Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్వరభేదప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः स्वरभेदप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
శ్వాసకాసప్రతిషేధానంతరమూర్ధ్వగతత్వసామాన్యాత్ శ్వాసకాసచికిత్సితసాధ్యత్వాచ్చ స్వరభేదప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| స్వరభేదః స్వరోపఘాతః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అత్యుచ్చభాషణవిషాధ్యయనాతిగీతశీతాదిభిః ప్రకుపితాః పవనాదయస్తు | స్రోతఃసు తే స్వరవహేషు గతాః ప్రతిష్ఠాం హన్యుః స్వరం భవతి చాపి హి షడ్విధః సః ||3||
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु | स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||३||
🔊 Audio coming soon
స్వరభేదహేతుసంప్రాప్తిసంఖ్యా ఆహ- అత్యుచ్చభాషణేత్యాది| అధ్యయనం అనవరతం వేదాదిపాఠః| అతిగీతం నిరంతరం మంగలాదిగానం| శీతాదిభిరిత్యత్రాదిశబ్దాత్ పిత్తకఫకోపహేతవో గృహ్యంతే| యదత్ర అత్యుచ్చభాషణాదీనాం వాతకోపహేతూనామేవ సాక్షాత్ కథనం కృతం న పిత్తకఫకోపహేతూనాం తత్ స్వరోపఘాతకర్తృత్వే వాయోః ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| అన్యే తు శీతాదీత్యత్ర ఆదిశబ్దేన గురులఘుస్నిగ్ధరూక్షాదీన్ గుణాన్ గృహ్ణంతి| స్వరవహేషు స్రోతఃసు శబ్దవాహినీషు ధమనీషు, తే వాతాదయః, గతాః ప్రాప్తాః, ప్రతిష్ఠాం స్థితిం| షడ్విధః షట్ప్రకారః; పృథక్ వాతాదిభిస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, మేదఃక్షయాభ్యాం ప్రత్యేకమేకః; ఏవం షట్ప్రకారః| నను, సమానతంత్రే ‘వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాత్ కాసాద్రక్తవేగాత్ సపీనసాత్’ (చ. చి. 8) ఇత్యత్ర యథా షడ్విధః స్వరభేద ఉక్తస్తేన సార్ధం కథం న విరోధః| సత్యం, కాసజప్రతిశ్యాయజయోర్లింగత్వేనోక్తత్వాద్గ్రహణం, రక్తజస్య తు కఫగ్రహణేనైవ గ్రహణం, యతో రక్తం కఫయుక్తం స్వరభేదం కరోతి సమానతంత్రోక్తత్వాత్| యద్యేవం తర్హి కథం న సంఖ్యాధిక్యం? స్త్యం, కాసజప్రతిశ్యాయజయోర్వాతికత్వేన గ్రహణం| అత్యుచ్చభాషణేత్యాదికో హేతుః, ప్రకుపితాః పవనాదయ ఇత్యాదికా సంప్రాప్తిః, భవతి చాపి హి షడ్విధః స ఇతి సంఖ్యా||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
వాతేన కృష్ణనయనాననమూత్రవర్చా భిన్నం శనైర్వదతి గద్గదవత్ స్వరం చ |4|
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गद्गदवत् स्वरं च |४|
🔊 Audio coming soon
వాతికస్వరభేదలక్షణమాహ- వాతేనేత్యాది| కృష్ణశబ్దో నయనాదిభిర్వర్చఃపర్యంతైః సంబధ్యతే| భిన్నం అనవస్థితం| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే- “స్వరభేదో భవేద్వాతాద్రూక్షః క్షామశ్చలః స్వరః” (చ. చి. 8)- ఇతి| ‘గద్గదవత్ స్వరం’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘గర్దభవత్ స్వరం’ ఇతి పఠంతి|4|-
Adhikarana 4 (4) · Śloka 4
పిత్తేన పీతవదనాక్షిపురీషమూత్రో బ్రూయాద్గలేన పరిదాహసమన్వితేన ||4||
पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन ||४||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజస్వరభేదలక్షణమాహ- పిత్తేనేత్యాది| పీతశబ్దో వదనాదిభిర్మూత్రాంతైః సంబధ్యతే| 'స విదాహసమన్వితేన’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర స ఇతి స్వరభేదీ పురుషః||4||
