64. svasthavr̥ttādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્વસ્થવૃત્તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

રસભેદવિકલ્પાનન્તરં પૂર્વોક્તક્રમેણૈવ સ્વસ્થવૃત્તારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| વૃત્તમ્ આચારઃ| કેચિત્ સ્વસ્થરક્ષણીયમિતિ પઠિત્વા સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં યસ્મિન્નધ્યાયે સ તથા, તં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સૂત્રસ્થાને સમુદ્દિષ્ટઃ સ્વસ્થો ભવતિ યાદૃશઃ | તસ્ય યદ્રક્ષણં તદ્ધિ ચિકિત્સાયાઃ પ્રયોજનમ્ ||૩||

ઇદાનીમતિદેશેન સ્વસ્થલક્ષણં ચિકિત્સાપ્રયોજનં ચાહ- સૂત્રેત્યાદિ| સમુદ્દિષ્ટઃ ‘સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ’ (સૂ. ૧૫) ઇત્યાદિના દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયે| તાદૃશસ્વસ્થસ્ય રક્ષણં ભાવિવ્યાધિનિવારણત્વેન પાલનમ્| હિ સ્ફુટાર્થઃ| યે તુ ‘સૂત્રસ્થાન’ ઇત્યાદિ શ્લોકાર્ધં ન પઠન્તિ તે ‘સમદોષઃ’ ઇત્યાદિકં સૂત્રસ્થાનોક્તં સ્વસ્થલક્ષણમત્રાપિ પઠન્તિ, અનુવાદત્વેન ન પૌનરુક્ત્યમિતિ મન્યન્તે| ‘ચિકિત્સાયાઃ’ પ્રયોજનં’ ઇત્યત્ર ‘ચિકિત્સાયાઃ પરં વપુઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્ય યદ્વૃત્તમુક્તં હિ રક્ષણં ચ મયાઽઽદિતઃ | તસ્મિન્નર્થાઃ સમાસોક્તા વિસ્તરેણેહ વક્ષ્યતે ||૪||

નનુ, ચાનાગતબાધ એવ સ્વસ્થવૃત્તસ્ય દર્શિતત્વાત્ કસ્માત્ પુનરત્ર તદભિધાનમિત્યાશઙ્ક્યાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય સ્વસ્થસ્ય| આદિતઃ અનાગતબાધે| તસ્મિન્ અનાગતબાધોક્તસ્વસ્થવૃત્તે| સમાસોક્તાઃ સઙ્ક્ષેપેણૈવોક્તાઃ| ઇહ અસ્મિન્નધ્યાયે, વક્ષ્યતે ‘સ્વસ્થવૃતં’ ઇતિ શેષઃ| કેચિત્ ‘વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ, તસ્યેતિ સ્વસ્થવૃત્તસ્ય| અપરે ‘વિસ્તરશ્ચાત્ર વક્ષ્યતે’ ઇતિ પઠિત્વા તેષામર્થાનાં વિસ્તરોઽત્ર વક્ષ્યતે’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

યસ્મિન્ યસ્મિન્નૃતૌ યે યે દોષાઃ કુપ્યન્તિ દેહિનામ્ | તેષુ તેષુ પ્રદાતવ્યાઃ રસાસ્તે તે વિજાનતા ||૫||

ઋત્વાશ્રયં સ્વસ્થવૃતં સઙ્ક્ષેપેણાહ- યસ્મિન્નિત્યાદિ| દેહિનામિત્યત્ર દેહિશબ્દેનામેદોપચારાચ્છરીરમુચ્યતે; ન આત્મા, તસ્ય નિર્વિકારત્વાત| તેષુ તેષ્વિતિ ધાતુષુ| તે તે રસાઃ તદ્દોષપ્રત્યનીકા રસાઃ| અત્ર રસશબ્દેન રસવન્તિ દ્રવ્યાણિ ભણ્યન્તે, કેવલરસસ્યોપયોગાસમ્ભવાત્| વિજાનતા વૈદ્યેન||૫||

Adhikarana 5 (6-12) · Śloka 13

પ્રક્લિન્નત્વાચ્છરીરાણાં વર્ષાસુ ભિષજા ખલુ | મન્દેઽગ્નૌ કોપમાયાન્તિ સર્વેષાં મારુતાદયઃ ||૬|| તસ્માત્ ક્લેદવિશુદ્ધ્યર્થં દોષસંહરણાય ચ | કષાયતિક્તકટુકૈ રસૈર્યુક્તમપદ્રવમ્ ||૭|| નાતિસ્નિગ્ધં નાતિરૂક્ષમુષ્ણં દીપનમેવ ચ | દેયમન્નં નૃપતયે યજ્જલં ચોક્તમાદિતઃ ||૮|| તપ્તાવરતમમ્ભો વા પિબેન્મધુસમાયુતમ્ | અહ્નિ મેઘાનિલાવિષ્ટેઽત્યર્થશીતામ્બુસઙ્કુલે ||૯|| તરુણત્વાદ્વિદાહં ચ ગચ્છન્ત્યોષધયસ્તદા | મતિમાંસ્તન્નિમિત્તં ચ નાતિવ્યાયામમાચરેત્ ||૧૦|| અત્યમ્બુપાનાવશ્યાયગ્રામ્યધર્માતપાંસ્ત્યજેત્ | ભૂબાષ્પપરિહારાર્થં શયીત ચ વિહાયસિ ||૧૧|| શીતે સાગ્નૌ નિવાતે ચ ગુરુપ્રાવરણે ગૃહે | યાયાન્નાગવધૂભિશ્ચ પ્રશસ્તાગુરુભૂષિતઃ ||૧૨|| દિવાસ્વપ્નમજીર્ણં ચ વર્જયેત્તત્ર યત્નતઃ |૧૩|

