṣaḥ |5|
कृच्छ्रात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषः |५|
🔊 Audio coming soon
kaphajasvarabhēdalakṣaṇamāha- kr̥cchrādityādi| satatam anavaratam| kapharuddhakaṇṭhaḥ ślēṣmāvr̥takaṇṭhaḥ| mandaṁ śanairiti mandaṁ mandamityarthaḥ| divā viśēṣa iti divasē viśēṣō bhavēt, kaphakṣayāt| ‘divā viśēṣāt’ iti kēcit paṭhanti; rātrau tāvat kapharuddhakaṇṭhatvānna vadatyēva, divā punaḥ kaphāpacayādviśēṣō bhavati, tasmācca viśēṣānmandaṁ mandaṁ vadatīti vyākhyānayanti|5|-
Adhikarana 6 (5) · Śloka 5
sarvātmakē bhavati sarvavikārasampadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ ||5||
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः ||५||
🔊 Audio coming soon
sānnipātikasvarabhēdalakṣaṇamāha- sarvātmaka ityādi| sarvātmakē sannipātōtthasvarabhēdē| sarvavikārasampad vātādiliṅgaprādurbhāvaḥ| avyaktatā ca vacasaḥ aspaṣṭavāktvam| taṁ sānnipātikasvarabhēdam||5||
Adhikarana 7 (6) · Śloka 6
dhūpyēta vāk kṣayakr̥tē kṣayamāpnuyācca vāgēṣa cā(vā)pi hatavāk parivarjanīyaḥ |6|
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चा(वा)पि हतवाक् परिवर्जनीयः |६|
🔊 Audio coming soon
kṣayajasvarabhēdalakṣaṇamāha- dhūpyētētyādi| dhūpyēta mukhāddhūmamivōdvamati, ‘bruvan’ iti vākyaśēṣaḥ| kṣayamāpnuyād vāgiti vacanakṣayaṁ prāpnuyāt ‘vātāt’ iti śēṣaḥ|6|-
Adhikarana 8 (6-7) · Śloka 7
antargalaṁ svaramalakṣyapadaṁ cirēṇa mēdaścayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ ||6|| kṣīṇasya vr̥ddhasya kr̥śasya cāpi cirōtthitō yaśca sahōpajātaḥ | mēdasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayō yō na sa siddhimēti ||7||
अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः ||६|| क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः | मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||७||
🔊 Audio coming soon
mēdōjasvarabhēdalakṣaṇamāha- antargalamityādi| antargalaṁ galasyāntarē| svaraṁ vadati śabdaṁ karōti| ‘antargataṁ’ iti kēcit paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| yatō'ntargalaṁ svaraṁ vadati ata ēva alakṣyapadamiti, na lakṣyantē padāni yasyētyarthaḥ| bhēdaścayāt mēdōvr̥ddhēḥ| digdhaṁ mēdōdigdhaṁ galauṣṭhatālu yasya sa tathā| ‘mēdō'nvayāt’ iti kēcit paṭhanti||6-7||
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
snigdhān svarāturanarānapakr̥ṣṭadōṣān nyāyēna tān vamanarēcanabastibhiśca | nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalēhaiḥ sampādayēcca vividhaiḥ kavalagrahaiśca ||8||
स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनबस्तिभिश्च | नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च ||८||
🔊 Audio coming soon
svarabhēdasya sāmānyacikitsāmāha- snigdhānityādi| yadyapi kaphajamēdōjayōḥ svarabhēdayōrapatarpaṇasādhyatvāt snēhanaṁ na yuktaṁ, tathā'pi yathādōṣapratyanīkairyathādōṣapratyanīkasādhitaiśca snēhaiḥ snēhanaṁ yuktamēva, athavā mēdaḥkaphajayōrapi vāyusadbhāvāt snēhanōpadēśaḥ| apakr̥ṣṭadōṣān ākr̥ṣṭadōṣān; atra vamanavirēcanabastibhiriti sambadhyatē| nyāyēna yathāvidhītyarthaḥ| vamanādibhirapakr̥ṣṭadōṣān svarabhēdāturān kiṁ kuryādityāha- nasyāvapīḍētyādi| avapīḍya dīyatē ityavapīḍō nasyabhēdaḥ| mukhadhāvanaṁ gaṇḍūṣādi| sampādayēt yōjayēt| vividhaiḥ dōṣapratyanīkatvēna nānāprakāraiḥ| kavalagrahaiḥ gaṇḍūṣabhēdaiḥ| tathā ca- “sukhaṁ sañcāryatē yā tu gaṇḍūṣē sā prakīrtitā| asañcāryā tu yā mātrā kavalē sā prakīrtitā ”- iti||8||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
yaḥ śvāsakāsavidhirādita ēva cōktastaṁ cāpyaśēṣamavatārayituṁ yatēta |9|
यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत |९|
🔊 Audio coming soon
anyadapi svarabhēdacikitsitamatidēśēnāha- ya ityādi| śvāsakāsapratiṣēdhē sāmānyēnādau yaḥ śvāsakāsavidhiruddiṣṭastaṁ vidhiṁ samastamapi yathādōṣaṁ kartuṁ yatētēti piṇḍārthaḥ|9|
Adhikarana 11 (9) · Śloka 9
vaiśēṣikaṁ ca vidhimūrdhvamatō vadāmi taṁ vai svarāturahitaṁ nikhilaṁ nibōdha ||9||
वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ||९||
🔊 Audio coming soon
vaiśēṣikamityādi| ata iti sāmānyacikitsānantaram| taṁ vai svarāturahitamiti svarabhēdāturahitam| nibōdha jānīhi||9||
Adhikarana 12 (10) · Śloka 11
svarōpaghātē'nilajē bhuktōpari ghr̥taṁ pibēt | kāsamardakavārtākamārkavasvarasē śr̥tam ||10|| pītaṁ ghr̥taṁ hantyanilaṁ siddhamārtagalē rasē |11|
स्वरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत् | कासमर्दकवार्ताकमार्कवस्वरसे शृतम् ||१०|| पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे |११|