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
కృచ్ఛ్రాత్ కఫేన సతతం కఫరుద్ధకంఠో మందం శనైర్వదతి చాపి దివా విశేషః |5|
कृच्छ्रात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषः |५|
🔊 Audio coming soon
కఫజస్వరభేదలక్షణమాహ- కృచ్ఛ్రాదిత్యాది| సతతం అనవరతం| కఫరుద్ధకంఠః శ్లేష్మావృతకంఠః| మందం శనైరితి మందం మందమిత్యర్థః| దివా విశేష ఇతి దివసే విశేషో భవేత్, కఫక్షయాత్| ‘దివా విశేషాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; రాత్రౌ తావత్ కఫరుద్ధకంఠత్వాన్న వదత్యేవ, దివా పునః కఫాపచయాద్విశేషో భవతి, తస్మాచ్చ విశేషాన్మందం మందం వదతీతి వ్యాఖ్యానయంతి|5|-
Adhikarana 6 (5) · Śloka 5
సర్వాత్మకే భవతి సర్వవికారసంపదవ్యక్తతా చ వచసస్తమసాధ్యమాహుః ||5||
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः ||५||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికస్వరభేదలక్షణమాహ- సర్వాత్మక ఇత్యాది| సర్వాత్మకే సన్నిపాతోత్థస్వరభేదే| సర్వవికారసంపద్ వాతాదిలింగప్రాదుర్భావః| అవ్యక్తతా చ వచసః అస్పష్టవాక్త్వం| తం సాన్నిపాతికస్వరభేదం||5||
Adhikarana 7 (6) · Śloka 6
ధూప్యేత వాక్ క్షయకృతే క్షయమాప్నుయాచ్చ వాగేష చా(వా)పి హతవాక్ పరివర్జనీయః |6|
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चा(वा)पि हतवाक् परिवर्जनीयः |६|
🔊 Audio coming soon
క్షయజస్వరభేదలక్షణమాహ- ధూప్యేతేత్యాది| ధూప్యేత ముఖాద్ధూమమివోద్వమతి, ‘బ్రువన్’ ఇతి వాక్యశేషః| క్షయమాప్నుయాద్ వాగితి వచనక్షయం ప్రాప్నుయాత్ ‘వాతాత్’ ఇతి శేషః|6|-
Adhikarana 8 (6-7) · Śloka 7
అంతర్గలం స్వరమలక్ష్యపదం చిరేణ మేదశ్చయాద్వదతి దిగ్ధగలౌష్ఠతాలుః ||6|| క్షీణస్య వృద్ధస్య కృశస్య చాపి చిరోత్థితో యశ్చ సహోపజాతః | మేదస్వినః సర్వసముద్భవశ్చ స్వరామయో యో న స సిద్ధిమేతి ||7||
अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः ||६|| क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः | मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||७||
🔊 Audio coming soon
మేదోజస్వరభేదలక్షణమాహ- అంతర్గలమిత్యాది| అంతర్గలం గలస్యాంతరే| స్వరం వదతి శబ్దం కరోతి| ‘అంతర్గతం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| యతోఽంతర్గలం స్వరం వదతి అత ఏవ అలక్ష్యపదమితి, న లక్ష్యంతే పదాని యస్యేత్యర్థః| భేదశ్చయాత్ మేదోవృద్ధేః| దిగ్ధం మేదోదిగ్ధం గలౌష్ఠతాలు యస్య స తథా| ‘మేదోఽన్వయాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||6-7||
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
స్నిగ్ధాన్ స్వరాతురనరానపకృష్టదోషాన్ న్యాయేన తాన్ వమనరేచనబస్తిభిశ్చ | నస్యావపీడముఖధావనధూమలేహైః సంపాదయేచ్చ వివిధైః కవలగ్రహైశ్చ ||8||
स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनबस्तिभिश्च | नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च ||८||
🔊 Audio coming soon
