53. svarabhēdapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸ್ವರಭೇದಪ್ರತಿಷೇಧಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಮೂರ್ಧ್ವಗತತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾಸಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ವರಭೇದಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವರಭೇದಃ ಸ್ವರೋಪಘಾತಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣವಿಷಾಧ್ಯಯನಾತಿಗೀತಶೀತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಪವನಾದಯಸ್ತು | ಸ್ರೋತಃಸು ತೇ ಸ್ವರವಹೇಷು ಗತಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಹನ್ಯುಃ ಸ್ವರಂ ಭವತಿ ಚಾಪಿ ಹಿ ಷಡ್ವಿಧಃ ಸಃ ||೩||

ಸ್ವರಭೇದಹೇತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ಆಹ- ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಯನಮ್ ಅನವರತಂ ವೇದಾದಿಪಾಠಃ| ಅತಿಗೀತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಮಙ್ಗಲಾದಿಗಾನಮ್| ಶೀತಾದಿಭಿರಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫಕೋಪಹೇತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯದತ್ರ ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣಾದೀನಾಂ ವಾತಕೋಪಹೇತೂನಾಮೇವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಥನಂ ಕೃತಂ ನ ಪಿತ್ತಕಫಕೋಪಹೇತೂನಾಂ ತತ್ ಸ್ವರೋಪಘಾತಕರ್ತೃತ್ವೇ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಶೀತಾದೀತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಗುರುಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದೀನ್ ಗುಣಾನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಸ್ವರವಹೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಶಬ್ದವಾಹಿನೀಷು ಧಮನೀಷು, ತೇ ವಾತಾದಯಃ, ಗತಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸ್ಥಿತಿಮ್| ಷಡ್ವಿಧಃ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಃ; ಪೃಥಕ್ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈಕಃ, ಮೇದಃಕ್ಷಯಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕಃ; ಏವಂ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಃ| ನನು, ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇ ‘ವಾತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಕಫಾತ್ ಕಾಸಾದ್ರಕ್ತವೇಗಾತ್ ಸಪೀನಸಾತ್’ (ಚ. ಚಿ. ೮) ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾ ಷಡ್ವಿಧಃ ಸ್ವರಭೇದ ಉಕ್ತಸ್ತೇನ ಸಾರ್ಧಂ ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ| ಸತ್ಯಂ, ಕಾಸಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಜಯೋರ್ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾದ್ಗ್ರಹಣಂ, ರಕ್ತಜಸ್ಯ ತು ಕಫಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ, ಯತೋ ರಕ್ತಂ ಕಫಯುಕ್ತಂ ಸ್ವರಭೇದಂ ಕರೋತಿ ಸಮಾನತನ್ತ್ರೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಕಥಂ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ? ಸ್ತ್ಯಂ, ಕಾಸಜಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಜಯೋರ್ವಾತಿಕತ್ವೇನ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೇತ್ಯಾದಿಕೋ ಹೇತುಃ, ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಪವನಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಭವತಿ ಚಾಪಿ ಹಿ ಷಡ್ವಿಧಃ ಸ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ವಾತೇನ ಕೃಷ್ಣನಯನಾನನಮೂತ್ರವರ್ಚಾ ಭಿನ್ನಂ ಶನೈರ್ವದತಿ ಗದ್ಗದವತ್ ಸ್ವರಂ ಚ |೪|

ವಾತಿಕಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಶಬ್ದೋ ನಯನಾದಿಭಿರ್ವರ್ಚಃಪರ್ಯನ್ತೈಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಭಿನ್ನಮ್ ಅನವಸ್ಥಿತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವೇದ್ವಾತಾದ್ರೂಕ್ಷಃ ಕ್ಷಾಮಶ್ಚಲಃ ಸ್ವರಃ” (ಚ. ಚಿ. ೮)- ಇತಿ| ‘ಗದ್ಗದವತ್ ಸ್ವರಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಗರ್ದಭವತ್ ಸ್ವರಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ|೪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತವದನಾಕ್ಷಿಪುರೀಷಮೂತ್ರೋ ಬ್ರೂಯಾದ್ಗಲೇನ ಪರಿದಾಹಸಮನ್ವಿತೇನ ||೪||

ಪಿತ್ತಜಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪೀತಶಬ್ದೋ ವದನಾದಿಭಿರ್ಮೂತ್ರಾನ್ತೈಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| 'ಸ ವಿದಾಹಸಮನ್ವಿತೇನ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಸ ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದೀ ಪುರುಷಃ||೪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಕಫೇನ ಸತತಂ ಕಫರುದ್ಧಕಣ್ಠೋ ಮನ್ದಂ ಶನೈರ್ವದತಿ ಚಾಪಿ ದಿವಾ ವಿಶೇಷಃ |೫|

ಕಫಜಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸತತಮ್ ಅನವರತಮ್| ಕಫರುದ್ಧಕಣ್ಠಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಕಣ್ಠಃ| ಮನ್ದಂ ಶನೈರಿತಿ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದಿವಾ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ದಿವಸೇ ವಿಶೇಷೋ ಭವೇತ್, ಕಫಕ್ಷಯಾತ್| ‘ದಿವಾ ವಿಶೇಷಾತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ರಾತ್ರೌ ತಾವತ್ ಕಫರುದ್ಧಕಣ್ಠತ್ವಾನ್ನ ವದತ್ಯೇವ, ದಿವಾ ಪುನಃ ಕಫಾಪಚಯಾದ್ವಿಶೇಷೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ವದತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ|೫|-

Adhikarana 6 (5) · Śloka 5

ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಭವತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪದವ್ಯಕ್ತತಾ ಚ ವಚಸಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಮಾಹುಃ ||೫||

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಸ್ವರಭೇದೇ| ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪದ್ ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಅವ್ಯಕ್ತತಾ ಚ ವಚಸಃ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಕ್ತ್ವಮ್| ತಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ವರಭೇದಮ್||೫||

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

ಧೂಪ್ಯೇತ ವಾಕ್ ಕ್ಷಯಕೃತೇ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ ವಾಗೇಷ ಚಾ(ವಾ)ಪಿ ಹತವಾಕ್ ಪರಿವರ್ಜನೀಯಃ |೬|

ಕ್ಷಯಜಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಧೂಪ್ಯೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಪ್ಯೇತ ಮುಖಾದ್ಧೂಮಮಿವೋದ್ವಮತಿ, ‘ಬ್ರುವನ್’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾದ್ ವಾಗಿತಿ ವಚನಕ್ಷಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ ‘ವಾತಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ|೬|-

Adhikarana 8 (6-7) · Śloka 7

ಅನ್ತರ್ಗಲಂ ಸ್ವರಮಲಕ್ಷ್ಯಪದಂ ಚಿರೇಣ ಮೇದಶ್ಚಯಾದ್ವದತಿ ದಿಗ್ಧಗಲೌಷ್ಠತಾಲುಃ ||೬|| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಕೃಶಸ್ಯ ಚಾಪಿ ಚಿರೋತ್ಥಿತೋ ಯಶ್ಚ ಸಹೋಪಜಾತಃ | ಮೇದಸ್ವಿನಃ ಸರ್ವಸಮುದ್ಭವಶ್ಚ ಸ್ವರಾಮಯೋ ಯೋ ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ ||೭||

ಮೇದೋಜಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅನ್ತರ್ಗಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ಗಲಂ ಗಲಸ್ಯಾನ್ತರೇ| ಸ್ವರಂ ವದತಿ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ| ‘ಅನ್ತರ್ಗತಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಯತೋಽನ್ತರ್ಗಲಂ ಸ್ವರಂ ವದತಿ ಅತ ಏವ ಅಲಕ್ಷ್ಯಪದಮಿತಿ, ನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಪದಾನಿ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇದಶ್ಚಯಾತ್ ಮೇದೋವೃದ್ಧೇಃ| ದಿಗ್ಧಂ ಮೇದೋದಿಗ್ಧಂ ಗಲೌಷ್ಠತಾಲು ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ‘ಮೇದೋಽನ್ವಯಾತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೬-೭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಸ್ವರಾತುರನರಾನಪಕೃಷ್ಟದೋಷಾನ್ ನ್ಯಾಯೇನ ತಾನ್ ವಮನರೇಚನಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚ | ನಸ್ಯಾವಪೀಡಮುಖಧಾವನಧೂಮಲೇಹೈಃ ಸಮ್ಪಾದಯೇಚ್ಚ ವಿವಿಧೈಃ ಕವಲಗ್ರಹೈಶ್ಚ ||೮||

