64. svasthavr̥ttādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ರಸಭೇದವಿಕಲ್ಪಾನನ್ತರಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಕ್ರಮೇಣೈವ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾರಮ್ಭಃ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೃತ್ತಮ್ ಆಚಾರಃ| ಕೇಚಿತ್ ಸ್ವಸ್ಥರಕ್ಷಣೀಯಮಿತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಸ ತಥಾ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ ಸ್ವಸ್ಥೋ ಭವತಿ ಯಾದೃಶಃ | ತಸ್ಯ ಯದ್ರಕ್ಷಣಂ ತದ್ಧಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ ||೩||

ಇದಾನೀಮತಿದೇಶೇನ ಸ್ವಸ್ಥಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಾಹ- ಸೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ ‘ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ’ (ಸೂ. ೧೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ| ತಾದೃಶಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿನಿವಾರಣತ್ವೇನ ಪಾಲನಮ್| ಹಿ ಸ್ಫುಟಾರ್ಥಃ| ಯೇ ತು ‘ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಂ ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇ ‘ಸಮದೋಷಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋಕ್ತಂ ಸ್ವಸ್ಥಲಕ್ಷಣಮತ್ರಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅನುವಾದತ್ವೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ‘ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ’ ಪ್ರಯೋಜನಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಪರಂ ವಪುಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತಸ್ಯ ಯದ್ವೃತ್ತಮುಕ್ತಂ ಹಿ ರಕ್ಷಣಂ ಚ ಮಯಾಽಽದಿತಃ | ತಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥಾಃ ಸಮಾಸೋಕ್ತಾ ವಿಸ್ತರೇಣೇಹ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೪||

ನನು, ಚಾನಾಗತಬಾಧ ಏವ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶಿತತ್ವಾತ್ ಕಸ್ಮಾತ್ ಪುನರತ್ರ ತದಭಿಧಾನಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ| ಆದಿತಃ ಅನಾಗತಬಾಧೇ| ತಸ್ಮಿನ್ ಅನಾಗತಬಾಧೋಕ್ತಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇ| ಸಮಾಸೋಕ್ತಾಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೈವೋಕ್ತಾಃ| ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ವಕ್ಷ್ಯತೇ ‘ಸ್ವಸ್ಥವೃತಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿಸ್ತರಸ್ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಸ್ಯೇತಿ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಸ್ಯ| ಅಪರೇ ‘ವಿಸ್ತರಶ್ಚಾತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ತೇಷಾಮರ್ಥಾನಾಂ ವಿಸ್ತರೋಽತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಯೇ ಯೇ ದೋಷಾಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ದೇಹಿನಾಮ್ | ತೇಷು ತೇಷು ಪ್ರದಾತವ್ಯಾಃ ರಸಾಸ್ತೇ ತೇ ವಿಜಾನತಾ ||೫||

ಋತ್ವಾಶ್ರಯಂ ಸ್ವಸ್ಥವೃತಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ- ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಿನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ದೇಹಿಶಬ್ದೇನಾಮೇದೋಪಚಾರಾಚ್ಛರೀರಮುಚ್ಯತೇ; ನ ಆತ್ಮಾ, ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ| ತೇಷು ತೇಷ್ವಿತಿ ಧಾತುಷು| ತೇ ತೇ ರಸಾಃ ತದ್ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ರಸಾಃ| ಅತ್ರ ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಭಣ್ಯನ್ತೇ, ಕೇವಲರಸಸ್ಯೋಪಯೋಗಾಸಮ್ಭವಾತ್| ವಿಜಾನತಾ ವೈದ್ಯೇನ||೫||

Adhikarana 5 (6-12) · Śloka 13

ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಾಚ್ಛರೀರಾಣಾಂ ವರ್ಷಾಸು ಭಿಷಜಾ ಖಲು | ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಕೋಪಮಾಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಾರುತಾದಯಃ ||೬|| ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಲೇದವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಸಂಹರಣಾಯ ಚ | ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕೈ ರಸೈರ್ಯುಕ್ತಮಪದ್ರವಮ್ ||೭|| ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಾತಿರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣಂ ದೀಪನಮೇವ ಚ | ದೇಯಮನ್ನಂ ನೃಪತಯೇ ಯಜ್ಜಲಂ ಚೋಕ್ತಮಾದಿತಃ ||೮|| ತಪ್ತಾವರತಮಮ್ಭೋ ವಾ ಪಿಬೇನ್ಮಧುಸಮಾಯುತಮ್ | ಅಹ್ನಿ ಮೇಘಾನಿಲಾವಿಷ್ಟೇಽತ್ಯರ್ಥಶೀತಾಮ್ಬುಸಙ್ಕುಲೇ ||೯|| ತರುಣತ್ವಾದ್ವಿದಾಹಂ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತ್ಯೋಷಧಯಸ್ತದಾ | ಮತಿಮಾಂಸ್ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ನಾತಿವ್ಯಾಯಾಮಮಾಚರೇತ್ ||೧೦|| ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾವಶ್ಯಾಯಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಾತಪಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್ | ಭೂಬಾಷ್ಪಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಶಯೀತ ಚ ವಿಹಾಯಸಿ ||೧೧|| ಶೀತೇ ಸಾಗ್ನೌ ನಿವಾತೇ ಚ ಗುರುಪ್ರಾವರಣೇ ಗೃಹೇ | ಯಾಯಾನ್ನಾಗವಧೂಭಿಶ್ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಾಗುರುಭೂಷಿತಃ ||೧೨|| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮಜೀರ್ಣಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ತತ್ರ ಯತ್ನತಃ |೧೩|

ಆರ್ತವವಿಧಿಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ವಿಸ್ತರೇಣಾಹ- ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಾತ್ ಅತ್ಯನ್ತಾರ್ದ್ರತ್ವಾತ್| ಭಿಷಜೇತಿ ಪದಂ ‘ದೇಯಮನ್ನಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನತ್ವಾದಿತಿ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಹೇತುಃ, ಯತೋಽಮ್ಬುಗುಣಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭವತಿ| ನನು, ವರ್ಷಾಸು ಸಞ್ಚಯರೂಪತಯಾ ಪಿತ್ತಮೇವ ಕುಪಿತಮಸ್ತಿ ನೇತರೌ, ತತ್ ಕಥಂ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಮಾರುತಾದಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ? ಸತ್ಯಂ, ಪ್ರಾವೃಟ್ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುರುಪಶಮಹೇತ್ವಭಾವಾದ್ವರ್ಷಾಸ್ವಪಿ ಕುಪಿತ ಏವಾನುವರ್ತತೇ , ಕಫಶ್ಚ ಮೇಘನಿಃಸ್ಯನ್ದಾದಿಹೇತುಭಿರಸಞ್ಚಿತೋಽಪಿ ಕುಪ್ಯತಿ , ಅತೋ ಯುಕ್ತ ಏವ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಃ| ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಃ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ, - ‘ಶಮಪ್ರಕೋಪೌ ದೋಷಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಗ್ನಿಸಂಶ್ರಿತೌ’ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಯತೋ ವರ್ಷಾಸು ಶರೀರಕ್ಲೇದೋ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಶ್ಚ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಸಂರಕ್ಷಣಂ ಚ ಸಞ್ಚಯಾದಿನಿವಾರಣೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ರಸೈರ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯನ್ನಮಿತ್ಯೇತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅಪದ್ರಾವಮ್ ಅಪಗತದ್ರವಂ, ದ್ರವಹೀನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಅಥಾದ್ರವಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಈಷದ್ದ್ರವಮಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಾತಿರೂಕ್ಷಂ ಸಾಧಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನೃಪತಿಗ್ರಹಣಮ್ ಈಶ್ವರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಯಜ್ಜಲಂ ಚೋಕ್ತಮಾದಿತ ಇತಿ ‘ವರ್ಷಾಸ್ವನ್ತರಿಕ್ಷಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಾನೀಯವರ್ಗೇ ಕಥಿತಮ್| ತಪ್ತಾವರತಂ ಶೃತಶೀತಂ, ತತ್ ಸಞ್ಚಿತಪಿತ್ತೋಪಶಮನಾರ್ಥಮ್| ಮಧುಸಮಾಯುತಂ ಸಮಧು, ಏತಚ್ಚಾನುಬಲಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯೋಪಶಮನಾರ್ಥಮ್| ನನು, ‘ವರ್ಷಾಸು ನ ಪಿಬೇತ್ತೋಯಂ’ ಇತ್ಯನೇನ ಸಹ ಕಥಮೇತನ್ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ,- ನ ಪಿಬೇದಿತ್ಯಸ್ಯಾಲ್ಪಪಾನೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇಃ| ತರುಣತ್ವಾತ್ ಅಭಿನವತ್ವಾತ್| ವಿದಾಹಮ್ ಅಮ್ಲಪಾಕಮ್| ತದಾ ವರ್ಷಾಕಾಲೇ, ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿದಾಹಕಾರಣಾತ್ | ನಾತಿವ್ಯಾಯಾಮಮಾಚರೇದಿತ್ಯನೇನ ಮೃದುವ್ಯಾಯಾಮಮಾಚರೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ; ಸ ಚ ಶರೀರಕ್ಲೇದೋಪಶೋಷಾರ್ಥಂ ವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ| ಅವಶ್ಯಾಯೋ ವಿನಾ ಮೇಘಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜಲಕಣಾನಿಪಾತಃ| ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೋ ಮೈಥುನಮ್| ಆತಪೋ ಘರ್ಮಃ| ತಥೇತಿ ನಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಹಾಯಃಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಧವಲಗೃಹೋಪ್ರರಿಭೂರಭಿಪ್ರೇತಾ, ಅನ್ಯೇ ಮಞ್ಚಾದಿಕಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಶೀತೇ ಸಾಗ್ನಿನಿವಾತಗೃಹೇ ಶಯನಂ ವಾತಕೋಪೋಪಶಮನಾಯ| ಗುರುಪ್ರಾವರಣೋ ಗುರುವಸ್ತ್ರಾವೃತಾಙ್ಗಃ ಪುರುಷಃ| ಗೃಹೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶಯೀತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯಾಯಾದ್ ಗಚ್ಛೇತ್| ನಾಗವಧೂಭಿರಿತಿ ಹಸ್ತಿನೀಗಮನಂ ಚ ಕರ್ದಮಾಮ್ಬುನೋಃ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಶಸ್ತಾಗುರುಭೂಷಿತ ಇತಿ ಅಗುರುಣಃ, ಶೈತ್ಯನಿವಾರಕತ್ವಾತ್ | ಅಜೀರ್ಣಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಪೂರ್ವಾನಿಲಮುದಮನ್ಥಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್| ಸರಿಜ್ಜಲಮವಿಹಿತತ್ವೇನೈವ ವರ್ಜ್ಯಮ್| ತತ್ರೇತಿ ವರ್ಷಾಸು| ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮಾದೇರ್ನಿಷೇಧ್ಯಗಣತ್ವಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾಜೀರ್ಣಯೋಃ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮತ್ಯನ್ತನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್||೬-೧೨||-

Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 21

ಸೇವ್ಯಾಃ ಶರದಿ ಯತ್ನೇನ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಾಃ ||೧೩|| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುವಿಕೃತಿಕ್ಷೌದ್ರಶಾಲಿಮುದ್ಗಾದಿಜಾಙ್ಗಲಾಃ | ಶ್ವೇತಸ್ರಜಶ್ಚನ್ದ್ರಪಾದಾಃ ಪ್ರದೋಷೇ ಲಘು ಚಾಮ್ಬರಮ್ ||೧೪|| ಸಲಿಲಂ ಚ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಮೇವ ತದಾ ಹಿತಮ್ | ಸರಃಸ್ವಾಪ್ಲವನಂ ಚೈವ ಕಮಲೋತ್ಪಲಶಾಲಿಷು ||೧೫|| ಪ್ರದೋಷೇ ಶಶಿನಃ ಪಾದಾಶ್ಚನ್ದನಂ ಚಾನುಲೇಪನಮ್ | ತಿಕ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನೈರಸೃಕ್ಸ್ರಾವೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ ||೧೬|| ವರ್ಷಾಸೂಪಚಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಹರೇಚ್ಚಾಪಿ ವಿರೇಚನೈಃ | ನೋಪೇಯಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮಮ್ಲೋಷ್ಣಂ ಕ್ಷಾರಂ ಸ್ವಪ್ನಂ ದಿವಾಽಽತಪಮ್ ||೧೭|| ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ ಚೈವ ಮೈಥುನಂ ಚಾಪಿ ವರ್ಜಯೇತ್ | (ಸ್ವಾದುಶೀತಜಲಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಶುಚಿಸ್ಫಟಿಕನಿರ್ಮಲಮ್ ||೧೮|| ಶರಚ್ಚನ್ದ್ರಾಂಶುನಿರ್ಧೌತಮಗಸ್ತ್ಯೋದಯನಿರ್ವಿಷಮ್ | ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾಚ್ಚ ಸಲಿಲಂ ಸರ್ವಮೇವ ತದಾ ಹಿತಮ್ ||೧೯|| ಸಚನ್ದನಂ ಸಕರ್ಪೂರಂ ವಾಸಶ್ಚಾಮಲಿನಂ ಲಘು | ಭಜೇಚ್ಚ ಶಾರದಂ ಮಾಲ್ಯಂ ಸೀಧೋಃ ಪಾನಂ ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ ||೨೦|| ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಂ ಯಚ್ಚ ತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಸಮಾಚರೇತ್) |೨೧|

ವಾರ್ಷಿಕಂ ವಿಧಿಮಭಿಧಾಯ ಶಾರದಮಾಹ- ಸೇವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುವಿಕೃತೀತ್ಯತ್ರ ವಿಕೃತಿಶಬ್ದಃ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಕ್ಷೀರವಿಕೃತಿಃ, ಇಕ್ಷುವಿಕೃತಿರಿತಿ| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಧು| ಶಾಲಯೋ ವಿವಿಧಾಃ| ಮುದ್ಗಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾಜ್ಜೀರ್ಣಾ ಯವಗೋಧೂಮಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಜಾಙ್ಗಲಾ ಇತಿ ಏಣಾದ್ಯಾ ಲಾವಾದ್ಯಾಶ್ಚ| ಶ್ವೇತಸ್ರಜಃ ಶುಕ್ಲಪುಷ್ಪಮಾಲಾಃ| ಚನ್ದ್ರಪಾದಾಃ ಚನ್ದ್ರರಶ್ಮಯಃ| ಪ್ರದೋಷೇ ರಾತ್ರಿಪ್ರಥಮಪ್ರಹರಾರ್ಧೇ| ಲಘು ಚಾಮ್ಬರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಸ್ತ್ರಮ್| ಸಲಿಲಂ ಚ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾದಿತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ಶರದಿಸರ್ವಂ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾತ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸರ್ವಂ ಜಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರತ್ವಾದುಪಾದಾನಮ್| ಸರಃಸು ದಿವ್ಯಖಾತೇಷು| ಆಪ್ಲವನಂ ಪ್ರತರಣಮ್| ಕಮಲೋತ್ಪಲಶಾಲಿಷು ಕಮಲೋತ್ಪಲಭ್ರಾಜಿಷು , ಶಾಲಿಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಶೋಭಿಷ್ವಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಕಮಲಾದಿಯುಕ್ತಾಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಿತ್ತಹರತ್ವಮ್| ಪ್ರದೋಷೇ ಶಶಿನಃ ಪಾದಾ ಇತಿ ಪುನರಭಿಧಾನಂ ಪ್ರದೋಷೇ ಏವಾವಶ್ಯಂ ಚನ್ದ್ರಪಾದಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಾ ನತು ಸರ್ವರಾತ್ರಂ, ಅನುಬಲಕಫಸ್ಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದಭಯಾತ್| ಪಿತ್ತಸಂಶಮನಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಸಂಶೋಧನಮಾಹ- ತಿಕ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಿಕ್ತಘೃತಪಾನಂ ಕಫರಕ್ತಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್| ಅಸೃಙ್ಭೋಕ್ಷಣಂ ಚ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರದುಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಯುಕ್ತಿತ ಇತಿ ಯೋಗತಃ, ಅತುರಬಲಾದಿಕಂ ವೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೇವ್ಯಮಭಿಧಾಯ ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ- ನೋಪೇಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನೋಪೇಯಾತ್ ನ ಸೇವೇತ| ಸ್ವಪ್ನಂ ದಿವೇತಿ ದಿವಾಸ್ವಾಪಮ್| ಮೈಥುನಂ ಚಾಪೀತ್ಯತ್ರ ಅಪಿಶಬ್ದಾದವಶ್ಯಾಯಪುರೋವಾತಾದಿಕಮಪಿ ಸಮಾನತನ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ವರ್ಜಯೇತ್||೧೩-೨೦||-