స్వరభేదస్య సామాన్యచికిత్సామాహ- స్నిగ్ధానిత్యాది| యద్యపి కఫజమేదోజయోః స్వరభేదయోరపతర్పణసాధ్యత్వాత్ స్నేహనం న యుక్తం, తథాఽపి యథాదోషప్రత్యనీకైర్యథాదోషప్రత్యనీకసాధితైశ్చ స్నేహైః స్నేహనం యుక్తమేవ, అథవా మేదఃకఫజయోరపి వాయుసద్భావాత్ స్నేహనోపదేశః| అపకృష్టదోషాన్ ఆకృష్టదోషాన్; అత్ర వమనవిరేచనబస్తిభిరితి సంబధ్యతే| న్యాయేన యథావిధీత్యర్థః| వమనాదిభిరపకృష్టదోషాన్ స్వరభేదాతురాన్ కిం కుర్యాదిత్యాహ- నస్యావపీడేత్యాది| అవపీడ్య దీయతే ఇత్యవపీడో నస్యభేదః| ముఖధావనం గండూషాది| సంపాదయేత్ యోజయేత్| వివిధైః దోషప్రత్యనీకత్వేన నానాప్రకారైః| కవలగ్రహైః గండూషభేదైః| తథా చ- “సుఖం సంచార్యతే యా తు గండూషే సా ప్రకీర్తితా| అసంచార్యా తు యా మాత్రా కవలే సా ప్రకీర్తితా ”- ఇతి||8||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
యః శ్వాసకాసవిధిరాదిత ఏవ చోక్తస్తం చాప్యశేషమవతారయితుం యతేత |9|
यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत |९|
🔊 Audio coming soon
అన్యదపి స్వరభేదచికిత్సితమతిదేశేనాహ- య ఇత్యాది| శ్వాసకాసప్రతిషేధే సామాన్యేనాదౌ యః శ్వాసకాసవిధిరుద్దిష్టస్తం విధిం సమస్తమపి యథాదోషం కర్తుం యతేతేతి పిండార్థః|9|
Adhikarana 11 (9) · Śloka 9
వైశేషికం చ విధిమూర్ధ్వమతో వదామి తం వై స్వరాతురహితం నిఖిలం నిబోధ ||9||
वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ||९||
🔊 Audio coming soon
వైశేషికమిత్యాది| అత ఇతి సామాన్యచికిత్సానంతరం| తం వై స్వరాతురహితమితి స్వరభేదాతురహితం| నిబోధ జానీహి||9||
Adhikarana 12 (10) · Śloka 11
స్వరోపఘాతేఽనిలజే భుక్తోపరి ఘృతం పిబేత్ | కాసమర్దకవార్తాకమార్కవస్వరసే శృతం ||10|| పీతం ఘృతం హంత్యనిలం సిద్ధమార్తగలే రసే |11|
स्वरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत् | कासमर्दकवार्ताकमार्कवस्वरसे शृतम् ||१०|| पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे |११|
🔊 Audio coming soon
తమేవ వైశేషికవిధిమాహ- స్వరోపఘాత ఇత్యాది| భుక్తోపరి భోజనోపరి| మార్కవో భృంగరాజః, శృతం పక్వం| అనిలం వాతజస్వరభేదం, ఉపచారాత్| ఆర్తగలః కకుభః||10||-
Adhikarana 13 (11) · Śloka 12
యవక్షారాజమోదాభ్యాం చిత్రకామలకేషు వా ||11|| దేవదార్వగ్నికాభ్యాం వా సిద్ధమాజం సమాక్షికం |12|
यवक्षाराजमोदाभ्यां चित्रकामलकेषु वा ||११|| देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धमाजं समाक्षिकम् |१२|
🔊 Audio coming soon
అపరమపి వాతజే ఘృతత్రయమాహ- యవక్షారాజమోదాభ్యామిత్యాది| అగ్నికో అజమోదా| ఆజం ‘ఘృతం’ శేషః| సమాక్షికం సమధు| అత్రాపి పీతమితి యోజ్యం||11||-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
సుఖోదకానుపానో వా ససర్పిష్కో గుడౌదనః ||12||
सुखोदकानुपानो वा ससर्पिष्को गुडौदनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
వాతికే పథ్యయోగమాహ- సుఖోదకానుపాన ఇత్యాది| సుఖోదకం ఈషదుష్ణోదకం| కేచిదముం యోగం పైత్తికే మన్యంతే; తన్న, సమానతంత్రేషు వాతికస్వరభేద ఏవ ప్రయుక్తత్వాత్||12||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
క్షీరానుపానం పిత్తే తు పిబేత్ సర్పిరతంద్రితః |13|
क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः |१३|
🔊 Audio coming soon
పైత్తికస్వరభేదచికిత్సామాహ- క్షీరానుపానమిత్యాది| అతంద్రితః అనలసః|13|-
Adhikarana 16 (13) · Śloka 13
అశ్నీయాచ్చ ససర్పిష్కం యష్టీమధుకపాయసం ||13||
अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