ಸ್ವರಭೇದಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಕಫಜಮೇದೋಜಯೋಃ ಸ್ವರಭೇದಯೋರಪತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ನೇಹನಂ ನ ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಯಥಾದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕೈರ್ಯಥಾದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಸಾಧಿತೈಶ್ಚ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸ್ನೇಹನಂ ಯುಕ್ತಮೇವ, ಅಥವಾ ಮೇದಃಕಫಜಯೋರಪಿ ವಾಯುಸದ್ಭಾವಾತ್ ಸ್ನೇಹನೋಪದೇಶಃ| ಅಪಕೃಷ್ಟದೋಷಾನ್ ಆಕೃಷ್ಟದೋಷಾನ್; ಅತ್ರ ವಮನವಿರೇಚನಬಸ್ತಿಭಿರಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ನ್ಯಾಯೇನ ಯಥಾವಿಧೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಮನಾದಿಭಿರಪಕೃಷ್ಟದೋಷಾನ್ ಸ್ವರಭೇದಾತುರಾನ್ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ನಸ್ಯಾವಪೀಡೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಪೀಡ್ಯ ದೀಯತೇ ಇತ್ಯವಪೀಡೋ ನಸ್ಯಭೇದಃ| ಮುಖಧಾವನಂ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿ| ಸಮ್ಪಾದಯೇತ್ ಯೋಜಯೇತ್| ವಿವಿಧೈಃ ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವೇನ ನಾನಾಪ್ರಕಾರೈಃ| ಕವಲಗ್ರಹೈಃ ಗಣ್ಡೂಷಭೇದೈಃ| ತಥಾ ಚ- “ಸುಖಂ ಸಞ್ಚಾರ್ಯತೇ ಯಾ ತು ಗಣ್ಡೂಷೇ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ| ಅಸಞ್ಚಾರ್ಯಾ ತು ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಕವಲೇ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ”- ಇತಿ||೮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

ಯಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಧಿರಾದಿತ ಏವ ಚೋಕ್ತಸ್ತಂ ಚಾಪ್ಯಶೇಷಮವತಾರಯಿತುಂ ಯತೇತ |೯|

ಅನ್ಯದಪಿ ಸ್ವರಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾದೌ ಯಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಧಿರುದ್ದಿಷ್ಟಸ್ತಂ ವಿಧಿಂ ಸಮಸ್ತಮಪಿ ಯಥಾದೋಷಂ ಕರ್ತುಂ ಯತೇತೇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ|೯|

Adhikarana 11 (9) · Śloka 9

ವೈಶೇಷಿಕಂ ಚ ವಿಧಿಮೂರ್ಧ್ವಮತೋ ವದಾಮಿ ತಂ ವೈ ಸ್ವರಾತುರಹಿತಂ ನಿಖಿಲಂ ನಿಬೋಧ ||೯||

ವೈಶೇಷಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾನನ್ತರಮ್| ತಂ ವೈ ಸ್ವರಾತುರಹಿತಮಿತಿ ಸ್ವರಭೇದಾತುರಹಿತಮ್| ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ||೯||

Adhikarana 12 (10) · Śloka 11

ಸ್ವರೋಪಘಾತೇಽನಿಲಜೇ ಭುಕ್ತೋಪರಿ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್ | ಕಾಸಮರ್ದಕವಾರ್ತಾಕಮಾರ್ಕವಸ್ವರಸೇ ಶೃತಮ್ ||೧೦|| ಪೀತಂ ಘೃತಂ ಹನ್ತ್ಯನಿಲಂ ಸಿದ್ಧಮಾರ್ತಗಲೇ ರಸೇ |೧೧|

ತಮೇವ ವೈಶೇಷಿಕವಿಧಿಮಾಹ- ಸ್ವರೋಪಘಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತೋಪರಿ ಭೋಜನೋಪರಿ| ಮಾರ್ಕವೋ ಭೃಙ್ಗರಾಜಃ, ಶೃತಂ ಪಕ್ವಮ್| ಅನಿಲಂ ವಾತಜಸ್ವರಭೇದಮ್, ಉಪಚಾರಾತ್| ಆರ್ತಗಲಃ ಕಕುಭಃ||೧೦||-

Adhikarana 13 (11) · Śloka 12

ಯವಕ್ಷಾರಾಜಮೋದಾಭ್ಯಾಂ ಚಿತ್ರಕಾಮಲಕೇಷು ವಾ ||೧೧|| ದೇವದಾರ್ವಗ್ನಿಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಸಿದ್ಧಮಾಜಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ |೧೨|

ಅಪರಮಪಿ ವಾತಜೇ ಘೃತತ್ರಯಮಾಹ- ಯವಕ್ಷಾರಾಜಮೋದಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಕೋ ಅಜಮೋದಾ| ಆಜಂ ‘ಘೃತಂ’ ಶೇಷಃ| ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಸಮಧು| ಅತ್ರಾಪಿ ಪೀತಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೧೧||-

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

ಸುಖೋದಕಾನುಪಾನೋ ವಾ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕೋ ಗುಡೌದನಃ ||೧೨||