Adhikarana 7 (21-31) · Śloka 31

(ಹೇಮನ್ತಃ ಶೀತಲೋ ರೂಕ್ಷೋ ಮನ್ದಸೂರ್ಯೋಽನಿಲಾಕುಲಃ ||೨೧|| ತತಸ್ತು ಶೀತಮಾಸಾದ್ಯ ವಾಯುಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ | ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಃ ಶೀತಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದನ್ತಃಪಿಣ್ಡೀಕೃತೋಽನಲಃ ||೨೨|| ರಸಮುಚ್ಛೋಷಯತ್ಯಾಶು ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತದಾ ಹಿತಮ್) | ಹೇಮನ್ತೇ ಲವಣಕ್ಷಾರತಿಕ್ತಾಮ್ಲಕಟುಕೋತ್ಕಟಮ್ ||೨೩|| ಸಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಮಹಿಮಮಶನಂ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ | ತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯಪಿ ಚ ಪಾನಾನಿ ಪಿಬೇದಗುರುಭೂಷಿತಃ ||೨೪|| ತೈಲಾಕ್ತಸ್ಯ ಸುಖೋಷ್ಣೇ ಚ ವಾರಿಕೋಷ್ಠೇಽವಗಾಹನಮ್ | ಸಾಙ್ಗಾರಯಾನೇ ಮಹತಿ ಕೌಶೇಯಾಸ್ತರಣಾಸ್ತೃತೇ ||೨೫|| ಶಯೀತ ಶಯನೇ ತೈಸ್ತೈರ್ವೃತೋ ಗರ್ಭಗೃಹೋದರೇ | ಸ್ತ್ರೀಃ ಶ್ಲಿಷ್ಟ್ವಾಽಗುರುಧೂಪಾಢ್ಯಾಃ ಪೀನೋರುಜಘನಸ್ತನೀಃ ||೨೬|| ಪ್ರಕಾಮಂ ಚ ನಿಷೇವೇತ ಮೈಥುನಂ ತರ್ಪಿತೋ ನೃಪಃ | (ಮಧುರಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಮಮ್ಲಂ ಲವಣಮೇವ ಚ ||೨೭|| ಅನ್ನಪಾನಂ ತಿಲಾನ್ ಮಾಷಾಞ್ಛಾಕಾನಿ ಚ ದಧೀನಿ ಚ | ತಥೇಕ್ಷುವಿಕೃತೀಃ ಶಾಲೀನ್ ಸುಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ನವಾನಪಿ ||೨೮|| ಪ್ರಸಹಾನೂಪಮಾಂಸಾನಿ ಕ್ರವ್ಯಾದಬಿಲಶಾಯಿನಾಮ್ | ಔದಕಾನಾಂ ಪ್ಲವಾನಾಂ ಚ ಪಾದಿನಾಂ ಚೋಪಸೇವಯೇತ್ ||೨೯|| ಮದ್ಯಾನಿ ಚ ಪ್ರಸನ್ನಾನಿ ಯಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಬಲಪ್ರದಮ್ | ಕಾಮತಸ್ತನ್ನಿಷೇವೇತ ಪುಷ್ಟಿಮಿಚ್ಛನ್ ಹಿಮಾಗಮೇ ||೩೦|| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮಜೀರ್ಣಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ತತ್ರ ಯತ್ನತಃ) | ಏಷ ಏವ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ ಶಿಶಿರೇ ಸಮುದಾಹೃತಃ ||೩೧||

ಇದಾನೀಂ ಹೈಮನ್ತಿಕಂ ವಿಧಿಮಾಹ- ಹೇಮನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿಮಮ್ ಉಷ್ಣಮ್| ಅಶನಂ ಭೋಜನಂ, ಪಾನಾನಿ ಮದ್ಯಾದೀನಿ| ಅಗುರುಭೂಷಿತಃ ಅಗುರುಚೂರ್ಣಾವಲಿಪ್ತಃ| ವಾರಿಕೋಷ್ಠೇ ಪಾಷಾಣಾದಿವಿರಚಿತೇ ಕುಶೂಲಾಕಾರೇ ಜಲಪಾತ್ರೇ| ಸಾಙ್ಗಾರಯಾನೇ ಅಙ್ಗಾರಪೂರ್ಣಶಕಟಿಕಾಸಹಿತೇ, ಏತದ್ಗರ್ಭಗೃಹೋದರೇ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಮಹತಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೇ| ಕೌಶೇಯಾಸ್ತರಣಾಸ್ತೃತೇ ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರೀಯತೂಲಿಕಾಚ್ಛಾದಿತೇ| ಕೌಶೇಯಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಪ್ರಾವಾರಾಜಿನಾದೀನಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಶೀತಾಪಹೈಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತೈರ್ವಸ್ತ್ರವಿಶೇಷೈಃ, ವೃತ ಇತಿ ಆಚ್ಛಾದಿತಾಙ್ಗಃ ಪುರುಷಃ| ಗರ್ಭಗೃಹೋದರೇ ಇತಿ ಬೃಹದ್ಗೃಹಮಧ್ಯೇ ಅಪರಂ ಯತ್ ಕ್ಷುದ್ರಗೃಹಂ ತಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇ| ಗರ್ಭಗೃಹೋದರೇ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಭೂಗೃಹಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಶ್ಲಿಷ್ಟ್ವಾ ಆಲಿಙ್ಗ್ಯ| ಪೀನಂ ಮಾಂಸಲಂ, ಊರು ಜಾನುವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ, ಜಘನಂ ಕಠ್ಯಾ ಅಗ್ರಿಮಭಾಗಃ| ನನು, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ‘ಗೋರಸಾನಿಕ್ಷುವಿಕೃತೀಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾದೃಶ ಆಹಾರೋ ಹೇಮನ್ತೇ ದರ್ಶಿತಸ್ತಾದೃಶಃ ಕಿಮಿತಿ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ? ಸತ್ಯಂ, ಹೇಮನ್ತೇ ಸಞ್ಚೀಯಮಾನಸ್ಯ ಕಫಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಸಾಧಾರಣ ಏವ ವಿಧಿರ್ಯಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಃ, ಅತಃ ಸಾಧಾರಣವಿಧಿರತ್ರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ನ ತಾದೃಶ ಆಹಾರಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತಾದೃಶ ಏವಾಹಾರಃ ಕುತೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಹೇಮನ್ತೇ ಶೀತಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಸಂರುದ್ಧೋ ಬಲೀ ವಹ್ನಿರ್ಯದಿ ತಾದೃಶಮಾಹಾರಂ ನ ಲಭತೇ ತದಾ ಧಾತುಕ್ಷಯಮಾವಹತಿ, ಧಾತುಕ್ಷಯಾಚ್ಚ ತೀವ್ರವಾತಕೋಪಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಯಾತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತಾದೃಶ ಆಹಾರೋ ದರ್ಶಿತಃ| (ಅಥವಾ ಯಸ್ಮಾದ್ಧೇಮನ್ತೇ ಪ್ರಬಲಾಗ್ನಿತ್ವಾದಪಥ್ಯಕ್ಷಮೋ ದೇಹೋ ಭವತಿ)| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋಽಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಸ್ತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ಧೈಮನ್ತಿಕ ಏವ ವಿಧಿಃ ಶಿಶಿರೇಽಪಿ ಸೇವ್ಯಃ; ಅತಃ ಶಿಶಿರವಿಧಾನಂ ಪೃಥಙ್ಗೋಕ್ತಮ್| ಯತ್ಕೇಚಿದತ್ರ ವರ್ಜ್ಯವಿಧಾನಂ ‘...ಪ್ರಾಗ್ವಾತಂ ರೂಕ್ಷಭೋಜನಮ್| ವಾತಲಾನಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಶೀತಸ್ನಾನಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ತ್ವನಾರ್ಷಃ ಪಾಠಃ, ಪರಮ್ಪರಾವಿಚ್ಛೇದಾಸ್ಮರಣಾತ್ ಸಮಾನತನ್ತ್ರಾನಭಿಧಾನಾಚ್ಚ||೨೧-೩೧||

Adhikarana 8 (32-39) · Śloka 40

(ಹೇಮನ್ತೇ ನಿಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೀತಶರೀರಿಣಾಮ್ | ಔಷ್ಣ್ಯಾದ್ವಸನ್ತೇ ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ಚ ಗದಾನ್ ಬಹೂನ್ ||೩೨|| ತತೋಽಮ್ಲಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಲವಣಾನಿ ಗುರೂಣಿ ಚ | ವರ್ಜಯೇದ್ವಮನಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಪಿ ಚ ಕಾರಯೇತ್ ||೩೩|| ಷಷ್ಟಿಕಾನ್ನಂ ಯವಾಞ್ಛೀತಾನ್ ಮುದ್ಗಾನ್ ನೀವಾರಕೋದ್ರವಾನ್ | ಲಾವಾದಿವಿಷ್ಕಿರರಸೈರ್ದದ್ಯಾದ್ಯೂಷೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ ||೩೪|| ಪಟೋಲನಿಮ್ಬವಾರ್ತಾಕತಿಕ್ತಕೈಶ್ಚ ಹಿಮಾತ್ಯಯೇ | ಸೇವೇನ್ಮಧ್ವಾಸವಾರಿಷ್ಟಾನ್ ಸೀಧುಮಾಧ್ವೀಕಮಾಧವಾನ್ ||೩೫|| ವ್ಯಾಯಾಮಮಞ್ಜನಂ ಧೂಮಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಕವಲಗ್ರಹಮ್ | ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಚ ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ ಸೇವೇತ ಕುಸುಮಾಗಮೇ) ||೩೬|| ತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷಕಟುಕ್ಷಾರಕಷಾಯಂ ಕೋಷ್ಣಮದ್ರವಮ್ | ಯವಮುದ್ಗಮಧುಪ್ರಾಯಂ ವಸನ್ತೇ ಭೋಜನಂ ಹಿತಮ್ ||೩೭|| ವ್ಯಾಯಮೋಽತ್ರ ನಿಯುದ್ಧಾಧ್ವಶಿಲಾನಿರ್ಘಾತಜೋ ಹಿತಃ | ಉತ್ಸಾದನಂ ತಥಾ ಸ್ನಾನಂ ವನಿತಾಃ ಕಾನನಾನಿ ಚ ||೩೮|| ಸೇವೇತ ನಿರ್ಹರೇಚ್ಚಾಪಿ ಹೇಮನ್ತೋಪಚಿತಂ ಕಫಮ್ | ಶಿರೋವಿರೇಕವಮನನಿರೂಹಕವಲಾದಿಭಿಃ ||೩೯|| ವರ್ಜಯೇನ್ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಗುರುದ್ರವಾನ್ |೪೦|