આર્તવવિધિં સઙ્ક્ષેપેણાભિધાયેદાનીં વિસ્તરેણાહ- પ્રક્લિન્નત્વાદિત્યાદિ| પ્રક્લિન્નત્વાત્ અત્યન્તાર્દ્રત્વાત્| ભિષજેતિ પદં ‘દેયમન્નમ્’ ઇત્યત્ર યોજ્યમ્| પ્રક્લિન્નત્વાદિતિ અગ્નિમાન્દ્યહેતુઃ, યતોઽમ્બુગુણબાહુલ્યેનાગ્નિમાન્દ્યં ભવતિ| નનુ, વર્ષાસુ સઞ્ચયરૂપતયા પિત્તમેવ કુપિતમસ્તિ નેતરૌ, તત્ કથં કુપ્યન્તિ મારુતાદય ઇત્યુક્તં? સત્યં, પ્રાવૃટ્પ્રકુપિતો વાયુરુપશમહેત્વભાવાદ્વર્ષાસ્વપિ કુપિત એવાનુવર્તતે , કફશ્ચ મેઘનિઃસ્યન્દાદિહેતુભિરસઞ્ચિતોઽપિ કુપ્યતિ , અતો યુક્ત એવ દોષત્રયપ્રકોપઃ| અથવા અગ્નિમાન્દ્યાદ્દોષત્રયપ્રકોપઃ; તથા ચોક્તં, - ‘શમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષામગ્નિસંશ્રિતૌ’ ઇતિ| તસ્માદિતિ યતો વર્ષાસુ શરીરક્લેદો દોષપ્રકોપશ્ચ ભવતિ તસ્માદિત્યર્થઃ| દોષસંરક્ષણં ચ સઞ્ચયાદિનિવારણેન જ્ઞેયમ્| રસૈર્યુક્તમિત્યન્નમિત્યેતસ્ય વિશેષણમ્| અપદ્રાવમ્ અપગતદ્રવં, દ્રવહીનમિત્યર્થઃ; અન્યે ‘અથાદ્રવં’ ઇતિ પઠન્તિ, ઈષદ્દ્રવમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નાતિસ્નિગ્ધં નાતિરૂક્ષં સાધારણમિત્યર્થઃ| નૃપતિગ્રહણમ્ ઈશ્વરોપલક્ષણાર્થમ્| યજ્જલં ચોક્તમાદિત ઇતિ ‘વર્ષાસ્વન્તરિક્ષં’ ઇત્યાદિના પાનીયવર્ગે કથિતમ્| તપ્તાવરતં શૃતશીતં, તત્ સઞ્ચિતપિત્તોપશમનાર્થમ્| મધુસમાયુતં સમધુ, એતચ્ચાનુબલસ્ય કફસ્યોપશમનાર્થમ્| નનુ, ‘વર્ષાસુ ન પિબેત્તોયં’ ઇત્યનેન સહ કથમેતન્ન વિરુધ્યતે? ઉચ્યતે,- ન પિબેદિત્યસ્યાલ્પપાને વ્યવસ્થિતેઃ| તરુણત્વાત્ અભિનવત્વાત્| વિદાહમ્ અમ્લપાકમ્| તદા વર્ષાકાલે, તન્નિમિત્તં વિદાહકારણાત્ | નાતિવ્યાયામમાચરેદિત્યનેન મૃદુવ્યાયામમાચરેદિત્યુક્તં; સ ચ શરીરક્લેદોપશોષાર્થં વહ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં ચ| અવશ્યાયો વિના મેઘં સૂક્ષ્મજલકણાનિપાતઃ| ગ્રામ્યધર્મો મૈથુનમ્| આતપો ઘર્મઃ| તથેતિ નાચરેદિત્યર્થઃ| વિહાયઃશબ્દેનાત્ર ધવલગૃહોપ્રરિભૂરભિપ્રેતા, અન્યે મઞ્ચાદિકં મન્યન્તે| શીતે સાગ્નિનિવાતગૃહે શયનં વાતકોપોપશમનાય| ગુરુપ્રાવરણો ગુરુવસ્ત્રાવૃતાઙ્ગઃ પુરુષઃ| ગૃહે ઇત્યત્રાપિ શયીત ઇતિ યોજ્યમ્| યાયાદ્ ગચ્છેત્| નાગવધૂભિરિતિ હસ્તિનીગમનં ચ કર્દમામ્બુનોઃ પરિહારાર્થમ્| પ્રશસ્તાગુરુભૂષિત ઇતિ અગુરુણઃ, શૈત્યનિવારકત્વાત્ | અજીર્ણં ચેતિ ચકારાત્ પૂર્વાનિલમુદમન્થં ચ વર્જયેત્| સરિજ્જલમવિહિતત્વેનૈવ વર્જ્યમ્| તત્રેતિ વર્ષાસુ| અતિવ્યાયામાદેર્નિષેધ્યગણત્વાદ્દિવાસ્વપ્નાજીર્ણયોઃ પૃથગુપાદાનમત્યન્તનિષેધાર્થમ્||૬-૧૨||-

Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 21

સેવ્યાઃ શરદિ યત્નેન કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ ||૧૩|| ક્ષીરેક્ષુવિકૃતિક્ષૌદ્રશાલિમુદ્ગાદિજાઙ્ગલાઃ | શ્વેતસ્રજશ્ચન્દ્રપાદાઃ પ્રદોષે લઘુ ચામ્બરમ્ ||૧૪|| સલિલં ચ પ્રસન્નત્વાત્ સર્વમેવ તદા હિતમ્ | સરઃસ્વાપ્લવનં ચૈવ કમલોત્પલશાલિષુ ||૧૫|| પ્રદોષે શશિનઃ પાદાશ્ચન્દનં ચાનુલેપનમ્ | તિક્તસ્ય સર્પિષઃ પાનૈરસૃક્સ્રાવૈશ્ચ યુક્તિતઃ ||૧૬|| વર્ષાસૂપચિતં પિત્તં હરેચ્ચાપિ વિરેચનૈઃ | નોપેયાત્તીક્ષ્ણમમ્લોષ્ણં ક્ષારં સ્વપ્નં દિવાઽઽતપમ્ ||૧૭|| રાત્રૌ જાગરણં ચૈવ મૈથુનં ચાપિ વર્જયેત્ | (સ્વાદુશીતજલં મેધ્યં શુચિસ્ફટિકનિર્મલમ્ ||૧૮|| શરચ્ચન્દ્રાંશુનિર્ધૌતમગસ્ત્યોદયનિર્વિષમ્ | પ્રસન્નત્વાચ્ચ સલિલં સર્વમેવ તદા હિતમ્ ||૧૯|| સચન્દનં સકર્પૂરં વાસશ્ચામલિનં લઘુ | ભજેચ્ચ શારદં માલ્યં સીધોઃ પાનં ચ યુક્તિતઃ ||૨૦|| પિત્તપ્રશમનં યચ્ચ તચ્ચ સર્વં સમાચરેત્) |૨૧|

વાર્ષિકં વિધિમભિધાય શારદમાહ- સેવ્યા ઇત્યાદિ| ક્ષીરેક્ષુવિકૃતીત્યત્ર વિકૃતિશબ્દઃ ક્ષીરેક્ષુભ્યાં સમ્બધ્યતે; ક્ષીરવિકૃતિઃ, ઇક્ષુવિકૃતિરિતિ| ક્ષૌદ્રં મધુ| શાલયો વિવિધાઃ| મુદ્ગાદીનામિત્યાદિશબ્દાજ્જીર્ણા યવગોધૂમાદયો ગૃહ્યન્તે| જાઙ્ગલા ઇતિ એણાદ્યા લાવાદ્યાશ્ચ| શ્વેતસ્રજઃ શુક્લપુષ્પમાલાઃ| ચન્દ્રપાદાઃ ચન્દ્રરશ્મયઃ| પ્રદોષે રાત્રિપ્રથમપ્રહરાર્ધે| લઘુ ચામ્બરં સૂક્ષ્મવસ્ત્રમ્| સલિલં ચ પ્રસન્નત્વાદિતિ| યદ્યપિ ‘શરદિસર્વં પ્રસન્નત્વાત્’ ઇત્યનેનૈવ સર્વં જલં પ્રાપ્તં, તથાઽપિ પ્રકરણાન્તરત્વાદુપાદાનમ્| સરઃસુ દિવ્યખાતેષુ| આપ્લવનં પ્રતરણમ્| કમલોત્પલશાલિષુ કમલોત્પલભ્રાજિષુ , શાલિષ્વિત્યત્ર શોભિષ્વિતિ કેચિત્ પઠન્તિ; કમલાદિયુક્તાયા વિશેષેણ પિત્તહરત્વમ્| પ્રદોષે શશિનઃ પાદા ઇતિ પુનરભિધાનં પ્રદોષે એવાવશ્યં ચન્દ્રપાદસેવા કાર્યા નતુ સર્વરાત્રં, અનુબલકફસ્યાભિષ્યન્દભયાત્| પિત્તસંશમનમભિધાયેદાનીં સંશોધનમાહ- તિક્તસ્યેત્યાદિ| તિક્તઘૃતપાનં કફરક્તપ્રત્યનીકત્વાત્| અસૃઙ્ભોક્ષણં ચ રક્તસ્ય પ્રદુષ્ટત્વાત્| યુક્તિત ઇતિ યોગતઃ, અતુરબલાદિકં વીક્ષ્યેત્યર્થઃ| સેવ્યમભિધાય વર્જ્યમાહ- નોપેયાદિત્યાદિ| નોપેયાત્ ન સેવેત| સ્વપ્નં દિવેતિ દિવાસ્વાપમ્| મૈથુનં ચાપીત્યત્ર અપિશબ્દાદવશ્યાયપુરોવાતાદિકમપિ સમાનતન્ત્રોક્તં વર્જયેત્||૧૩-૨૦||-