🔊 Audio coming soon
tamēva vaiśēṣikavidhimāha- svarōpaghāta ityādi| bhuktōpari bhōjanōpari| mārkavō bhr̥ṅgarājaḥ, śr̥taṁ pakvam| anilaṁ vātajasvarabhēdam, upacārāt| ārtagalaḥ kakubhaḥ||10||-
Adhikarana 13 (11) · Śloka 12
yavakṣārājamōdābhyāṁ citrakāmalakēṣu vā ||11|| dēvadārvagnikābhyāṁ vā siddhamājaṁ samākṣikam |12|
यवक्षाराजमोदाभ्यां चित्रकामलकेषु वा ||११|| देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धमाजं समाक्षिकम् |१२|
🔊 Audio coming soon
aparamapi vātajē ghr̥tatrayamāha- yavakṣārājamōdābhyāmityādi| agnikō ajamōdā| ājaṁ ‘ghr̥taṁ’ śēṣaḥ| samākṣikaṁ samadhu| atrāpi pītamiti yōjyam||11||-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
sukhōdakānupānō vā sasarpiṣkō guḍaudanaḥ ||12||
सुखोदकानुपानो वा ससर्पिष्को गुडौदनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
vātikē pathyayōgamāha- sukhōdakānupāna ityādi| sukhōdakam īṣaduṣṇōdakam| kēcidamuṁ yōgaṁ paittikē manyantē; tanna, samānatantrēṣu vātikasvarabhēda ēva prayuktatvāt||12||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
kṣīrānupānaṁ pittē tu pibēt sarpiratandritaḥ |13|
क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः |१३|
🔊 Audio coming soon
paittikasvarabhēdacikitsāmāha- kṣīrānupānamityādi| atandritaḥ analasaḥ|13|-
Adhikarana 16 (13) · Śloka 13
aśnīyācca sasarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam ||13||
अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
paittikē pathyayōgamāha- aśnīyādityādi| yaṣṭīmadhukapāyasamiti yaṣṭīmadhukasādhitakṣīrasiddhāṁstaṇḍulān; athavā yaṣṭīmadhukānvitaṁ pāyasaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam||13||
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
lihyānmadhurakāṇāṁ vā cūrṇaṁ madhughr̥tāplutam | śatāvarīcūrṇayōgaṁ balācūrṇamathāpi vā ||14||
लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम् | शतावरीचूर्णयोगं बलाचूर्णमथापि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
lihyādityādi| madhurakāṇāṁ kākōlīprabhr̥tīnām| śatāvarīcūrṇayōgamiti śatāvarīcūrṇasya yōgaḥ saṁyōgō yatra tattathā, atrāpi madhughr̥tāplutaṁ lihyāditi sambandhanīyam||14||
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
pibēt kaṭūni mūtrēṇa kaphajē svarasaṅkṣayē | lihyādvā madhutailābhyāṁ bhuktvā khādēt kaṭūni vā ||15||
पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे स्वरसङ्क्षये | लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत् कटूनि वा ||१५||
🔊 Audio coming soon
kaphajasvarabhēdacikitsāmāha- pibēdityādi| kaṭūni trikaṭukādīni| mūtrēṇa gōmūtrēṇa prādhānyāt| svarasaṅkṣayē svarabhēdē| lihyādvā madhutailābhyāmityādi madhutailābhyāṁ vā kaṭūni trikaṭukaprabhr̥tīni lihyāt, bhuktvā vā tāni khādēt||15||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
svarōpaghātē mēdōjē kaphavadvidhiriṣyatē |16|
स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते |१६|
🔊 Audio coming soon
mēdōjasvarabhēdē kaphajacikitsāmatidiśannāha- svarōpaghāta ityādi| kaphavat kaphajasvarabhēdavat|16|-
Adhikarana 20 (16) · Śloka 16
sarvajē kṣayajē cāpi pratyākhyāyācarēt kriyām ||16||
सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
sānnipātikakṣayajayōrasādhyayōrapi cikitsā kartavyētyāha- sarvaja ityādi| pratyākhyāya asādhyatvēna nirākr̥tya| ācarēt kuryāt| kriyāmiti sānnipātikē sarvēṣāṁ vātādisvarabhēdānāṁ sarvamēva cikitsitaṁ kāryaṁ, kṣayajē tu kṣayōktamiti; kēcidubhayōrapi sāmānyacikitsitaṁ kuryādityāhuḥ||16||
Adhikarana 21 (17) · Śloka 17
śarkarāmadhumiśrāṇi śr̥tāni madhuraiḥ saha | pibēt payāṁsi yasyōccairvadatō'bhihataḥ svaraḥ ||17||
शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह | पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ||१७||
🔊 Audio coming soon
atyuccabhāṣaṇōtthasvarabhēdasya vātātmakatvē'pi nimittabhēdamāśritya viśiṣṭāṁ cikitsāmāha- śarkarētyādi| madhuraiḥ kākōlyādibhiḥ śr̥tāni payāṁsi śarkarāmadhumiśrāṇi pibēditi piṇḍārthaḥ| payāṁsītyatra bahuvacanaṁ gōmahiṣyajānāṁ kṣīraparigrahāya||17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 53
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē chardipratiṣēdhō nāma (pañcadaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) tripañcāśattamō'dhyāyaḥ ||53||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (पञ्चदशोऽध्यायः, आदितः) त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५३||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē svarabhēdapratiṣēdhō nāma tripañcāśattamō'dhyāyaḥ||53||