ವಸನ್ತವಿಧಿಮಾಹ- ಔಷ್ಣ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಣಮ್ ಈಷದುಷ್ಣಮ್| ಅದ್ರವಂ ದ್ರವರಹಿತಮ್| ಯವಮುದ್ಗಮಧುಪ್ರಾಯಂ ಯವಾದಿಬಹುಲಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಶರೀರಾಯಾಸಜನಕಂ ಕರ್ಮ| ಅತ್ರ ವಸನ್ತೇ| ನಿಯುದ್ಧಾದಿಕಂ ವ್ಯಾಯಾಮ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ವಿವರಣಮ್| ನಿಯುದ್ಧಂ ಬಾಹುಯುದ್ಧಮ್, ಅಧ್ವಾ ಮಾರ್ಗಗಮನಂ, ಶಿಲಾನಿರ್ಘಾತಃ ಪಾಷಾಣಾಸ್ಫಾಲನಮ್| ಉತ್ಸಾದನಮ್ ಉದ್ವರ್ತನಮ್| ವನಿತಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| ಸಂಶಮನಮಭಿಧಾಯ ಸಂಶೋಧನಮಾಹ- ನಿರ್ಹರೇಚ್ಚಾಪೀತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋವಿರೇಕಃ ನಸ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಾತೇ ನಿರೂಹೋಽಭಿಹಿತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವದೋಷಹರತ್ವಾತ್ ಕಫೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ, - “ಬಸ್ತಿರ್ವಾತೇ ಚ ಪಿತ್ತೇ ಚ ಕಫೇ ರಕ್ತೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಕವಲೋ ಗಣ್ಡೂಷಭೇದಃ| ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ- ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಾದಿವರ್ಜನಮ್ ಉತ್ಕ್ಲೇಶಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ಹೇಮನ್ತೇ ನಿಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಃ||೩೨-೩೯||-

Adhikarana 9 (40) · Śloka 41

ವ್ಯಾಯಾಮಮುಷ್ಣಮಾಯಾಸಂ ಮೈಥುನಂ ಪರಿಶೋಷಿ ಚ ||೪೦|| ರಸಾಂಶ್ಚಾಗ್ನಿಗುಣೋದ್ರಿಕ್ತಾನ್ ನಿದಾಘೇ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ |೪೧|

ಯಸ್ಮಾದ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಸೇವನಾತ್ತೀವ್ರತರಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತ್ಯತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಸೇವಾಂ ತ್ಯಜೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಗ್ರೈಷ್ಮಂ ವಿಧಿಂ ವಿವಕ್ಷುರಾದೌ ವರ್ಜನೀಯಾನಾಹ- ವ್ಯಾಯಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರಾಯಾಸಸ್ಯಾಲ್ಪಕ್ಲೇಶತಯಾ ವ್ಯಯಾಮತೋ ಭೇದಃ| ಉಷ್ಣಮ್ ಆತಪಾದಿಕಮ್| ಮೈಥುನಮಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವಮನಾಗತಾಬಾಧೇ ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ಪಕ್ಷಾನ್ಮೈಥುನಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಯತ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ನಿಷೇಧಾಭಿಧಾನಂ ತದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಸ್ಯಾತಿರೂಕ್ಷತಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಪರಿಶೋಷಿ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕಮ್ | ಅಗ್ನಿಗುಣೋದ್ರಿಕ್ತಾ ರಸಾಃ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ||೪೦||

Adhikarana 10 (41-45) · Śloka 46

ಸರಾಂಸಿ ಸರಿತೋ ವಾಪೀರ್ವನಾನಿ ರುಚಿರಾಣಿ ಚ ||೪೧|| ಚನ್ದನಾನಿ ಪರಾರ್ಧ್ಯಾನಿ ಸ್ರಜಃ ಸಕಮಲೋತ್ಪಲಾಃ | ತಾಲವೃನ್ತಾನಿಲಾಹಾರಾಂಸ್ತಥಾ ಶೀತಗೃಹಾಣಿ ಚ ||೪೨|| ಘರ್ಮಕಾಲೇ ನಿಷೇವೇತ ವಾಸಾಂಸಿ ಸುಲಘೂನಿ ಚ | ಶರ್ಕರಾಖಣ್ಡದಿಗ್ಧಾನಿ ಸುಗನ್ಧೀನಿ ಹಿಮಾನಿ ಚ ||೪೩|| ಪಾನಕಾನಿ ಚ ಸೇವೇತ ಮನ್ಥಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಸಶರ್ಕರಾನ್ | ಭೋಜನಂ ಚ ಹಿತಂ ಶೀತಂ ಸಘೃತಂ ಮಧುರದ್ರವಮ್ ||೪೪|| ಶೃತೇನ ಪಯಸಾ ರಾತ್ರೌ ಶರ್ಕರಾಮಧುರೇಣ ಚ | ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಕುಸುಮಾಕೀರ್ಣೇ ಶಯನೇ ಹರ್ಮ್ಯಸಂಸ್ಥಿತೇ ||೪೫|| ಶಯೀತ ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಾಙ್ಗಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯಮಾನೋಽನಿಲೈಃ ಸುಖೈಃ |೪೬|

ಅತಃಪರಂ ಸೇವನೀಯಾನಾಹ- ಸರಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ಸರಾಂಸಿ ಅಮನುಷ್ಯಖಾತಾನಿ ಜಲಾಧಾರಾಣಿ, ಸರಿತ್ ನದೀ, ವಾಪೀ ಪಾಷಾಣಾದಿಬದ್ಧಾ ಸಸೋಪಾನಾ ಸ್ವಲ್ಪಾ ಜಲಾಧಾರಿಕಾ| ವನಾನಿ ರುಚಿರಾಣೀತಿ ಸಚ್ಛಾಯಾನಿ ಮನೋಹರಾಣಿ ಕಾನನಾನಿ| ಪರಾರ್ಧ್ಯಾನಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಾನಿ| ತಾಲವೃನ್ತಾನಿಲಾನ್ ತಾಲಪತ್ರವಿರಚಿತವ್ಯಜನಪವನಾನ್| ದಿಗ್ಧಾನಿ ಯುಕ್ತಾನಿ| ಸುಗನ್ಧೀನಿ ಕರ್ಪೂರಾದಿವಾಸಿತಾನಿ| ಹಿಮಾನಿ ಶೀತಲಾನಿ| ಪಾನಕಾನಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾನ್ಮದ್ಯೋಚಿತಸ್ಯ ಬಹೂದಕಂ ಮದ್ಯಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಮಧುರದ್ರವೋ ರಸಾಲಪಾನಕಾದಿರ್ಯತ್ರ ಭೋಜನೇ ತನ್ಮಧುರದ್ರವಮ್| ಮನ್ಥಾನ್ ಜಲಘೃತಾಕ್ತಸಕ್ತೂನ್| ಶೃತೇನ ಪಯಸಾ ಕ್ವಥಿತೇನ ದುಗ್ಧೇನ| ಭೋಜನಂ ರಾತ್ರೌ ಹಿತಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ದಿವಾ ಮನ್ಥಾದಿಪಾನಮೇವೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ- “ದಿವಾ ಪಾನಾನಿ ಶೀತಾನಿ ಹಿತಂ ರಾತ್ರೌ ಚ ಭೋಜನಮ್| ಸಸರ್ಪಿಃಶರ್ಕರಂ ಶೀತಂ ಶೃತೇನ ಪಯಸಾ ಯುತಮ್” ಇತಿ| ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಕುಸುಮಾಕೀರ್ಣೇ ಇತಿ ನೂತನಪುಷ್ಪಾಸ್ತೃತೇ| ಹರ್ಮ್ಯಸಂಶ್ರಿತೇ ಧವಲಗೃಹೋಪರಿಸ್ಥಿತೇ| ಶಯೀತೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ರಾತ್ರಾವಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ರಾತ್ರೌ ಹರ್ಮ್ಯಪೃಷ್ಠೇ ಶಯೀತ, ದಿವಾ ತು ಶೀತಗೃಹೇ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- ‘ದಿವಾ ಶೀತಗೃಹೇ ನಿದ್ರಾಂ ನಿಶಿ ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಶೀತಲೇ| ಭಜೇಚ್ಚನ್ದನದಿಗ್ಧಾಙ್ಗಃ ಪ್ರವಾತೇ ಹರ್ಮ್ಯಮಸ್ತಕೇ’ (ಚ. ಸೂ. ೬) ಇತಿ| ಸುಖೈಃ ಸುಖೋತ್ಪಾದಕೈಃ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದ್ಬಹೂನಿ ಪಾಠಾನ್ತರಾಣಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತಾನಿ ತು ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾನಿ||೪೧-೪೫||-