Adhikarana 7 (21-31) · Śloka 31

(હેમન્તઃ શીતલો રૂક્ષો મન્દસૂર્યોઽનિલાકુલઃ ||૨૧|| તતસ્તુ શીતમાસાદ્ય વાયુસ્તત્ર પ્રકુપ્યતિ | કોષ્ઠસ્થઃ શીતસંસ્પર્શાદન્તઃપિણ્ડીકૃતોઽનલઃ ||૨૨|| રસમુચ્છોષયત્યાશુ તસ્માત્ સ્નિગ્ધં તદા હિતમ્) | હેમન્તે લવણક્ષારતિક્તામ્લકટુકોત્કટમ્ ||૨૩|| સસર્પિસ્તૈલમહિમમશનં હિતમુચ્યતે | તીક્ષ્ણાન્યપિ ચ પાનાનિ પિબેદગુરુભૂષિતઃ ||૨૪|| તૈલાક્તસ્ય સુખોષ્ણે ચ વારિકોષ્ઠેઽવગાહનમ્ | સાઙ્ગારયાને મહતિ કૌશેયાસ્તરણાસ્તૃતે ||૨૫|| શયીત શયને તૈસ્તૈર્વૃતો ગર્ભગૃહોદરે | સ્ત્રીઃ શ્લિષ્ટ્વાઽગુરુધૂપાઢ્યાઃ પીનોરુજઘનસ્તનીઃ ||૨૬|| પ્રકામં ચ નિષેવેત મૈથુનં તર્પિતો નૃપઃ | (મધુરં તિક્તકટુકમમ્લં લવણમેવ ચ ||૨૭|| અન્નપાનં તિલાન્ માષાઞ્છાકાનિ ચ દધીનિ ચ | તથેક્ષુવિકૃતીઃ શાલીન્ સુગન્ધાંશ્ચ નવાનપિ ||૨૮|| પ્રસહાનૂપમાંસાનિ ક્રવ્યાદબિલશાયિનામ્ | ઔદકાનાં પ્લવાનાં ચ પાદિનાં ચોપસેવયેત્ ||૨૯|| મદ્યાનિ ચ પ્રસન્નાનિ યચ્ચ કિઞ્ચિત્ બલપ્રદમ્ | કામતસ્તન્નિષેવેત પુષ્ટિમિચ્છન્ હિમાગમે ||૩૦|| દિવાસ્વપ્નમજીર્ણં ચ વર્જયેત્તત્ર યત્નતઃ) | એષ એવ વિધિઃ કાર્યઃ શિશિરે સમુદાહૃતઃ ||૩૧||

ઇદાનીં હૈમન્તિકં વિધિમાહ- હેમન્ત ઇત્યાદિ| અહિમમ્ ઉષ્ણમ્| અશનં ભોજનં, પાનાનિ મદ્યાદીનિ| અગુરુભૂષિતઃ અગુરુચૂર્ણાવલિપ્તઃ| વારિકોષ્ઠે પાષાણાદિવિરચિતે કુશૂલાકારે જલપાત્રે| સાઙ્ગારયાને અઙ્ગારપૂર્ણશકટિકાસહિતે, એતદ્ગર્ભગૃહોદરે ઇત્યેતસ્ય વિશેષણમ્| મહતિ વિસ્તીર્ણે| કૌશેયાસ્તરણાસ્તૃતે પટ્ટવસ્ત્રીયતૂલિકાચ્છાદિતે| કૌશેયમિત્યુપલક્ષણં, તેન પ્રાવારાજિનાદીનિ તન્ત્રાન્તરોક્તાનિ ગૃહ્યન્તે| તૈસ્તૈરિતિ શીતાપહૈસ્તન્ત્રાન્તરોક્તૈર્વસ્ત્રવિશેષૈઃ, વૃત ઇતિ આચ્છાદિતાઙ્ગઃ પુરુષઃ| ગર્ભગૃહોદરે ઇતિ બૃહદ્ગૃહમધ્યે અપરં યત્ ક્ષુદ્રગૃહં તસ્યાભ્યન્તરે| ગર્ભગૃહોદરે ઇત્યુપલક્ષણં, તેન ભૂગૃહમપિ ગૃહ્યતે| શ્લિષ્ટ્વા આલિઙ્ગ્ય| પીનં માંસલં, ઊરુ જાનુવઙ્ક્ષણયોર્મધ્યં, જઘનં કઠ્યા અગ્રિમભાગઃ| નનુ, તન્ત્રાન્તરે ‘ગોરસાનિક્ષુવિકૃતીઃ’ ઇત્યાદિના યાદૃશ આહારો હેમન્તે દર્શિતસ્તાદૃશઃ કિમિતિ ન નિર્દિષ્ટઃ? સત્યં, હેમન્તે સઞ્ચીયમાનસ્ય કફસ્ય શૈત્યાત્ પ્રકુપિતસ્ય વાતસ્યોપશમનાર્થં સાધારણ એવ વિધિર્યસ્માદ્યુક્તઃ, અતઃ સાધારણવિધિરત્ર નિર્દિષ્ટો ન તાદૃશ આહારઃ| યદ્યેવં તર્હિ તન્ત્રાન્તરે તાદૃશ એવાહારઃ કુતો નિર્દિષ્ટ ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે- હેમન્તે શીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધો બલી વહ્નિર્યદિ તાદૃશમાહારં ન લભતે તદા ધાતુક્ષયમાવહતિ, ધાતુક્ષયાચ્ચ તીવ્રવાતકોપઃ સ્યાદિતિ ભયાત્તન્ત્રાન્તરે તાદૃશ આહારો દર્શિતઃ| (અથવા યસ્માદ્ધેમન્તે પ્રબલાગ્નિત્વાદપથ્યક્ષમો દેહો ભવતિ)| કાર્તિકકુણ્ડોઽમું પાઠમન્યથા પઠતિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| હેમન્તશિશિરયોસ્તુલ્યત્વાદ્ધૈમન્તિક એવ વિધિઃ શિશિરેઽપિ સેવ્યઃ; અતઃ શિશિરવિધાનં પૃથઙ્ગોક્તમ્| યત્કેચિદત્ર વર્જ્યવિધાનં ‘...પ્રાગ્વાતં રૂક્ષભોજનમ્| વાતલાનિ ચ દ્રવ્યાણિ શીતસ્નાનં ચ વર્જયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; સ ત્વનાર્ષઃ પાઠઃ, પરમ્પરાવિચ્છેદાસ્મરણાત્ સમાનતન્ત્રાનભિધાનાચ્ચ||૨૧-૩૧||