ವಾತಿಕೇ ಪಥ್ಯಯೋಗಮಾಹ- ಸುಖೋದಕಾನುಪಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖೋದಕಮ್ ಈಷದುಷ್ಣೋದಕಮ್| ಕೇಚಿದಮುಂ ಯೋಗಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತನ್ನ, ಸಮಾನತನ್ತ್ರೇಷು ವಾತಿಕಸ್ವರಭೇದ ಏವ ಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಾತ್||೧೨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ಕ್ಷೀರಾನುಪಾನಂ ಪಿತ್ತೇ ತು ಪಿಬೇತ್ ಸರ್ಪಿರತನ್ದ್ರಿತಃ |೧೩|

ಪೈತ್ತಿಕಸ್ವರಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ಷೀರಾನುಪಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ|೧೩|-

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

ಅಶ್ನೀಯಾಚ್ಚ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಪಾಯಸಮ್ ||೧೩||

ಪೈತ್ತಿಕೇ ಪಥ್ಯಯೋಗಮಾಹ- ಅಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಪಾಯಸಮಿತಿ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸಾಧಿತಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಂಸ್ತಣ್ಡುಲಾನ್; ಅಥವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಾನ್ವಿತಂ ಪಾಯಸಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಪಾಯಸಮ್||೧೩||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಧುರಕಾಣಾಂ ವಾ ಚೂರ್ಣಂ ಮಧುಘೃತಾಪ್ಲುತಮ್ | ಶತಾವರೀಚೂರ್ಣಯೋಗಂ ಬಲಾಚೂರ್ಣಮಥಾಪಿ ವಾ ||೧೪||

ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಕಾಣಾಂ ಕಾಕೋಲೀಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್| ಶತಾವರೀಚೂರ್ಣಯೋಗಮಿತಿ ಶತಾವರೀಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಯೋಗಃ ಸಂಯೋಗೋ ಯತ್ರ ತತ್ತಥಾ, ಅತ್ರಾಪಿ ಮಧುಘೃತಾಪ್ಲುತಂ ಲಿಹ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೧೪||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

ಪಿಬೇತ್ ಕಟೂನಿ ಮೂತ್ರೇಣ ಕಫಜೇ ಸ್ವರಸಙ್ಕ್ಷಯೇ | ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ಮಧುತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಖಾದೇತ್ ಕಟೂನಿ ವಾ ||೧೫||

ಕಫಜಸ್ವರಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟೂನಿ ತ್ರಿಕಟುಕಾದೀನಿ| ಮೂತ್ರೇಣ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಸ್ವರಸಙ್ಕ್ಷಯೇ ಸ್ವರಭೇದೇ| ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ಮಧುತೈಲಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಮಧುತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಕಟೂನಿ ತ್ರಿಕಟುಕಪ್ರಭೃತೀನಿ ಲಿಹ್ಯಾತ್, ಭುಕ್ತ್ವಾ ವಾ ತಾನಿ ಖಾದೇತ್||೧೫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

ಸ್ವರೋಪಘಾತೇ ಮೇದೋಜೇ ಕಫವದ್ವಿಧಿರಿಷ್ಯತೇ |೧೬|

ಮೇದೋಜಸ್ವರಭೇದೇ ಕಫಜಚಿಕಿತ್ಸಾಮತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ವರೋಪಘಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫವತ್ ಕಫಜಸ್ವರಭೇದವತ್|೧೬|-

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ಸರ್ವಜೇ ಕ್ಷಯಜೇ ಚಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್ ||೧೬||

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಕ್ಷಯಜಯೋರಸಾಧ್ಯಯೋರಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ನಿರಾಕೃತ್ಯ| ಆಚರೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದಾನಾಂ ಸರ್ವಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ಯಂ, ಕ್ಷಯಜೇ ತು ಕ್ಷಯೋಕ್ತಮಿತಿ; ಕೇಚಿದುಭಯೋರಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹುಃ||೧೬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಿಶ್ರಾಣಿ ಶೃತಾನಿ ಮಧುರೈಃ ಸಹ | ಪಿಬೇತ್ ಪಯಾಂಸಿ ಯಸ್ಯೋಚ್ಚೈರ್ವದತೋಽಭಿಹತಃ ಸ್ವರಃ ||೧೭||

ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೋತ್ಥಸ್ವರಭೇದಸ್ಯ ವಾತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ನಿಮಿತ್ತಭೇದಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶೃತಾನಿ ಪಯಾಂಸಿ ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಿಶ್ರಾಣಿ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಪಯಾಂಸೀತ್ಯತ್ರ ಬಹುವಚನಂ ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಪರಿಗ್ರಹಾಯ||೧೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 53

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೫೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಸ್ವರಭೇದಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೩||