Adhikarana 11 (46-54) · Śloka 55

ತಾಪಾತ್ಯಯೇ ಹಿತಾ ನಿತ್ಯಂ ರಸಾ ಯೇ ಗುರವಸ್ತ್ರಯಃ ||೪೬|| ಪಯೋ ಮಾಂಸರಸಾಃ ಕೋಷ್ಣಾಸ್ತೈಲಾನಿ ಚ ಘೃತಾನಿ ಚ | ಬೃಂಹಣಂ ಚಾಪಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತಥೈವ ಚ ||೪೭|| ನಿದಾಘೋಪಚಿತಂ ಚೈವ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಂ ಸಮೀರಣಮ್ | ನಿಹನ್ಯಾದನಿಲಘ್ನೇನ ವಿಧಿನಾ ವಿಧಿಕೋವಿದಃ ||೪೮|| ನದೀಜಲಂ ರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣಮುದಮನ್ಥಂ ತಥಾಽಽತಪಮ್ | ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೪೯|| ನವಾನ್ನರೂಕ್ಷಶೀತಾಮ್ಬುಸಕ್ತೂಂಶ್ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ | ಯವಷಷ್ಟಿಕಗೋಧೂಮಾನ್ ಶಾಲೀಂಶ್ಚಾಪ್ಯನವಾಂಸ್ತಥಾ ||೫೦|| ಹರ್ಮ್ಯಮಧ್ಯೇ ನಿವಾತೇ ಚ ಭಜೇಚ್ಛಯ್ಯಾಂ ಮೃದೂತ್ತರಾಮ್ | ಸವಿಷಪ್ರಾಣಿವಿಣ್ಮೂತ್ರಲಾಲಾದಿಷ್ಠೀವನಾದಿಭಿಃ ||೫೧|| ಸಮಾಪ್ಲುತಂ ತದಾ ತೋಯಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ವಿಷೋಪಮಮ್ | ವಾಯುನಾ ವಿಷದುಷ್ಟೇನ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯೇನ ದೂಷಿತಮ್ ||೫೨|| ತದ್ಧಿ ಸರ್ವೋಪಯೋಗೇಷು ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ | ಅರಿಷ್ಟಾಸವಮೈರೇಯಾನ್ ಸೋಪದಂಶಾಂಸ್ತು ಯುಕ್ತಿತಃ ||೫೩|| ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಜೀರ್ಣಾಂಸ್ತು ರಾತ್ರೌ ತಾನಪಿ ವರ್ಜಯೇತ್ | ನಿರೂಹೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚಾನ್ಯೈಸ್ತಭಾಽನ್ಯೈರ್ಮಾರುತಾಪಹೈಃ ||೫೪|| ಕುಪಿತಂ ಶಮಯೇದ್ವಾಯುಂ ವಾರ್ಷಿಕಂ ಚಾಚರೇದ್ವಿಧಿಮ್ |೫೫|

ಏವಂ ನೈದಾಘಂ ವಿಧಿಮುಪದಿಶ್ಯಾಧುನಾ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯಂ ಬ್ರವೀತಿ- ತಾಪಾತ್ಯಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುರವಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಚಾಪಿ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತಥೈವ ಚೇತಿ ಆದಾನಕರ್ಶಿತಸ್ಯಪ್ಯಾಯನಾರ್ಥಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಮಧುರತ್ವೇನೈವ ಪಯಃಪ್ರಭೃತಿಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ತೇಷಾಮುಪಾದಾನಮತ್ಯನ್ತಹಿತತ್ವಾಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ಚಾತ್ಯರ್ಥಕರ್ಶಿತಸ್ಯೋಪಚಯಾರ್ಥಮ್| ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ತೃಪ್ತಿಜನಕಮ್| ನಿದಾಘೋಪಚಿತಂ ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲಸಞ್ಚಿತಂ, ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಸಮೀರಣಂ ವಾತಮ್| ಅನಿಲಘ್ನೇನ ವಿಧಿನಾ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿನಾ| ವಿಧಿಕೋವಿದೋ ವಿಧಾನಪಣ್ಡಿತಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ, ತದಪಿ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ತ್ಯಕ್ತಮ್| ನನು, ವರ್ಷಾಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು ದೋಷಸಞ್ಚಯ ಏವ ವಮನಾದಿನಾ ಸಂಶೋಧನಂ ನಿಷೇವತಃ ಶರದ್ವಸನ್ತಪ್ರಾವೃಟ್ಸು ದೋಷಪ್ರಕೋಪ ಏವ ನಾಸ್ತಿ, ಕುತಸ್ತತ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಃ ಸಾರ್ಥಕಃ, ತಥಾ ಚಾನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ, - ‘ಸಞ್ಚಯೇಽಪಹೃತಾ ದೋಷಾ ಲಭನ್ತೇ ನೋತ್ತರಾ ಗತೀಃ’- ಇತಿ| ನೈವಂ, ಹೇತ್ವನ್ತರವಶಾದ್ಯತ್ರ ಸಞ್ಚಯಪೂರ್ವಕಃ ಪ್ರಕೋಪಸ್ತತ್ರ ಪ್ರತಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಂ ಸಞ್ಚಯ ಏವ ವಿಧಿಃ ಸಂಶೋಧನಾಖ್ಯ ಉಕ್ತಃ; ಯಸ್ತು ಸಞ್ಚಯೋ ಯಥರ್ತುವಿಧಿಸೇವಿನಃ, ತತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತವಿಧಿನಾ ಸಂಶಮನಂ ಕಾರ್ಯಮ್||೪೬-೫೪||-

Adhikarana 12 (55) · Śloka 56

ಋತಾವೃತೌ ಯ ಏತೇನ ವಿಧಿನಾ ವರ್ತತೇ ನರಃ ||೫೫|| ಘೋರಾನೃತುಕೃತಾನ್ ರೋಗಾನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಸ ಕದಾಚನ |೫೬|

ಏವಮಾರ್ತವವಿಧಿಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ತಮನುಸರತೋ ಮಾನವಸ್ಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಲಾಭಮಾಹ- ಋತಾವೃತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಅನನ್ತರೋಕ್ತೇನ| ಋತುಕೃತಾನಿತಿ ಋತುಕೃತಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕೃತಾನ್| ರೋಗಾನ್ ಜ್ವರಾದಿಕಾನ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ ‘ದೋಷಾನ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ದೋಷಾನ್ ವಾತಾದೀನ್ ವಿಕೃತಾನಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಋತಕೃತಾನಿತಿ ಕೃತಶಬ್ದಸ್ಯಾದೌ ವಿಶಬ್ದೌ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಋತುವಿಕೃತಿಕೃತಾನ್ ವಾತಾದಿದೋಷಾನ್ನಾಪ್ನುಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫|-

Adhikarana 13 (56) · Śloka 56

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಚಾರಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷದ್ರವಶುಷ್ಕೈಕಕಾಲಿಕದ್ವಿಕಾಲಿಕೌಷಧಯುಕ್ತಮಾತ್ರಾಹೀನದೋಷಪ್ರಶಮನವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಾಃ ||೫೬||

ಅತಃ ಪರಮಶನಪ್ರವಿಚಾರಾನ್ ವಿವಕ್ಷುರಾಹ- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶನಂ ಭೋಜನಂ, ವಿಚಾರೋಽತ್ರ ಪೃಥಗ್ಭಾವಃ| ನನು , ದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಚಾರಸ್ಯ ರೋಗವಿಷಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇಽಶನಪ್ರವಿಭಾಗವಿಧಾನಮಯುಕ್ತಂ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ವಸ್ಥೇಽಪಿ ವಯಃಪ್ರಕೃತಿಭೇದೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯತಯಾ ಚಾಹಾರಪ್ರವಿಚಾರಸ್ಯೌಚಿತ್ಯಾತ್| ತಾನೇವ ದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಭಾಗಾನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಭಾಗೇಷು, ಶೀತಾದಯೋ ದ್ವಾದಶವಿಧಾ ಆಹಾರಾ ಅಪಿ ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಾಃ||೫೬||