Adhikarana 8 (32-39) · Śloka 40

(હેમન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા શૈત્યાચ્છીતશરીરિણામ્ | ઔષ્ણ્યાદ્વસન્તે કુપિતઃ કુરુતે ચ ગદાન્ બહૂન્ ||૩૨|| તતોઽમ્લમધુરસ્નિગ્ધલવણાનિ ગુરૂણિ ચ | વર્જયેદ્વમનાદીનિ કર્માણ્યપિ ચ કારયેત્ ||૩૩|| ષષ્ટિકાન્નં યવાઞ્છીતાન્ મુદ્ગાન્ નીવારકોદ્રવાન્ | લાવાદિવિષ્કિરરસૈર્દદ્યાદ્યૂષૈશ્ચ યુક્તિતઃ ||૩૪|| પટોલનિમ્બવાર્તાકતિક્તકૈશ્ચ હિમાત્યયે | સેવેન્મધ્વાસવારિષ્ટાન્ સીધુમાધ્વીકમાધવાન્ ||૩૫|| વ્યાયામમઞ્જનં ધૂમં તીક્ષ્ણં ચ કવલગ્રહમ્ | સુખામ્બુના ચ સર્વાર્થાન્ સેવેત કુસુમાગમે) ||૩૬|| તીક્ષ્ણરૂક્ષકટુક્ષારકષાયં કોષ્ણમદ્રવમ્ | યવમુદ્ગમધુપ્રાયં વસન્તે ભોજનં હિતમ્ ||૩૭|| વ્યાયમોઽત્ર નિયુદ્ધાધ્વશિલાનિર્ઘાતજો હિતઃ | ઉત્સાદનં તથા સ્નાનં વનિતાઃ કાનનાનિ ચ ||૩૮|| સેવેત નિર્હરેચ્ચાપિ હેમન્તોપચિતં કફમ્ | શિરોવિરેકવમનનિરૂહકવલાદિભિઃ ||૩૯|| વર્જયેન્મધુરસ્નિગ્ધદિવાસ્વપ્નગુરુદ્રવાન્ |૪૦|

વસન્તવિધિમાહ- ઔષ્ણ્યાદિત્યાદિ| કોષ્ણમ્ ઈષદુષ્ણમ્| અદ્રવં દ્રવરહિતમ્| યવમુદ્ગમધુપ્રાયં યવાદિબહુલમ્| વ્યાયામઃ શરીરાયાસજનકં કર્મ| અત્ર વસન્તે| નિયુદ્ધાદિકં વ્યાયામ ઇત્યેતસ્ય વિવરણમ્| નિયુદ્ધં બાહુયુદ્ધમ્, અધ્વા માર્ગગમનં, શિલાનિર્ઘાતઃ પાષાણાસ્ફાલનમ્| ઉત્સાદનમ્ ઉદ્વર્તનમ્| વનિતાઃ સ્ત્રિયઃ| સંશમનમભિધાય સંશોધનમાહ- નિર્હરેચ્ચાપીત્યાદિ| શિરોવિરેકઃ નસ્યમ્| યદ્યપિ બાહુલ્યેન વાતે નિરૂહોઽભિહિતઃ, તથાઽપિ સર્વદોષહરત્વાત્ કફેઽપિ યોજ્યઃ| તથા ચ, - “બસ્તિર્વાતે ચ પિત્તે ચ કફે રક્તે ચ શસ્યતે” ઇત્યાદિ| કવલો ગણ્ડૂષભેદઃ| વર્જ્યમાહ- વર્જયેદિત્યાદિ| મધુરાદિવર્જનમ્ ઉત્ક્લેશપરિહારાર્થમ્| કેચિદત્ર ‘હેમન્તે નિચિતઃ શ્લેષ્મા’ ઇત્યાદિકં પાઠં પઠન્તિ, સ ચ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પરિત્યક્તઃ||૩૨-૩૯||-

Adhikarana 9 (40) · Śloka 41

વ્યાયામમુષ્ણમાયાસં મૈથુનં પરિશોષિ ચ ||૪૦|| રસાંશ્ચાગ્નિગુણોદ્રિક્તાન્ નિદાઘે પરિવર્જયેત્ |૪૧|

યસ્માદ્ગ્રીષ્મે વ્યાયામાદિસેવનાત્તીવ્રતરા રોગા ભવન્ત્યતો વ્યાયામાદિસેવાં ત્યજેદિતિ પ્રતિપાદનાર્થં ગ્રૈષ્મં વિધિં વિવક્ષુરાદૌ વર્જનીયાનાહ- વ્યાયામમિત્યાદિ| તત્રાયાસસ્યાલ્પક્લેશતયા વ્યયામતો ભેદઃ| ઉષ્ણમ્ આતપાદિકમ્| મૈથુનમિતિ યદ્યપિ પૂર્વમનાગતાબાધે ગ્રીષ્મકાલે પક્ષાન્મૈથુનમુક્તં, તથાઽપ્યત્ર યત્તસ્ય સર્વથા નિષેધાભિધાનં તદ્ગ્રીષ્મસ્યાતિરૂક્ષતાપ્રતિપાદનાર્થમ્| પરિશોષિ શોષણાત્મકમ્ | અગ્નિગુણોદ્રિક્તા રસાઃ કટ્વમ્લલવણાઃ||૪૦||

Adhikarana 10 (41-45) · Śloka 46

સરાંસિ સરિતો વાપીર્વનાનિ રુચિરાણિ ચ ||૪૧|| ચન્દનાનિ પરાર્ધ્યાનિ સ્રજઃ સકમલોત્પલાઃ | તાલવૃન્તાનિલાહારાંસ્તથા શીતગૃહાણિ ચ ||૪૨|| ઘર્મકાલે નિષેવેત વાસાંસિ સુલઘૂનિ ચ | શર્કરાખણ્ડદિગ્ધાનિ સુગન્ધીનિ હિમાનિ ચ ||૪૩|| પાનકાનિ ચ સેવેત મન્થાંશ્ચાપિ સશર્કરાન્ | ભોજનં ચ હિતં શીતં સઘૃતં મધુરદ્રવમ્ ||૪૪|| શૃતેન પયસા રાત્રૌ શર્કરામધુરેણ ચ | પ્રત્યગ્રકુસુમાકીર્ણે શયને હર્મ્યસંસ્થિતે ||૪૫|| શયીત ચન્દનાર્દ્રાઙ્ગઃ સ્પૃશ્યમાનોઽનિલૈઃ સુખૈઃ |૪૬|

અતઃપરં સેવનીયાનાહ- સરાંસીત્યાદિ| સરાંસિ અમનુષ્યખાતાનિ જલાધારાણિ, સરિત્ નદી, વાપી પાષાણાદિબદ્ધા સસોપાના સ્વલ્પા જલાધારિકા| વનાનિ રુચિરાણીતિ સચ્છાયાનિ મનોહરાણિ કાનનાનિ| પરાર્ધ્યાનિ ઉત્કૃષ્ટાનિ| તાલવૃન્તાનિલાન્ તાલપત્રવિરચિતવ્યજનપવનાન્| દિગ્ધાનિ યુક્તાનિ| સુગન્ધીનિ કર્પૂરાદિવાસિતાનિ| હિમાનિ શીતલાનિ| પાનકાનિ ચેતિ ચકારાન્મદ્યોચિતસ્ય બહૂદકં મદ્યં કેચિદિચ્છન્તિ| મધુરદ્રવો રસાલપાનકાદિર્યત્ર ભોજને તન્મધુરદ્રવમ્| મન્થાન્ જલઘૃતાક્તસક્તૂન્| શૃતેન પયસા ક્વથિતેન દુગ્ધેન| ભોજનં રાત્રૌ હિતમિત્યુક્તે દિવા મન્થાદિપાનમેવેતિ ગમ્યતે| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં- “દિવા પાનાનિ શીતાનિ હિતં રાત્રૌ ચ ભોજનમ્| સસર્પિઃશર્કરં શીતં શૃતેન પયસા યુતમ્” ઇતિ| પ્રત્યગ્રકુસુમાકીર્ણે ઇતિ નૂતનપુષ્પાસ્તૃતે| હર્મ્યસંશ્રિતે ધવલગૃહોપરિસ્થિતે| શયીતેત્યત્રાપિ રાત્રાવિતિ સમ્બધ્યતે; તેન રાત્રૌ હર્મ્યપૃષ્ઠે શયીત, દિવા તુ શીતગૃહે| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- ‘દિવા શીતગૃહે નિદ્રાં નિશિ ચન્દ્રાંશુશીતલે| ભજેચ્ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગઃ પ્રવાતે હર્મ્યમસ્તકે’ (ચ. સૂ. ૬) ઇતિ| સુખૈઃ સુખોત્પાદકૈઃ| અત્ર કેચિદ્બહૂનિ પાઠાન્તરાણિ મન્યન્તે; તાનિ તુ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાનિ||૪૧-૪૫||-

Adhikarana 11 (46-54) · Śloka 55

તાપાત્યયે હિતા નિત્યં રસા યે ગુરવસ્ત્રયઃ ||૪૬|| પયો માંસરસાઃ કોષ્ણાસ્તૈલાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ | બૃંહણં ચાપિ યત્કિઞ્ચિદભિષ્યન્દિ તથૈવ ચ ||૪૭|| નિદાઘોપચિતં ચૈવ પ્રકુપ્યન્તં સમીરણમ્ | નિહન્યાદનિલઘ્નેન વિધિના વિધિકોવિદઃ ||૪૮|| નદીજલં રૂક્ષમુષ્ણમુદમન્થં તથાઽઽતપમ્ | વ્યાયામં ચ દિવાસ્વપ્નં વ્યવાયં ચાત્ર વર્જયેત્ ||૪૯|| નવાન્નરૂક્ષશીતામ્બુસક્તૂંશ્ચાપિ વિવર્જયેત્ | યવષષ્ટિકગોધૂમાન્ શાલીંશ્ચાપ્યનવાંસ્તથા ||૫૦|| હર્મ્યમધ્યે નિવાતે ચ ભજેચ્છય્યાં મૃદૂત્તરામ્ | સવિષપ્રાણિવિણ્મૂત્રલાલાદિષ્ઠીવનાદિભિઃ ||૫૧|| સમાપ્લુતં તદા તોયમાન્તરીક્ષં વિષોપમમ્ | વાયુના વિષદુષ્ટેન પ્રાવૃષેણ્યેન દૂષિતમ્ ||૫૨|| તદ્ધિ સર્વોપયોગેષુ તસ્મિન્ કાલે વિવર્જયેત્ | અરિષ્ટાસવમૈરેયાન્ સોપદંશાંસ્તુ યુક્તિતઃ ||૫૩|| પિબેત્ પ્રાવૃષિ જીર્ણાંસ્તુ રાત્રૌ તાનપિ વર્જયેત્ | નિરૂહૈર્બસ્તિભિશ્ચાન્યૈસ્તભાઽન્યૈર્મારુતાપહૈઃ ||૫૪|| કુપિતં શમયેદ્વાયું વાર્ષિકં ચાચરેદ્વિધિમ્ |૫૫|

એવં નૈદાઘં વિધિમુપદિશ્યાધુના પ્રાવૃષેણ્યં બ્રવીતિ- તાપાત્યય ઇત્યાદિ| ગુરવસ્ત્રયો રસા મધુરામ્લલવણાઃ| બૃંહણં ચાપિ યત્કિઞ્ચિદભિષ્યન્દિ તથૈવ ચેતિ આદાનકર્શિતસ્યપ્યાયનાર્થમ્| યદ્યપિ મધુરત્વેનૈવ પયઃપ્રભૃતિકં પ્રાપ્તં તથાઽપિ તેષામુપાદાનમત્યન્તહિતત્વાપાદનાર્થમ્| બૃંહણં ચાત્યર્થકર્શિતસ્યોપચયાર્થમ્| યત્ કિઞ્ચિદિતિ તૃપ્તિજનકમ્| નિદાઘોપચિતં ગ્રીષ્મકાલસઞ્ચિતં, પ્રકુપ્યન્તં પ્રકોપં ગચ્છન્તં, સમીરણં વાતમ્| અનિલઘ્નેન વિધિના સ્નેહસ્વેદાદિના| વિધિકોવિદો વિધાનપણ્ડિતઃ| અત્રાપિ કેચિત્ પાઠાન્તરં પઠન્તિ, તદપિ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ત્યક્તમ્| નનુ, વર્ષાહેમન્તગ્રીષ્મેષુ દોષસઞ્ચય એવ વમનાદિના સંશોધનં નિષેવતઃ શરદ્વસન્તપ્રાવૃટ્સુ દોષપ્રકોપ એવ નાસ્તિ, કુતસ્તત્રોક્તો વિધિઃ સાર્થકઃ, તથા ચાન્યત્રાપ્યુક્તં, - ‘સઞ્ચયેઽપહૃતા દોષા લભન્તે નોત્તરા ગતીઃ’- ઇતિ| નૈવં, હેત્વન્તરવશાદ્યત્ર સઞ્ચયપૂર્વકઃ પ્રકોપસ્તત્ર પ્રતિદોષપ્રકોપં સઞ્ચય એવ વિધિઃ સંશોધનાખ્ય ઉક્તઃ; યસ્તુ સઞ્ચયો યથર્તુવિધિસેવિનઃ, તત્ર સ્વસ્થવૃત્તવિધિના સંશમનં કાર્યમ્||૪૬-૫૪||-

Adhikarana 12 (55) · Śloka 56

ઋતાવૃતૌ ય એતેન વિધિના વર્તતે નરઃ ||૫૫|| ઘોરાનૃતુકૃતાન્ રોગાન્નાપ્નોતિ સ કદાચન |૫૬|

એવમાર્તવવિધિમભિધાયેદાનીં તમનુસરતો માનવસ્ય સ્વાસ્થ્યલાભમાહ- ઋતાવૃતાવિત્યાદિ| એતેન અનન્તરોક્તેન| ઋતુકૃતાનિતિ ઋતુકૃતશીતોષ્ણાદિભિઃ કૃતાન્| રોગાન્ જ્વરાદિકાન્| કાર્તિકસ્ત ‘દોષાન્’ ઇતિ પઠિત્વા દોષાન્ વાતાદીન્ વિકૃતાનિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- ઋતકૃતાનિતિ કૃતશબ્દસ્યાદૌ વિશબ્દૌ લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન ઋતુવિકૃતિકૃતાન્ વાતાદિદોષાન્નાપ્નુયાદિત્યર્થઃ||૫૫|-

Adhikarana 13 (56) · Śloka 56

અત ઊર્ધ્વં દ્વાદશાશનપ્રવિચારાન્ વક્ષ્યામઃ | તત્ર શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષદ્રવશુષ્કૈકકાલિકદ્વિકાલિકૌષધયુક્તમાત્રાહીનદોષપ્રશમનવૃત્ત્યર્થાઃ ||૫૬||

અતઃ પરમશનપ્રવિચારાન્ વિવક્ષુરાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| અશનં ભોજનં, વિચારોઽત્ર પૃથગ્ભાવઃ| નનુ , દ્વાદશાશનપ્રવિચારસ્ય રોગવિષયત્વાત્ સ્વસ્થવૃત્તેઽશનપ્રવિભાગવિધાનમયુક્તં? ઉચ્યતે- સ્વસ્થેઽપિ વયઃપ્રકૃતિભેદેન સાત્મ્યાસાત્મ્યતયા ચાહારપ્રવિચારસ્યૌચિત્યાત્| તાનેવ દ્વાદશાશનપ્રવિભાગાનાહ- તત્રેત્યદિ| તત્ર તેષુ દ્વાદશાશનપ્રવિભાગેષુ, શીતાદયો દ્વાદશવિધા આહારા અપિ વૃત્ત્યર્થાઃ||૫૬||