పైత్తికే పథ్యయోగమాహ- అశ్నీయాదిత్యాది| యష్టీమధుకపాయసమితి యష్టీమధుకసాధితక్షీరసిద్ధాంస్తండులాన్; అథవా యష్టీమధుకాన్వితం పాయసం యష్టీమధుకపాయసం||13||
Adhikarana 17 (14) · Śloka 14
లిహ్యాన్మధురకాణాం వా చూర్ణం మధుఘృతాప్లుతం | శతావరీచూర్ణయోగం బలాచూర్ణమథాపి వా ||14||
लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम् | शतावरीचूर्णयोगं बलाचूर्णमथापि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
లిహ్యాదిత్యాది| మధురకాణాం కాకోలీప్రభృతీనాం| శతావరీచూర్ణయోగమితి శతావరీచూర్ణస్య యోగః సంయోగో యత్ర తత్తథా, అత్రాపి మధుఘృతాప్లుతం లిహ్యాదితి సంబంధనీయం||14||
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
పిబేత్ కటూని మూత్రేణ కఫజే స్వరసంక్షయే | లిహ్యాద్వా మధుతైలాభ్యాం భుక్త్వా ఖాదేత్ కటూని వా ||15||
पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे स्वरसङ्क्षये | लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत् कटूनि वा ||१५||
🔊 Audio coming soon
కఫజస్వరభేదచికిత్సామాహ- పిబేదిత్యాది| కటూని త్రికటుకాదీని| మూత్రేణ గోమూత్రేణ ప్రాధాన్యాత్| స్వరసంక్షయే స్వరభేదే| లిహ్యాద్వా మధుతైలాభ్యామిత్యాది మధుతైలాభ్యాం వా కటూని త్రికటుకప్రభృతీని లిహ్యాత్, భుక్త్వా వా తాని ఖాదేత్||15||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
స్వరోపఘాతే మేదోజే కఫవద్విధిరిష్యతే |16|
स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते |१६|
🔊 Audio coming soon
మేదోజస్వరభేదే కఫజచికిత్సామతిదిశన్నాహ- స్వరోపఘాత ఇత్యాది| కఫవత్ కఫజస్వరభేదవత్|16|-
Adhikarana 20 (16) · Śloka 16
సర్వజే క్షయజే చాపి ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం ||16||
सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికక్షయజయోరసాధ్యయోరపి చికిత్సా కర్తవ్యేత్యాహ- సర్వజ ఇత్యాది| ప్రత్యాఖ్యాయ అసాధ్యత్వేన నిరాకృత్య| ఆచరేత్ కుర్యాత్| క్రియామితి సాన్నిపాతికే సర్వేషాం వాతాదిస్వరభేదానాం సర్వమేవ చికిత్సితం కార్యం, క్షయజే తు క్షయోక్తమితి; కేచిదుభయోరపి సామాన్యచికిత్సితం కుర్యాదిత్యాహుః||16||
Adhikarana 21 (17) · Śloka 17
శర్కరామధుమిశ్రాణి శృతాని మధురైః సహ | పిబేత్ పయాంసి యస్యోచ్చైర్వదతోఽభిహతః స్వరః ||17||
शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह | पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ||१७||
🔊 Audio coming soon
అత్యుచ్చభాషణోత్థస్వరభేదస్య వాతాత్మకత్వేఽపి నిమిత్తభేదమాశ్రిత్య విశిష్టాం చికిత్సామాహ- శర్కరేత్యాది| మధురైః కాకోల్యాదిభిః శృతాని పయాంసి శర్కరామధుమిశ్రాణి పిబేదితి పిండార్థః| పయాంసీత్యత్ర బహువచనం గోమహిష్యజానాం క్షీరపరిగ్రహాయ||17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 53
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే ఛర్దిప్రతిషేధో నామ (పంచదశోఽధ్యాయః, ఆదితః) త్రిపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||53||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (पञ्चदशोऽध्यायः, आदितः) त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే స్వరభేదప్రతిషేధో నామ త్రిపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||53||