Adhikarana 14 (57) · Śloka 57

ತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಮದದಾಹಾರ್ತಾನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಷಾತುರಾನ್ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಾನ್ ಸ್ತ್ರೀಷು ಚ ಕ್ಷೀಣಾನ್ ಶೀತೈರನ್ನೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೫೭||

ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾಧಿಕಾರೇ ಶೀತಾದೀನಾಮಾಹಾರಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಷಯಾನಾಹ- (ಶೀತಾಹಾರವಿಷಯಮಾಹ)- ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೈರಿತಿ ತೃಷ್ಣಾದಿಕ್ಷೀಣಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೃಷ್ಣಾದಿಪೀಡಿತಾನ್ ನರಾನ್ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶೈಃ ಶೀತವೀರ್ಯೈಶ್ಚಾನ್ನಪಾನೈರುಪಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮದೋ ಮದ್ಯಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ| ಅನ್ನೈರಿತಿ ಬಹುವಚನೇನ ಪಾನಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವೀಕಾರಃ||೫೭||

Adhikarana 15 (58) · Śloka 58

ಕಫವಾತಾಮಯಾವಿಷ್ಟಾನ್ ವಿರಿಕ್ತಾನ್ ಸ್ನೇಹಪಾಯಿನಃ | ಅಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯಾಂಶ್ಚ ನರಾನುಷ್ಣೈರನ್ನೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೫೮||

ಅಷ್ಣಾಹಾರವಿಷಯಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫವಾತಾಮಯಾವಿಷ್ಟಾನಿತಿ ಕಫವಾತರೋಗಾಕ್ರಾನ್ತಾನ್| ಅಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯಾನಿತಿ ಕ್ಲೇದರಹಿತಶರೀರಾನ್||೫೮||

Adhikarana 16 (59) · Śloka 59

ವಾತಿಕಾನ್ ರೂಕ್ಷದೇಹಾಂಶ್ಚ ವ್ಯವಾಯೋಪಹತಾಂಸ್ತಥಾ | ವ್ಯಾಯಾಮಿನಶ್ಚಾಪಿ ನರಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರನ್ನೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೫೯||

ಸ್ನಿಗ್ಧಾಹಾರವಿಷಯಮಾಹ- ವಾತಿಕಾನಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಿಕಾನಿತಿ ವಾತಪ್ರಕೃತೀನ್| ವಾತಿಕಾನಾಮೇವ ರೂಕ್ಷದೇಹತ್ವಾದ್ ವಾತಿಕಾನಿತ್ಯೇತಾವತೈವ ರೂಕ್ಷದೇಹಾನಿತಿ ಸಿದ್ಧಂ, ವಿಶೇಷೇಣಾಭಿಧಾನಮವಾತಿಕಾನಾಮಪಿ ನಿಮಿತ್ತತೋ ರೂಕ್ಷದೇಹತಾಪನ್ನಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ನೇನೋಪಚರಣಾರ್ಥಮ್||೫೯||

Adhikarana 17 (60) · Śloka 60

ಮೇದಸಾಽಭಿಪರೀತಾಂಸ್ತು ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಮೇಹಾತುರಾನಪಿ | ಕಫಾಭಿಪನ್ನದೇಹಾಂಶ್ಚ ರೂಕ್ಷೈರನ್ನೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೬೦||

ರೂಕ್ಷಭೋಜನವಿಷಯಮಾಹ- ಮೇದಸಾಽಭಿಪರೀತಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಮೇದಸಾಽಭಿಪರೀತಾನಿತಿ ಮೇದೋವ್ಯಾಪ್ತಶರೀರಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಫಾಭಿಪನ್ನದೇಹಾನ್ ಕಫವ್ಯಾಪ್ತಶರೀರಾನ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಶರೀರಾನ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥೂಲಾನಿತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ಮೇದಸಾಽಭಿಪರೀತಾನಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಸ್ಥೂಲಾನಿತಿ ಲಬ್ಧೇ ತದಭಿಧಾನಂ ಮೇದೋದುಷ್ಟಿಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ಥಾಲ್ಯೇ ರೂಕ್ಷಭೋಜನಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್||೬೦||

Adhikarana 18 (61) · Śloka 61

ಶುಷ್ಕದೇಹಾನ್ ಪಿಪಾಸಾರ್ತಾನ್ ದುರ್ಬಲಾನಪಿ ಚ ದ್ರವೈಃ |೬೧|

ದ್ರವಭೋಜನವಿಷಯಮಾಹ- ಶುಷ್ಕದೇಹಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಷ್ಕದೇಹಾದಿಕಾನ್ ದ್ರವಬಹುಲೈರನ್ನೈರುಪಾಚರೇತ್|೬೧|-

Adhikarana 19 (61) · Śloka 61

ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯಾನ್ ವ್ರಣಿನಃ ಶುಷ್ಕೈರ್ಮೇಹಿನ ಏವ ಚ ||೬೧||

ಶುಷ್ಕಾಹಾರವಿಷಯಮಾಹ- ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯಾನಿತಿ ಕುಷ್ಠಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ಕುಥಿತಶರೀರನ್| ವ್ರಣಿನ ಇತಿ ಕ್ಲಿನ್ನವ್ರಣಯುಕ್ತಾನ್| ವ್ರಣಿತೋಪಾಸನೀಯೇ ವ್ರಣಿನೋ ದ್ರವೋತ್ತರಮಶನಮುಕ್ತಂ, ತದಕ್ಲಿನ್ನಶುದ್ಧವ್ರಣವಿಷಯಮ್| ಯದಾ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯಾನಿತಿ ವ್ರಣಿನ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ ತದ ಅವ್ರಣಾನಾಂ ಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯಾನಾಂ ಶುಷ್ಕಾನ್ನೈರುಪಚರಣಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚ ತಥೇಷ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾನ್ನೈವಂ ವಿಶೇಷಣಮ್; ಅತ್ರ ತು ಸಕ್ಲೇದತ್ವಾಚ್ಛುಷ್ಕಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮಿತಿ||೬೧||

Adhikarana 20 (62) · Śloka 62

ಏಕಕಾಲಂ ಭವೇದ್ದೇಯೋ ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿವಿವೃದ್ಧಯೇ |೬೨|

ಏಕಕಾಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಕಾಲಮಪಿ ಹೀನಮಾತ್ರ ಏವ ಆಹಾರೋ ದಾತವ್ಯಃ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಾಕ್ಯಾತ್| ‘ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿವಿವೃದ್ಧಯೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ದುರ್ಬಲಾಯಾಗ್ನಿವೃದ್ಧಯೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ದುರ್ಬಲಶಬ್ದೇನೈವ ದೇಹದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ|೬೨|-

Adhikarana 21 (62) · Śloka 62

ಸಮಾಗ್ನಯೇ ತಥಾಽಽಹಾರೋ ದ್ವಿಕಾಲಮಪಿ ಪೂಜಿತಃ ||೬೨||

ಸಮಾಗ್ನಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವಿಕಾಲಮಪಿ ತು ‘ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶೌ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮಾತ್ರಾನ್ವಿತೋಽಪೀತ್ಯಶಬ್ದೇನ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೬೨||

Adhikarana 22 (63) · Śloka 63

ಔಷಧದ್ವೇಷಿಣೇ ದೇಯಸ್ತಥೌಷಧಸಮಾಯುತಃ |೬೩|

ಔಷಧದ್ವೇಷಿಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಔಷಧಸಮಾಯುತಃ ‘ಆಹಾರ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ|೬೩|-

Adhikarana 23 (63) · Śloka 63

ಮನ್ದಾಗ್ನಯೇ ರೋಗಿಣೇ ಚ ಮಾತ್ರಾಹೀನಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೬೩||

ಹೀನಮಾತ್ರಸ್ಯ ಭೋಜನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ- ಮನ್ದಾಗ್ನಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಾನಲಾಯ ರೋಗಯುಕ್ತಾಯ ಚ ಮಾತ್ರಾಹೀನ ಆಹಾರೋ ದೇಯಃ; ಪರಮೇಕಕಾಲಮೇವ, ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯಾತ್||೬೩||

Adhikarana 24 (64) · Śloka 64

ಯಥರ್ತುದತ್ತಸ್ತ್ವಾಹಾರೋ ದೋಷಪ್ರಶಮನಃ ಸ್ಮೃತಃ |೬೪|

ಯಥಾರ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥರ್ತುದತ್ತ ಇತಿ ಋತುಂ ಋತುಂ ಪ್ರತಿ ಯಥಾಭಿಹಿತೋ ಯಥಾಪ್ರವೃತ್ತ ಆಹಾರೋ ದೋಷಪ್ರಶಮನಃ ಕಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೬೪|-