Adhikarana 14 (57) · Śloka 57

તૃષ્ણોષ્ણમદદાહાર્તાન્ રક્તપિત્તવિષાતુરાન્ | મૂર્ચ્છાર્તાન્ સ્ત્રીષુ ચ ક્ષીણાન્ શીતૈરન્નૈરુપાચરેત્ ||૫૭||

સ્વસ્થવૃત્તાધિકારે શીતાદીનામાહારાણાં ક્રમેણ વિષયાનાહ- (શીતાહારવિષયમાહ)- તૃષ્ણેત્યાદિ| શીતૈરિતિ તૃષ્ણાદિક્ષીણાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તૃષ્ણાદિપીડિતાન્ નરાન્ શીતસ્પર્શૈઃ શીતવીર્યૈશ્ચાન્નપાનૈરુપાચરેદિત્યર્થઃ| મદો મદ્યશોણિતોત્થો વિકારઃ| અન્નૈરિતિ બહુવચનેન પાનસ્યાપિ સ્વીકારઃ||૫૭||

Adhikarana 15 (58) · Śloka 58

કફવાતામયાવિષ્ટાન્ વિરિક્તાન્ સ્નેહપાયિનઃ | અક્લિન્નકાયાંશ્ચ નરાનુષ્ણૈરન્નૈરુપાચરેત્ ||૫૮||

અષ્ણાહારવિષયમાહ- કફેત્યાદિ| કફવાતામયાવિષ્ટાનિતિ કફવાતરોગાક્રાન્તાન્| અક્લિન્નકાયાનિતિ ક્લેદરહિતશરીરાન્||૫૮||

Adhikarana 16 (59) · Śloka 59

વાતિકાન્ રૂક્ષદેહાંશ્ચ વ્યવાયોપહતાંસ્તથા | વ્યાયામિનશ્ચાપિ નરાન્ સ્નિગ્ધૈરન્નૈરુપાચરેત્ ||૫૯||

સ્નિગ્ધાહારવિષયમાહ- વાતિકાનિત્યાદિ| વાતિકાનિતિ વાતપ્રકૃતીન્| વાતિકાનામેવ રૂક્ષદેહત્વાદ્ વાતિકાનિત્યેતાવતૈવ રૂક્ષદેહાનિતિ સિદ્ધં, વિશેષેણાભિધાનમવાતિકાનામપિ નિમિત્તતો રૂક્ષદેહતાપન્નાનાં સ્નિગ્ધાન્નેનોપચરણાર્થમ્||૫૯||

Adhikarana 17 (60) · Śloka 60

મેદસાઽભિપરીતાંસ્તુ સ્નિગ્ધાન્મેહાતુરાનપિ | કફાભિપન્નદેહાંશ્ચ રૂક્ષૈરન્નૈરુપાચરેત્ ||૬૦||

રૂક્ષભોજનવિષયમાહ- મેદસાઽભિપરીતાનિત્યાદિ| મેદસાઽભિપરીતાનિતિ મેદોવ્યાપ્તશરીરાનિત્યર્થઃ| કફાભિપન્નદેહાન્ કફવ્યાપ્તશરીરાન્| સ્નિગ્ધાનિતિ સ્નિગ્ધશરીરાન્| કાર્તિકસ્ત સ્નિગ્ધાનિત્યત્ર સ્થૂલાનિતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિ- મેદસાઽભિપરીતાનિત્યુક્તે સ્થૂલાનિતિ લબ્ધે તદભિધાનં મેદોદુષ્ટિભ્યો વિશેષેણ સ્થાલ્યે રૂક્ષભોજનપ્રતિપાદનાર્થમ્||૬૦||

Adhikarana 18 (61) · Śloka 61

શુષ્કદેહાન્ પિપાસાર્તાન્ દુર્બલાનપિ ચ દ્રવૈઃ |૬૧|

દ્રવભોજનવિષયમાહ- શુષ્કદેહાનિત્યાદિ| શુષ્કદેહાદિકાન્ દ્રવબહુલૈરન્નૈરુપાચરેત્|૬૧|-

Adhikarana 19 (61) · Śloka 61

પ્રક્લિન્નકાયાન્ વ્રણિનઃ શુષ્કૈર્મેહિન એવ ચ ||૬૧||

શુષ્કાહારવિષયમાહ- પ્રક્લિન્નેત્યાદિ| પ્રક્લિન્નકાયાનિતિ કુષ્ઠિપ્રભૃતીન્ કુથિતશરીરન્| વ્રણિન ઇતિ ક્લિન્નવ્રણયુક્તાન્| વ્રણિતોપાસનીયે વ્રણિનો દ્રવોત્તરમશનમુક્તં, તદક્લિન્નશુદ્ધવ્રણવિષયમ્| યદા પ્રક્લિન્નકાયાનિતિ વ્રણિન ઇત્યસ્ય વિશેષણં તદ અવ્રણાનાં ક્લિન્નકાયાનાં શુષ્કાન્નૈરુપચરણં ન સ્યાત્, ન ચ તથેષ્યતે, તસ્માન્નૈવં વિશેષણમ્; અત્ર તુ સક્લેદત્વાચ્છુષ્કં વ્યવસ્થિતમિતિ||૬૧||

Adhikarana 20 (62) · Śloka 62

એકકાલં ભવેદ્દેયો દુર્બલાગ્નિવિવૃદ્ધયે |૬૨|

એકકાલમિત્યાદિ| એકકાલમપિ હીનમાત્ર એવ આહારો દાતવ્યઃ, વક્ષ્યમાણવાક્યાત્| ‘દુર્બલાગ્નિવિવૃદ્ધયે’ ઇત્યત્ર ‘દુર્બલાયાગ્નિવૃદ્ધયે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર દુર્બલશબ્દેનૈવ દેહદૌર્બલ્યાદગ્નિદૌર્બલ્યમિચ્છન્તિ|૬૨|-

Adhikarana 21 (62) · Śloka 62

સમાગ્નયે તથાઽઽહારો દ્વિકાલમપિ પૂજિતઃ ||૬૨||

સમાગ્નય ઇત્યાદિ| ન કેવલં દ્વિકાલમપિ તુ ‘અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ’ ઇત્યાદ્યુક્તમાત્રાન્વિતોઽપીત્યશબ્દેન સમુચ્ચીયતે||૬૨||

Adhikarana 22 (63) · Śloka 63

ઔષધદ્વેષિણે દેયસ્તથૌષધસમાયુતઃ |૬૩|

ઔષધદ્વેષિણ ઇત્યાદિ| ઔષધસમાયુતઃ ‘આહાર’ ઇતિ શેષઃ|૬૩|-

Adhikarana 23 (63) · Śloka 63

મન્દાગ્નયે રોગિણે ચ માત્રાહીનઃ પ્રશસ્યતે ||૬૩||

હીનમાત્રસ્ય ભોજનસ્ય વિષયમાહ- મન્દાગ્નય ઇત્યાદિ| મન્દાનલાય રોગયુક્તાય ચ માત્રાહીન આહારો દેયઃ; પરમેકકાલમેવ, પૂર્વવાક્યાત્||૬૩||

Adhikarana 24 (64) · Śloka 64

યથર્તુદત્તસ્ત્વાહારો દોષપ્રશમનઃ સ્મૃતઃ |૬૪|

યથાર્ત્વિત્યાદિ| યથર્તુદત્ત ઇતિ ઋતું ઋતું પ્રતિ યથાભિહિતો યથાપ્રવૃત્ત આહારો દોષપ્રશમનઃ કથિત ઇત્યર્થઃ|૬૪|-

Adhikarana 25 (64) · Śloka 64

અતઃ પરં તુ સ્વસ્થાનાં વૃત્ત્યર્થં સર્વ એવ ચ | પ્રવિચારાનિમાનેવં દ્વાદશાત્ર પ્રયોજયેત્ ||૬૪||

અત ઇત્યાદિ| અતઃ પરમિતિ અનન્તરોક્તાદ્દોષપ્રમનાહારાત્ પરમૂર્ધ્વમ્| વૃત્ત્યર્થમિતિ શરીરધારણાર્થમ્| સ્વસ્થાનામિતિ સમધાતૂનાં સમદોષપ્રકૃતીનાં ચ| સર્વ એવેતિ સમસર્વરસ આહારઃ સ્મૃત ઇત્યર્થઃ||૬૪||

Adhikarana 26 (65) · Śloka 65

અત ઊર્ધ્વં દશૌષધકાલાન્ વક્ષ્યામઃ | તત્રાભક્તં પ્રાગ્ભક્તમધોભક્તં મધ્યેભક્તમન્તરાભક્તં સભક્તં સામુદ્ગં મુહુર્મુહુર્ગ્રાસં ગ્રાસાન્તરં ચેતિ દશૌષધકાલાઃ ||૬૫||

અતો દશૌષધકાલાન્નિર્દિશન્નાહ - અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તેષ્વૌષધકાલેષ્વભક્તાદિકં દશપ્રકારમૌષધં યોજ્યમ્| ઔષધકાલાન્ પ્રત્યેકં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ‘અભક્તમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘નિર્ભક્તમ્’ ઇત્યન્તે પઠન્તિ||૬૫||

Adhikarana 27 (66) · Śloka 66

તત્રાભક્તં તુ યત્ કેવલમેવૌષધમુપયુજ્યતે ||૬૬||

તત્રાભક્તમિત્યાદેરૌષધકાલોદ્દેશસ્ય પ્રપઞ્ચમાહ- તત્રાભક્તમિત્યાદિ| તત્ર તેષ્વભક્તાદિષુ મધ્યે યત્ કેવલમન્નરહિતમૌષધમુપયુજ્યતે તદભક્તમ્||૬૬||

Adhikarana 28 (67) · Śloka 67

વીર્યાધિકં ભવતિ ભેષજમન્નહીનં હન્યાત્તથાઽઽમયમસંશયમાશુ ચૈવ | તદ્બાલવૃદ્ધવનિતામૃદવસ્તુ પીત્વા ગ્લાનિં પરાં સમુપયાન્તિ બલક્ષયં ચ ||૬૭||

અભક્તસ્ય સ્વરૂપમભિધાય ગુણં વિષયં ચ પ્રતિપાદયન્નાહ- વીર્યાધિકમિત્યાદિ| વનિતા સ્ત્રી, મૃદવઃ સુકુમારાઃ| બલાદીનામભક્તૌષધનિષેધમભિદધદ્બાલાદિભ્ય ઇતરં તુ અભક્તવિષયં બોધયતિ| તત્રાભક્તં ત્વિત્યાદિકં ભાષ્યં, વીર્યાધિકમિત્યાદિકા ગુણાઃ, બલવૃદ્ધવનિતામૃદુવિપર્યયો વિષયઃ| કાર્તિકસ્તુ સર્વેષામભક્તાદીનાં પ્રાગેવ સ્વરૂપમભિધાય પશ્ચાત્ સર્વેષાં ગુણાન્ વિષયાંશ્ચ પ્રતિપાદયતિ||૬૭||

Adhikarana 29 (68) · Śloka 68

પ્રાગ્ભક્તં નામ યત્ પ્રાગ્ભક્તસ્યોપયુજ્યતે ||૬૮||

પ્રાગ્ભક્તસ્યેતિ ભક્તસ્યાદાવિત્યર્થઃ||૬૮||

Adhikarana 30 (69) · Śloka 69

શીઘ્રં વિપાકમુપયાતિ બલં ન હિંસ્યાદન્નાવૃતં ન ચ મુહુર્વદનાન્નિરેતિ | પ્રાગ્ભક્તસેવિતમથૌષધમેતદેવ દદ્યાચ્ચ વૃદ્ધશિશુભીરુકૃશાઙ્ગનાભ્યઃ ||૬૯||

પ્રાગ્ભક્તસ્ય ગુણં વિષયં ચાહ શીઘ્રમિત્યાદિ| આહારાવૃતત્વાન્મુહુર્મુહુર્વારંવારં વક્ત્રાદ્બહિર્ન નિરેતિ| વિપાકં સુખપરિણામમ્| ન ચેતિ નિરેતીત્યત્ર સમ્બધ્યતે| વદનાત્ મુખકુહરાત્| નિરેતિ નિર્ગચ્છતિ| ઔષધમેતદેવેતિ પ્રાગ્ભક્તાખ્યમૌષધમ્||૬૯||

Adhikarana 31 (70) · Śloka 70

અધોભક્તં નામ- યદધો ભક્તસ્યેતિ ||૭૦||

અધોભક્તસ્ય સ્વરૂપમાહ- અધોભક્તમિત્યાદિ| અધોભક્તસ્યેતિ ભોજનાન્ત ઇત્યર્થઃ||૭૦||

Adhikarana 32 (71) · Śloka 71

મધ્યેભક્તં નામ- યન્મધ્યે ભક્તસ્ય પીયતે ||૭૧||

મધ્યેભક્તમાહ- માધ્યેભક્તમિત્યાદિ||૭૧||

Adhikarana 33 (72) · Śloka 72

પીતં યદન્નમુપયુજ્ય તદૂર્ધ્વકાયે હન્યાદ્ગદાન્ બહુવિધાંશ્ચ બલં દદાતિ | મધ્યે તુ પીતમપહન્ત્યવિસારિભાવાદ્યે મધ્યદેહમભિભૂય ભવન્તિ રોગાઃ ||૭૨||

અધોભક્તમધ્યેભક્તયોર્ગુણમાહ- પીતમિત્યાદિ| બલં દદાતીતિ ઊર્ધ્વકાય એવ| મધ્યે તુ પીતં ‘ભક્તસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| અવિસારિભાવાત્ અવિપ્રસરણસ્વભાવાત્| મધ્યદેશં કોષ્ઠમ્| અભિભૂય વ્યાપ્ય||૭૨||

Adhikarana 34 (73) · Śloka 73

અન્તરાભક્તં નામ - યદન્તરા પીયતે પૂર્વાપરયોર્ભક્તયોઃ ||૭૩||

અન્તરાભક્તમાહ અન્તરાભક્તમિત્યાદિ| અન્તરાભક્તં યત્ પૂર્વાપરયોર્ભક્તયોરન્તરા મધ્યે પીયતે, પૂર્વાપરયોરિતિ પ્રાતઃસાયન્તનયોર્ભેજનયોરિત્યર્થઃ||૭૩||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 74

સભક્તં નામ - યત્ સહ ભક્તેન ||૭૪||

સભક્તમાહ- સભક્તમિત્યાદિ| સભક્તં ભક્તેન સહ સાધિતં, ભક્તયુક્તં વા||૭૪||

Adhikarana 36 (75) · Śloka 75

પથ્યં સભક્તમબલાબલયોર્હિ નિત્યં તદ્દ્વેષિણામપિ તથા શિશુવૃદ્ધયોશ્ચ | હૃદ્યં મનોબલકરં ત્વથ દીપનં ચ પથ્યં સદા ભવતિ ચાન્તરભક્તકં યત્ ||૭૫||

અન્તરાભક્તસભક્તયોર્ગુણવિષયાવાહ- હૃદ્યમિત્યાદિ| હૃદ્યં હૃદયાય હિતમ્| મનોબલકરમિતિ મનોબલં મનઃસામર્થ્યં, તત્કરોતીત્યર્થઃ| અબલાબલયોરિતિ સ્ત્રીદુર્બલયોરિત્યર્થઃ| તદ્દ્વેષિણામિતિ ભેષજદ્વેષિણામિત્યર્થઃ||૭૫||

Adhikarana 37 (76-77) · Śloka 77

સામુદ્ગં નામ - યદ્ભક્તસ્યાદાવન્તે ચ પીયતે ||૭૬|| દોષે દ્વિધા પ્રવિસૃતે તુ સમુદ્ગસઞ્જ્ઞમાદ્યન્તયોર્યદશનસ્ય નિષેવ્યતે તુ ||૭૭||

સામુદ્ગમાહ- સામુદ્ગમિત્યાદિ| દ્વિધા પ્રવિસૃતે ઊર્ધ્વાધઃપ્રસૃતે ઇત્યર્થઃ| દોષે સમુદ્ગસઞ્જ્ઞં નિષેવ્યતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| નનુ, સામુદ્ગવિવરણે ભક્તસ્યાદાવન્તે ચેત્યુપાદાનાત્ ‘આદ્યન્તયોર્યદશનસ્ય’ ઇતિ ગતાર્થમ્? ઉચ્યતે- ચૂર્ણકલ્કાદીનામપિ સમુદ્ગસઞ્જ્ઞાર્થં પુનરુક્તિઃ, અન્યથાઽનન્તરોક્તસ્ય ‘પીતં’ ઇત્યસ્યાનુવર્તનાત્ પાનસ્યૈવ સમુદ્ગસઞ્જ્ઞા સ્યાત્||૭૬-૭૭||

Adhikarana 38 (78-79) · Śloka 79

મુહુર્મુહુર્નામ - સભક્તમભક્તં વા યદૌષધં મુહુર્મુહુરુપયુજ્યતે ||૭૮|| શ્વાસે મુહુર્મુહુરતિપ્રસૃતે ચ કાસે હિક્કાવમીષુ સ વદન્ત્યુપયોજ્યમેતત્ ||૭૯||

મુહુર્મુહુરૌષધમાહ- મુહુર્મુહુરિત્યાદિ| મુહુર્મુહુઃ ભક્તસહિતં ભક્તરહિતં વા યદૌષધં વારં વારં પ્રયુજ્યતે તન્મુહુર્મુહુરિત્યર્થઃ| મુહુર્મુહુરિત્યેતચ્છ્વાસકાસાદિષૂપયોજ્યમ્||૭૮-૭૯||

Adhikarana 39 (80) · Śloka 80

ગ્રાસં તુ- યત્પિણ્ડવ્યામિશ્રમ્ ||૮૦||

ગ્રાસમાહ- પિણ્ડવ્યામિશ્રમિતિ કવલવ્યામિશ્રમિત્યર્થઃ| તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્ ગ્રાસં ગ્રાસમિતિ બોદ્ધવ્યમ્||૮૦||

Adhikarana 40 (81) · Śloka 81

ગ્રાસાન્તરં તુ યદ્ગ્રાસાન્તરેષુ ||૮૧||

ગ્રાસાન્તરમાહ- ગ્રાસાન્તરેષ્વિતિ કવલાન્તરેષ્વિત્યર્થઃ||૮૧||

Adhikarana 41 (82) · Śloka 82

ગ્રાસેષુ ચૂર્ણમબલાગ્નિષુ દીપનીયં વાજીકરાણ્યપિ તુ યોજયિતું યતેત | ગ્રાસાન્તરેષુ વિતરેદ્વમનીયધૂમાન્ શ્વાસાદિષુ પ્રથિતદૃષ્ટગુણાંશ્ચ લેહાન્ ||૮૨||

અનયોર્વિષયમાહ- ગ્રાસેષ્વિત્યાદિ| અબલાગ્નિષુ દુર્બલાગ્નિષુ| વમનીયધૂમાનિતિ સ્નાયુચર્મખુરપ્રભૃતિભિઃ કૃતાન્||૮૨||

Adhikarana 42 (83) · Śloka 83

એવમેતે દશૌષધકાલાઃ ||૮૩||

સામ્પ્રતં સઙ્ગ્રહમાહ- એવમિત્યાદિ||૮૩||

Adhikarana 43 (84) · Śloka 84

વિસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે વિશદકરણે દેહે ચ સુલઘૌ વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે હૃદિ સુવિમલે વાતે ચ સરતિ | તથાઽન્નશ્રદ્ધાયાં ક્લમપરિગમે કુક્ષૌ ચ શિથિલે પ્રદેયસ્ત્વાહારો ભવતિ ભિષજાં કાલઃ સ તુ મતઃ ||૮૪||

એવમૌષધકાલાન્ પ્રદર્શ્યાઽધુનાઽઽહારસ્ય શ્રેયસ્કરત્વાત્તત્કાલમાહ- વિસૃષ્ટે ઇત્યાદિ| (પ્રત્યર્તુવિહિતાહારો હિ કાલોપયુક્તઃ સુખત્વાય સમ્પદ્યતે, અતસ્તત્કાલં નિયમયન્નાહ વિસૃષ્ટે ઇત્યાદિ|) વિસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે ઇતિ પ્રવૃતે વિણ્મૂત્રે| વિશદકરણે ઇતિ વિશદાનિ કરણાનિ યસ્મિન્ દેહે સ વિશદકરણઃ તસ્મિન્, વિશદેન્દ્રિયે ઇત્યર્થઃ| દેહે સુલઘાવિતિ શરીરે ગુરુત્વરહિતે ઇત્યર્થઃ| વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે ઇતિ મધુરામ્લધૂમગન્ધિવિયુક્તે ઇત્યર્થઃ| હૃદિ સુવિમલે ઇતિ નિરાકુલે હૃદયે ઇત્યર્થઃ| વાતે સરતીતિ અધઃ પ્રવહતિ વાતે ઇત્યર્થઃ| અન્નશ્રદ્ધાયાં ભક્તાકાઙ્ક્ષાયામિત્યર્થઃ| ક્લમપરિગમે ઇતિ અનાયાસશ્રમરહિતે ઇત્યર્થઃ| કુક્ષૌ ચ શિથિલે ઇતિ બુભુક્ષોદયાત્ સ્રસ્તે કુક્ષૌ સ્તબ્ધતારહિતે ઇત્યર્થઃ| આહારો દાતવ્યો ભવતિ ભિષજા વૈદ્યેન, યતઃ કાલઃ સ તુ મતઃ સ એવ મત ઇત્યર્થઃ| તુ શબ્દોઽત્ર અવધારણાર્થઃ| ભિષગ્ગ્રહણં વૈદ્યપ્રત્યવેક્ષિતસ્યાહારસ્ય ભોજ્યત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્||૮૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 64

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે તન્ત્રભૂષણાધ્યાયેષુ સ્વસ્વવૃત્તાધ્યાયો નામ(દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ||૬૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યામુત્તરતન્ત્રે ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ||૬૪||