Adhikarana 25 (64) · Śloka 64

ಅತಃ ಪರಂ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಂ ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸರ್ವ ಏವ ಚ | ಪ್ರವಿಚಾರಾನಿಮಾನೇವಂ ದ್ವಾದಶಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೬೪||

ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಃ ಪರಮಿತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾದ್ದೋಷಪ್ರಮನಾಹಾರಾತ್ ಪರಮೂರ್ಧ್ವಮ್| ವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಶರೀರಧಾರಣಾರ್ಥಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಮಿತಿ ಸಮಧಾತೂನಾಂ ಸಮದೋಷಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಚ| ಸರ್ವ ಏವೇತಿ ಸಮಸರ್ವರಸ ಆಹಾರಃ ಸ್ಮೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೪||

Adhikarana 26 (65) · Śloka 65

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ದಶೌಷಧಕಾಲಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರಾಭಕ್ತಂ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಮಧೋಭಕ್ತಂ ಮಧ್ಯೇಭಕ್ತಮನ್ತರಾಭಕ್ತಂ ಸಭಕ್ತಂ ಸಾಮುದ್ಗಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ಗ್ರಾಸಂ ಗ್ರಾಸಾನ್ತರಂ ಚೇತಿ ದಶೌಷಧಕಾಲಾಃ ||೬೫||

ಅತೋ ದಶೌಷಧಕಾಲಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ - ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷ್ವೌಷಧಕಾಲೇಷ್ವಭಕ್ತಾದಿಕಂ ದಶಪ್ರಕಾರಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಔಷಧಕಾಲಾನ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ‘ಅಭಕ್ತಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ನಿರ್ಭಕ್ತಮ್’ ಇತ್ಯನ್ತೇ ಪಠನ್ತಿ||೬೫||

Adhikarana 27 (66) · Śloka 66

ತತ್ರಾಭಕ್ತಂ ತು ಯತ್ ಕೇವಲಮೇವೌಷಧಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ||೬೬||

ತತ್ರಾಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದೇರೌಷಧಕಾಲೋದ್ದೇಶಸ್ಯ ಪ್ರಪಞ್ಚಮಾಹ- ತತ್ರಾಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷ್ವಭಕ್ತಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಯತ್ ಕೇವಲಮನ್ನರಹಿತಮೌಷಧಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಭಕ್ತಮ್||೬೬||

Adhikarana 28 (67) · Śloka 67

ವೀರ್ಯಾಧಿಕಂ ಭವತಿ ಭೇಷಜಮನ್ನಹೀನಂ ಹನ್ಯಾತ್ತಥಾಽಽಮಯಮಸಂಶಯಮಾಶು ಚೈವ | ತದ್ಬಾಲವೃದ್ಧವನಿತಾಮೃದವಸ್ತು ಪೀತ್ವಾ ಗ್ಲಾನಿಂ ಪರಾಂ ಸಮುಪಯಾನ್ತಿ ಬಲಕ್ಷಯಂ ಚ ||೬೭||

ಅಭಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧಾಯ ಗುಣಂ ವಿಷಯಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ವೀರ್ಯಾಧಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ವನಿತಾ ಸ್ತ್ರೀ, ಮೃದವಃ ಸುಕುಮಾರಾಃ| ಬಲಾದೀನಾಮಭಕ್ತೌಷಧನಿಷೇಧಮಭಿದಧದ್ಬಾಲಾದಿಭ್ಯ ಇತರಂ ತು ಅಭಕ್ತವಿಷಯಂ ಬೋಧಯತಿ| ತತ್ರಾಭಕ್ತಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಭಾಷ್ಯಂ, ವೀರ್ಯಾಧಿಕಮಿತ್ಯಾದಿಕಾ ಗುಣಾಃ, ಬಲವೃದ್ಧವನಿತಾಮೃದುವಿಪರ್ಯಯೋ ವಿಷಯಃ| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಸರ್ವೇಷಾಮಭಕ್ತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಗೇವ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧಾಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗುಣಾನ್ ವಿಷಯಾಂಶ್ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ||೬೭||

Adhikarana 29 (68) · Śloka 68

ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ನಾಮ ಯತ್ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ಯೋಪಯುಜ್ಯತೇ ||೬೮||

ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ಭಕ್ತಸ್ಯಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೬೮||

Adhikarana 30 (69) · Śloka 69

ಶೀಘ್ರಂ ವಿಪಾಕಮುಪಯಾತಿ ಬಲಂ ನ ಹಿಂಸ್ಯಾದನ್ನಾವೃತಂ ನ ಚ ಮುಹುರ್ವದನಾನ್ನಿರೇತಿ | ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸೇವಿತಮಥೌಷಧಮೇತದೇವ ದದ್ಯಾಚ್ಚ ವೃದ್ಧಶಿಶುಭೀರುಕೃಶಾಙ್ಗನಾಭ್ಯಃ ||೬೯||

ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ಯ ಗುಣಂ ವಿಷಯಂ ಚಾಹ ಶೀಘ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಾವೃತತ್ವಾನ್ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಂ ವಕ್ತ್ರಾದ್ಬಹಿರ್ನ ನಿರೇತಿ| ವಿಪಾಕಂ ಸುಖಪರಿಣಾಮಮ್| ನ ಚೇತಿ ನಿರೇತೀತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವದನಾತ್ ಮುಖಕುಹರಾತ್| ನಿರೇತಿ ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ| ಔಷಧಮೇತದೇವೇತಿ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಾಖ್ಯಮೌಷಧಮ್||೬೯||

Adhikarana 31 (70) · Śloka 70

ಅಧೋಭಕ್ತಂ ನಾಮ- ಯದಧೋ ಭಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ||೭೦||

ಅಧೋಭಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಅಧೋಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋಭಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ಭೋಜನಾನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೦||

Adhikarana 32 (71) · Śloka 71

ಮಧ್ಯೇಭಕ್ತಂ ನಾಮ- ಯನ್ಮಧ್ಯೇ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಪೀಯತೇ ||೭೧||

ಮಧ್ಯೇಭಕ್ತಮಾಹ- ಮಾಧ್ಯೇಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ||೭೧||

Adhikarana 33 (72) · Śloka 72

ಪೀತಂ ಯದನ್ನಮುಪಯುಜ್ಯ ತದೂರ್ಧ್ವಕಾಯೇ ಹನ್ಯಾದ್ಗದಾನ್ ಬಹುವಿಧಾಂಶ್ಚ ಬಲಂ ದದಾತಿ | ಮಧ್ಯೇ ತು ಪೀತಮಪಹನ್ತ್ಯವಿಸಾರಿಭಾವಾದ್ಯೇ ಮಧ್ಯದೇಹಮಭಿಭೂಯ ಭವನ್ತಿ ರೋಗಾಃ ||೭೨||

ಅಧೋಭಕ್ತಮಧ್ಯೇಭಕ್ತಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ಪೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಂ ದದಾತೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಕಾಯ ಏವ| ಮಧ್ಯೇ ತು ಪೀತಂ ‘ಭಕ್ತಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅವಿಸಾರಿಭಾವಾತ್ ಅವಿಪ್ರಸರಣಸ್ವಭಾವಾತ್| ಮಧ್ಯದೇಶಂ ಕೋಷ್ಠಮ್| ಅಭಿಭೂಯ ವ್ಯಾಪ್ಯ||೭೨||

Adhikarana 34 (73) · Śloka 73

ಅನ್ತರಾಭಕ್ತಂ ನಾಮ - ಯದನ್ತರಾ ಪೀಯತೇ ಪೂರ್ವಾಪರಯೋರ್ಭಕ್ತಯೋಃ ||೭೩||

ಅನ್ತರಾಭಕ್ತಮಾಹ ಅನ್ತರಾಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರಾಭಕ್ತಂ ಯತ್ ಪೂರ್ವಾಪರಯೋರ್ಭಕ್ತಯೋರನ್ತರಾ ಮಧ್ಯೇ ಪೀಯತೇ, ಪೂರ್ವಾಪರಯೋರಿತಿ ಪ್ರಾತಃಸಾಯನ್ತನಯೋರ್ಭೇಜನಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೩||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 74

ಸಭಕ್ತಂ ನಾಮ - ಯತ್ ಸಹ ಭಕ್ತೇನ ||೭೪||

ಸಭಕ್ತಮಾಹ- ಸಭಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಭಕ್ತಂ ಭಕ್ತೇನ ಸಹ ಸಾಧಿತಂ, ಭಕ್ತಯುಕ್ತಂ ವಾ||೭೪||

Adhikarana 36 (75) · Śloka 75

ಪಥ್ಯಂ ಸಭಕ್ತಮಬಲಾಬಲಯೋರ್ಹಿ ನಿತ್ಯಂ ತದ್ದ್ವೇಷಿಣಾಮಪಿ ತಥಾ ಶಿಶುವೃದ್ಧಯೋಶ್ಚ | ಹೃದ್ಯಂ ಮನೋಬಲಕರಂ ತ್ವಥ ದೀಪನಂ ಚ ಪಥ್ಯಂ ಸದಾ ಭವತಿ ಚಾನ್ತರಭಕ್ತಕಂ ಯತ್ ||೭೫||

ಅನ್ತರಾಭಕ್ತಸಭಕ್ತಯೋರ್ಗುಣವಿಷಯಾವಾಹ- ಹೃದ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದ್ಯಂ ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಮ್| ಮನೋಬಲಕರಮಿತಿ ಮನೋಬಲಂ ಮನಃಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ, ತತ್ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಬಲಾಬಲಯೋರಿತಿ ಸ್ತ್ರೀದುರ್ಬಲಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ದ್ವೇಷಿಣಾಮಿತಿ ಭೇಷಜದ್ವೇಷಿಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೫||

Adhikarana 37 (76-77) · Śloka 77

ಸಾಮುದ್ಗಂ ನಾಮ - ಯದ್ಭಕ್ತಸ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಪೀಯತೇ ||೭೬|| ದೋಷೇ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರವಿಸೃತೇ ತು ಸಮುದ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಮಾದ್ಯನ್ತಯೋರ್ಯದಶನಸ್ಯ ನಿಷೇವ್ಯತೇ ತು ||೭೭||

ಸಾಮುದ್ಗಮಾಹ- ಸಾಮುದ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರವಿಸೃತೇ ಊರ್ಧ್ವಾಧಃಪ್ರಸೃತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷೇ ಸಮುದ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಂ ನಿಷೇವ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನನು, ಸಾಮುದ್ಗವಿವರಣೇ ಭಕ್ತಸ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚೇತ್ಯುಪಾದಾನಾತ್ ‘ಆದ್ಯನ್ತಯೋರ್ಯದಶನಸ್ಯ’ ಇತಿ ಗತಾರ್ಥಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಚೂರ್ಣಕಲ್ಕಾದೀನಾಮಪಿ ಸಮುದ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಪುನರುಕ್ತಿಃ, ಅನ್ಯಥಾಽನನ್ತರೋಕ್ತಸ್ಯ ‘ಪೀತಂ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾನುವರ್ತನಾತ್ ಪಾನಸ್ಯೈವ ಸಮುದ್ಗಸಞ್ಜ್ಞಾ ಸ್ಯಾತ್||೭೬-೭೭||

Adhikarana 38 (78-79) · Śloka 79

ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ನಾಮ - ಸಭಕ್ತಮಭಕ್ತಂ ವಾ ಯದೌಷಧಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುರುಪಯುಜ್ಯತೇ ||೭೮|| ಶ್ವಾಸೇ ಮುಹುರ್ಮುಹುರತಿಪ್ರಸೃತೇ ಚ ಕಾಸೇ ಹಿಕ್ಕಾವಮೀಷು ಸ ವದನ್ತ್ಯುಪಯೋಜ್ಯಮೇತತ್ ||೭೯||

ಮುಹುರ್ಮುಹುರೌಷಧಮಾಹ- ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಭಕ್ತಸಹಿತಂ ಭಕ್ತರಹಿತಂ ವಾ ಯದೌಷಧಂ ವಾರಂ ವಾರಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ತನ್ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯೇತಚ್ಛ್ವಾಸಕಾಸಾದಿಷೂಪಯೋಜ್ಯಮ್||೭೮-೭೯||

Adhikarana 39 (80) · Śloka 80

ಗ್ರಾಸಂ ತು- ಯತ್ಪಿಣ್ಡವ್ಯಾಮಿಶ್ರಮ್ ||೮೦||

ಗ್ರಾಸಮಾಹ- ಪಿಣ್ಡವ್ಯಾಮಿಶ್ರಮಿತಿ ಕವಲವ್ಯಾಮಿಶ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾತ್ ಗ್ರಾಸಂ ಗ್ರಾಸಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೮೦||

Adhikarana 40 (81) · Śloka 81

ಗ್ರಾಸಾನ್ತರಂ ತು ಯದ್ಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇಷು ||೮೧||

ಗ್ರಾಸಾನ್ತರಮಾಹ- ಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇಷ್ವಿತಿ ಕವಲಾನ್ತರೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮೧||

Adhikarana 41 (82) · Śloka 82

ಗ್ರಾಸೇಷು ಚೂರ್ಣಮಬಲಾಗ್ನಿಷು ದೀಪನೀಯಂ ವಾಜೀಕರಾಣ್ಯಪಿ ತು ಯೋಜಯಿತುಂ ಯತೇತ | ಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇಷು ವಿತರೇದ್ವಮನೀಯಧೂಮಾನ್ ಶ್ವಾಸಾದಿಷು ಪ್ರಥಿತದೃಷ್ಟಗುಣಾಂಶ್ಚ ಲೇಹಾನ್ ||೮೨||

ಅನಯೋರ್ವಿಷಯಮಾಹ- ಗ್ರಾಸೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಬಲಾಗ್ನಿಷು ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿಷು| ವಮನೀಯಧೂಮಾನಿತಿ ಸ್ನಾಯುಚರ್ಮಖುರಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕೃತಾನ್||೮೨||

Adhikarana 42 (83) · Śloka 83

ಏವಮೇತೇ ದಶೌಷಧಕಾಲಾಃ ||೮೩||

ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ||೮೩||

Adhikarana 43 (84) · Śloka 84

ವಿಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ವಿಶದಕರಣೇ ದೇಹೇ ಚ ಸುಲಘೌ ವಿಶುದ್ಧೇ ಚೋದ್ಗಾರೇ ಹೃದಿ ಸುವಿಮಲೇ ವಾತೇ ಚ ಸರತಿ | ತಥಾಽನ್ನಶ್ರದ್ಧಾಯಾಂ ಕ್ಲಮಪರಿಗಮೇ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ಶಿಥಿಲೇ ಪ್ರದೇಯಸ್ತ್ವಾಹಾರೋ ಭವತಿ ಭಿಷಜಾಂ ಕಾಲಃ ಸ ತು ಮತಃ ||೮೪||

ಏವಮೌಷಧಕಾಲಾನ್ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಾಽಧುನಾಽಽಹಾರಸ್ಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರತ್ವಾತ್ತತ್ಕಾಲಮಾಹ- ವಿಸೃಷ್ಟೇ ಇತ್ಯಾದಿ| (ಪ್ರತ್ಯರ್ತುವಿಹಿತಾಹಾರೋ ಹಿ ಕಾಲೋಪಯುಕ್ತಃ ಸುಖತ್ವಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅತಸ್ತತ್ಕಾಲಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ ವಿಸೃಷ್ಟೇ ಇತ್ಯಾದಿ|) ವಿಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಇತಿ ಪ್ರವೃತೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ| ವಿಶದಕರಣೇ ಇತಿ ವಿಶದಾನಿ ಕರಣಾನಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಸ ವಿಶದಕರಣಃ ತಸ್ಮಿನ್, ವಿಶದೇನ್ದ್ರಿಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೇಹೇ ಸುಲಘಾವಿತಿ ಶರೀರೇ ಗುರುತ್ವರಹಿತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶುದ್ಧೇ ಚೋದ್ಗಾರೇ ಇತಿ ಮಧುರಾಮ್ಲಧೂಮಗನ್ಧಿವಿಯುಕ್ತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃದಿ ಸುವಿಮಲೇ ಇತಿ ನಿರಾಕುಲೇ ಹೃದಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತೇ ಸರತೀತಿ ಅಧಃ ಪ್ರವಹತಿ ವಾತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ನಶ್ರದ್ಧಾಯಾಂ ಭಕ್ತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಲಮಪರಿಗಮೇ ಇತಿ ಅನಾಯಾಸಶ್ರಮರಹಿತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುಕ್ಷೌ ಚ ಶಿಥಿಲೇ ಇತಿ ಬುಭುಕ್ಷೋದಯಾತ್ ಸ್ರಸ್ತೇ ಕುಕ್ಷೌ ಸ್ತಬ್ಧತಾರಹಿತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಹಾರೋ ದಾತವ್ಯೋ ಭವತಿ ಭಿಷಜಾ ವೈದ್ಯೇನ, ಯತಃ ಕಾಲಃ ಸ ತು ಮತಃ ಸ ಏವ ಮತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತು ಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಅವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ಭಿಷಗ್ಗ್ರಹಣಂ ವೈದ್ಯಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷಿತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಭೋಜ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್||೮೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 64

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ತನ್ತ್ರಭೂಷಣಾಧ್ಯಾಯೇಷು ಸ್ವಸ್ವವೃತ್ತಾಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮ(ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೬೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬೪||