Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്വസ്ഥവൃത്തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
രസഭേദവികല്പാനന്തരം പൂര്വോക്തക്രമേണൈവ സ്വസ്ഥവൃത്താരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി| വൃത്തമ് ആചാരഃ| കേചിത് സ്വസ്ഥരക്ഷണീയമിതി പഠിത്വാ സ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം യസ്മിന്നധ്യായേ സ തഥാ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സൂത്രസ്ഥാനേ സമുദ്ദിഷ്ടഃ സ്വസ്ഥോ ഭവതി യാദൃശഃ | തസ്യ യദ്രക്ഷണം തദ്ധി ചികിത്സായാഃ പ്രയോജനമ് ||൩||
सूत्रस्थाने समुद्दिष्टः स्वस्थो भवति यादृशः | तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकित्सायाः प्रयोजनम् ||३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതിദേശേന സ്വസ്ഥലക്ഷണം ചികിത്സാപ്രയോജനം ചാഹ- സൂത്രേത്യാദി| സമുദ്ദിഷ്ടഃ ‘സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച’ (സൂ. ൧൫) ഇത്യാദിനാ ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയാധ്യായേ| താദൃശസ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം ഭാവിവ്യാധിനിവാരണത്വേന പാലനമ്| ഹി സ്ഫുടാര്ഥഃ| യേ തു ‘സൂത്രസ്ഥാന’ ഇത്യാദി ശ്ലോകാര്ധം ന പഠന്തി തേ ‘സമദോഷഃ’ ഇത്യാദികം സൂത്രസ്ഥാനോക്തം സ്വസ്ഥലക്ഷണമത്രാപി പഠന്തി, അനുവാദത്വേന ന പൌനരുക്ത്യമിതി മന്യന്തേ| ‘ചികിത്സായാഃ’ പ്രയോജനം’ ഇത്യത്ര ‘ചികിത്സായാഃ പരം വപുഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തസ്യ യദ്വൃത്തമുക്തം ഹി രക്ഷണം ച മയാऽऽദിതഃ | തസ്മിന്നര്ഥാഃ സമാസോക്താ വിസ്തരേണേഹ വക്ഷ്യതേ ||൪||
तस्य यद्वृत्तमुक्तं हि रक्षणं च मयाऽऽदितः | तस्मिन्नर्थाः समासोक्ता विस्तरेणेह वक्ष्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
നനു, ചാനാഗതബാധ ഏവ സ്വസ്ഥവൃത്തസ്യ ദര്ശിതത്വാത് കസ്മാത് പുനരത്ര തദഭിധാനമിത്യാശങ്ക്യാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യ സ്വസ്ഥസ്യ| ആദിതഃ അനാഗതബാധേ| തസ്മിന് അനാഗതബാധോക്തസ്വസ്ഥവൃത്തേ| സമാസോക്താഃ സങ്ക്ഷേപേണൈവോക്താഃ| ഇഹ അസ്മിന്നധ്യായേ, വക്ഷ്യതേ ‘സ്വസ്ഥവൃതം’ ഇതി ശേഷഃ| കേചിത് ‘വിസ്തരസ്തസ്യ വക്ഷ്യതേ’ ഇതി പഠന്തി, തസ്യേതി സ്വസ്ഥവൃത്തസ്യ| അപരേ ‘വിസ്തരശ്ചാത്ര വക്ഷ്യതേ’ ഇതി പഠിത്വാ തേഷാമര്ഥാനാം വിസ്തരോऽത്ര വക്ഷ്യതേ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
യസ്മിന് യസ്മിന്നൃതൌ യേ യേ ദോഷാഃ കുപ്യന്തി ദേഹിനാമ് | തേഷു തേഷു പ്രദാതവ്യാഃ രസാസ്തേ തേ വിജാനതാ ||൫||
यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् | तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्ते ते विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
ഋത്വാശ്രയം സ്വസ്ഥവൃതം സങ്ക്ഷേപേണാഹ- യസ്മിന്നിത്യാദി| ദേഹിനാമിത്യത്ര ദേഹിശബ്ദേനാമേദോപചാരാച്ഛരീരമുച്യതേ; ന ആത്മാ, തസ്യ നിര്വികാരത്വാത| തേഷു തേഷ്വിതി ധാതുഷു| തേ തേ രസാഃ തദ്ദോഷപ്രത്യനീകാ രസാഃ| അത്ര രസശബ്ദേന രസവന്തി ദ്രവ്യാണി ഭണ്യന്തേ, കേവലരസസ്യോപയോഗാസമ്ഭവാത്| വിജാനതാ വൈദ്യേന||൫||
Adhikarana 5 (6-12) · Śloka 13
പ്രക്ലിന്നത്വാച്ഛരീരാണാം വര്ഷാസു ഭിഷജാ ഖലു | മന്ദേऽഗ്നൌ കോപമായാന്തി സര്വേഷാം മാരുതാദയഃ ||൬|| തസ്മാത് ക്ലേദവിശുദ്ധ്യര്ഥം ദോഷസംഹരണായ ച | കഷായതിക്തകടുകൈ രസൈര്യുക്തമപദ്രവമ് ||൭|| നാതിസ്നിഗ്ധം നാതിരൂക്ഷമുഷ്ണം ദീപനമേവ ച | ദേയമന്നം നൃപതയേ യജ്ജലം ചോക്തമാദിതഃ ||൮|| തപ്താവരതമമ്ഭോ വാ പിബേന്മധുസമായുതമ് | അഹ്നി മേഘാനിലാവിഷ്ടേऽത്യര്ഥശീതാമ്ബുസങ്കുലേ ||൯|| തരുണത്വാദ്വിദാഹം ച ഗച്ഛന്ത്യോഷധയസ്തദാ | മതിമാംസ്തന്നിമിത്തം ച നാതിവ്യായാമമാചരേത് ||൧൦|| അത്യമ്ബുപാനാവശ്യായഗ്രാമ്യധര്മാതപാംസ്ത്യജേത് | ഭൂബാഷ്പപരിഹാരാര്ഥം ശയീത ച വിഹായസി ||൧൧|| ശീതേ സാഗ്നൌ നിവാതേ ച ഗുരുപ്രാവരണേ ഗൃഹേ | യായാന്നാഗവധൂഭിശ്ച പ്രശസ്താഗുരുഭൂഷിതഃ ||൧൨|| ദിവാസ്വപ്നമജീര്ണം ച വര്ജയേത്തത്ര യത്നതഃ |൧൩|
प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु | मन्देऽग्नौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादयः ||६|| तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थं दोषसंहरणाय च | कषायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तमपद्रवम् ||७|| नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनमेव च | देयमन्नं नृपतये यज्जलं चोक्तमादितः ||८|| तप्तावरतमम्भो वा पिबेन्मधुसमायुतम् | अह्नि मेघानिलाविष्टेऽत्यर्थशीताम्बुसङ्कुले ||९|| तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा | मतिमांस्तन्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत् ||१०|| अत्यम्बुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपांस्त्यजेत् | भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि ||११|| शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे | यायान्नागवधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः ||१२|| दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः |१३|
🔊 Audio coming soon
ആര്തവവിധിം സങ്ക്ഷേപേണാഭിധായേദാനീം വിസ്തരേണാഹ- പ്രക്ലിന്നത്വാദിത്യാദി| പ്രക്ലിന്നത്വാത് അത്യന്താര്ദ്രത്വാത്| ഭിഷജേതി പദം ‘ദേയമന്നമ്’ ഇത്യത്ര യോജ്യമ്| പ്രക്ലിന്നത്വാദിതി അഗ്നിമാന്ദ്യഹേതുഃ, യതോऽമ്ബുഗുണബാഹുല്യേനാഗ്നിമാന്ദ്യം ഭവതി| നനു, വര്ഷാസു സഞ്ചയരൂപതയാ പിത്തമേവ കുപിതമസ്തി നേതരൌ, തത് കഥം കുപ്യന്തി മാരുതാദയ ഇത്യുക്തം? സത്യം, പ്രാവൃട്പ്രകുപിതോ വായുരുപശമഹേത്വഭാവാദ്വര്ഷാസ്വപി കുപിത ഏവാനുവര്തതേ , കഫശ്ച മേഘനിഃസ്യന്ദാദിഹേതുഭിരസഞ്ചിതോऽപി കുപ്യതി , അതോ യുക്ത ഏവ ദോഷത്രയപ്രകോപഃ| അഥവാ അഗ്നിമാന്ദ്യാദ്ദോഷത്രയപ്രകോപഃ; തഥാ ചോക്തം, - ‘ശമപ്രകോപൌ ദോഷാണാം സര്വേഷാമഗ്നിസംശ്രിതൌ’ ഇതി| തസ്മാദിതി യതോ വര്ഷാസു ശരീരക്ലേദോ ദോഷപ്രകോപശ്ച ഭവതി തസ്മാദിത്യര്ഥഃ| ദോഷസംരക്ഷണം ച സഞ്ചയാദിനിവാരണേന ജ്ഞേയമ്| രസൈര്യുക്തമിത്യന്നമിത്യേതസ്യ വിശേഷണമ്| അപദ്രാവമ് അപഗതദ്രവം, ദ്രവഹീനമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ ‘അഥാദ്രവം’ ഇതി പഠന്തി, ഈഷദ്ദ്രവമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| നാതിസ്നിഗ്ധം നാതിരൂക്ഷം സാധാരണമിത്യര്ഥഃ| നൃപതിഗ്രഹണമ് ഈശ്വരോപലക്ഷണാര്ഥമ്| യജ്ജലം ചോക്തമാദിത ഇതി ‘വര്ഷാസ്വന്തരിക്ഷം’ ഇത്യാദിനാ പാനീയവര്ഗേ കഥിതമ്| തപ്താവരതം ശൃതശീതം, തത് സഞ്ചിതപിത്തോപശമനാര്ഥമ്| മധുസമായുതം സമധു, ഏതച്ചാനുബലസ്യ കഫസ്യോപശമനാര്ഥമ്| നനു, ‘വര്ഷാസു ന പിബേത്തോയം’ ഇത്യനേന സഹ കഥമേതന്ന വിരുധ്യതേ? ഉച്യതേ,- ന പിബേദിത്യസ്യാല്പപാനേ വ്യവസ്ഥിതേഃ| തരുണത്വാത് അഭിനവത്വാത്| വിദാഹമ് അമ്ലപാകമ്| തദാ വര്ഷാകാലേ, തന്നിമിത്തം വിദാഹകാരണാത് | നാതിവ്യായാമമാചരേദിത്യനേന മൃദുവ്യായാമമാചരേദിത്യുക്തം; സ ച ശരീരക്ലേദോപശോഷാര്ഥം വഹ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച| അവശ്യായോ വിനാ മേഘം സൂക്ഷ്മജലകണാനിപാതഃ| ഗ്രാമ്യധര്മോ മൈഥുനമ്| ആതപോ ഘര്മഃ| തഥേതി നാചരേദിത്യര്ഥഃ| വിഹായഃശബ്ദേനാത്ര ധവലഗൃഹോപ്രരിഭൂരഭിപ്രേതാ, അന്യേ മഞ്ചാദികം മന്യന്തേ| ശീതേ സാഗ്നിനിവാതഗൃഹേ ശയനം വാതകോപോപശമനായ| ഗുരുപ്രാവരണോ ഗുരുവസ്ത്രാവൃതാങ്ഗഃ പുരുഷഃ| ഗൃഹേ ഇത്യത്രാപി ശയീത ഇതി യോജ്യമ്| യായാദ് ഗച്ഛേത്| നാഗവധൂഭിരിതി ഹസ്തിനീഗമനം ച കര്ദമാമ്ബുനോഃ പരിഹാരാര്ഥമ്| പ്രശസ്താഗുരുഭൂഷിത ഇതി അഗുരുണഃ, ശൈത്യനിവാരകത്വാത് | അജീര്ണം ചേതി ചകാരാത് പൂര്വാനിലമുദമന്ഥം ച വര്ജയേത്| സരിജ്ജലമവിഹിതത്വേനൈവ വര്ജ്യമ്| തത്രേതി വര്ഷാസു| അതിവ്യായാമാദേര്നിഷേധ്യഗണത്വാദ്ദിവാസ്വപ്നാജീര്ണയോഃ പൃഥഗുപാദാനമത്യന്തനിഷേധാര്ഥമ്||൬-൧൨||-
Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 21
സേവ്യാഃ ശരദി യത്നേന കഷായസ്വാദുതിക്തകാഃ ||൧൩|| ക്ഷീരേക്ഷുവികൃതിക്ഷൌദ്രശാലിമുദ്ഗാദിജാങ്ഗലാഃ | ശ്വേതസ്രജശ്ചന്ദ്രപാദാഃ പ്രദോഷേ ലഘു ചാമ്ബരമ് ||൧൪|| സലിലം ച പ്രസന്നത്വാത് സര്വമേവ തദാ ഹിതമ് | സരഃസ്വാപ്ലവനം ചൈവ കമലോത്പലശാലിഷു ||൧൫|| പ്രദോഷേ ശശിനഃ പാദാശ്ചന്ദനം ചാനുലേപനമ് | തിക്തസ്യ സര്പിഷഃ പാനൈരസൃക്സ്രാവൈശ്ച യുക്തിതഃ ||൧൬|| വര്ഷാസൂപചിതം പിത്തം ഹരേച്ചാപി വിരേചനൈഃ | നോപേയാത്തീക്ഷ്ണമമ്ലോഷ്ണം ക്ഷാരം സ്വപ്നം ദിവാऽऽതപമ് ||൧൭|| രാത്രൌ ജാഗരണം ചൈവ മൈഥുനം ചാപി വര്ജയേത് | (സ്വാദുശീതജലം മേധ്യം ശുചിസ്ഫടികനിര്മലമ് ||൧൮|| ശരച്ചന്ദ്രാംശുനിര്ധൌതമഗസ്ത്യോദയനിര്വിഷമ് | പ്രസന്നത്വാച്ച സലിലം സര്വമേവ തദാ ഹിതമ് ||൧൯|| സചന്ദനം സകര്പൂരം വാസശ്ചാമലിനം ലഘു | ഭജേച്ച ശാരദം മാല്യം സീധോഃ പാനം ച യുക്തിതഃ ||൨൦|| പിത്തപ്രശമനം യച്ച തച്ച സര്വം സമാചരേത്) |൨൧|
सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः ||१३|| क्षीरेक्षुविकृतिक्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः | श्वेतस्रजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे लघु चाम्बरम् ||१४|| सलिलं च प्रसन्नत्वात् सर्वमेव तदा हितम् | सरःस्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु ||१५|| प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चानुलेपनम् | तिक्तस्य सर्पिषः पानैरसृक्स्रावैश्च युक्तितः ||१६|| वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरेचनैः | नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवाऽऽतपम् ||१७|| रात्रौ जागरणं चैव मैथुनं चापि वर्जयेत् | (स्वादुशीतजलं मेध्यं शुचिस्फटिकनिर्मलम् ||१८|| शरच्चन्द्रांशुनिर्धौतमगस्त्योदयनिर्विषम् | प्रसन्नत्वाच्च सलिलं सर्वमेव तदा हितम् ||१९|| सचन्दनं सकर्पूरं वासश्चामलिनं लघु | भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः ||२०|| पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सर्वं समाचरेत्) |२१|
🔊 Audio coming soon
വാര്ഷികം വിധിമഭിധായ ശാരദമാഹ- സേവ്യാ ഇത്യാദി| ക്ഷീരേക്ഷുവികൃതീത്യത്ര വികൃതിശബ്ദഃ ക്ഷീരേക്ഷുഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ; ക്ഷീരവികൃതിഃ, ഇക്ഷുവികൃതിരിതി| ക്ഷൌദ്രം മധു| ശാലയോ വിവിധാഃ| മുദ്ഗാദീനാമിത്യാദിശബ്ദാജ്ജീര്ണാ യവഗോധൂമാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ജാങ്ഗലാ ഇതി ഏണാദ്യാ ലാവാദ്യാശ്ച| ശ്വേതസ്രജഃ ശുക്ലപുഷ്പമാലാഃ| ചന്ദ്രപാദാഃ ചന്ദ്രരശ്മയഃ| പ്രദോഷേ രാത്രിപ്രഥമപ്രഹരാര്ധേ| ലഘു ചാമ്ബരം സൂക്ഷ്മവസ്ത്രമ്| സലിലം ച പ്രസന്നത്വാദിതി| യദ്യപി ‘ശരദിസര്വം പ്രസന്നത്വാത്’ ഇത്യനേനൈവ സര്വം ജലം പ്രാപ്തം, തഥാऽപി പ്രകരണാന്തരത്വാദുപാദാനമ്| സരഃസു ദിവ്യഖാതേഷു| ആപ്ലവനം പ്രതരണമ്| കമലോത്പലശാലിഷു കമലോത്പലഭ്രാജിഷു , ശാലിഷ്വിത്യത്ര ശോഭിഷ്വിതി കേചിത് പഠന്തി; കമലാദിയുക്തായാ വിശേഷേണ പിത്തഹരത്വമ്| പ്രദോഷേ ശശിനഃ പാദാ ഇതി പുനരഭിധാനം പ്രദോഷേ ഏവാവശ്യം ചന്ദ്രപാദസേവാ കാര്യാ നതു സര്വരാത്രം, അനുബലകഫസ്യാഭിഷ്യന്ദഭയാത്| പിത്തസംശമനമഭിധായേദാനീം സംശോധനമാഹ- തിക്തസ്യേത്യാദി| തിക്തഘൃതപാനം കഫരക്തപ്രത്യനീകത്വാത്| അസൃങ്ഭോക്ഷണം ച രക്തസ്യ പ്രദുഷ്ടത്വാത്| യുക്തിത ഇതി യോഗതഃ, അതുരബലാദികം വീക്ഷ്യേത്യര്ഥഃ| സേവ്യമഭിധായ വര്ജ്യമാഹ- നോപേയാദിത്യാദി| നോപേയാത് ന സേവേത| സ്വപ്നം ദിവേതി ദിവാസ്വാപമ്| മൈഥുനം ചാപീത്യത്ര അപിശബ്ദാദവശ്യായപുരോവാതാദികമപി സമാനതന്ത്രോക്തം വര്ജയേത്||൧൩-൨൦||-
Adhikarana 7 (21-31) · Śloka 31
(ഹേമന്തഃ ശീതലോ രൂക്ഷോ മന്ദസൂര്യോऽനിലാകുലഃ ||൨൧|| തതസ്തു ശീതമാസാദ്യ വായുസ്തത്ര പ്രകുപ്യതി | കോഷ്ഠസ്ഥഃ ശീതസംസ്പര്ശാദന്തഃപിണ്ഡീകൃതോऽനലഃ ||൨൨|| രസമുച്ഛോഷയത്യാശു തസ്മാത് സ്നിഗ്ധം തദാ ഹിതമ്) | ഹേമന്തേ ലവണക്ഷാരതിക്താമ്ലകടുകോത്കടമ് ||൨൩|| സസര്പിസ്തൈലമഹിമമശനം ഹിതമുച്യതേ | തീക്ഷ്ണാന്യപി ച പാനാനി പിബേദഗുരുഭൂഷിതഃ ||൨൪|| തൈലാക്തസ്യ സുഖോഷ്ണേ ച വാരികോഷ്ഠേऽവഗാഹനമ് | സാങ്ഗാരയാനേ മഹതി കൌശേയാസ്തരണാസ്തൃതേ ||൨൫|| ശയീത ശയനേ തൈസ്തൈര്വൃതോ ഗര്ഭഗൃഹോദരേ | സ്ത്രീഃ ശ്ലിഷ്ട്വാऽഗുരുധൂപാഢ്യാഃ പീനോരുജഘനസ്തനീഃ ||൨൬|| പ്രകാമം ച നിഷേവേത മൈഥുനം തര്പിതോ നൃപഃ | (മധുരം തിക്തകടുകമമ്ലം ലവണമേവ ച ||൨൭|| അന്നപാനം തിലാന് മാഷാഞ്ഛാകാനി ച ദധീനി ച | തഥേക്ഷുവികൃതീഃ ശാലീന് സുഗന്ധാംശ്ച നവാനപി ||൨൮|| പ്രസഹാനൂപമാംസാനി ക്രവ്യാദബിലശായിനാമ് | ഔദകാനാം പ്ലവാനാം ച പാദിനാം ചോപസേവയേത് ||൨൯|| മദ്യാനി ച പ്രസന്നാനി യച്ച കിഞ്ചിത് ബലപ്രദമ് | കാമതസ്തന്നിഷേവേത പുഷ്ടിമിച്ഛന് ഹിമാഗമേ ||൩൦|| ദിവാസ്വപ്നമജീര്ണം ച വര്ജയേത്തത്ര യത്നതഃ) | ഏഷ ഏവ വിധിഃ കാര്യഃ ശിശിരേ സമുദാഹൃതഃ ||൩൧||
(हेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्योऽनिलाकुलः ||२१|| ततस्तु शीतमासाद्य वायुस्तत्र प्रकुप्यति | कोष्ठस्थः शीतसंस्पर्शादन्तःपिण्डीकृतोऽनलः ||२२|| रसमुच्छोषयत्याशु तस्मात् स्निग्धं तदा हितम्) | हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम् ||२३|| ससर्पिस्तैलमहिममशनं हितमुच्यते | तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिबेदगुरुभूषितः ||२४|| तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्ठेऽवगाहनम् | साङ्गारयाने महति कौशेयास्तरणास्तृते ||२५|| शयीत शयने तैस्तैर्वृतो गर्भगृहोदरे | स्त्रीः श्लिष्ट्वाऽगुरुधूपाढ्याः पीनोरुजघनस्तनीः ||२६|| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः | (मधुरं तिक्तकटुकमम्लं लवणमेव च ||२७|| अन्नपानं तिलान् माषाञ्छाकानि च दधीनि च | तथेक्षुविकृतीः शालीन् सुगन्धांश्च नवानपि ||२८|| प्रसहानूपमांसानि क्रव्यादबिलशायिनाम् | औदकानां प्लवानां च पादिनां चोपसेवयेत् ||२९|| मद्यानि च प्रसन्नानि यच्च किञ्चित् बलप्रदम् | कामतस्तन्निषेवेत पुष्टिमिच्छन् हिमागमे ||३०|| दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः) | एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഹൈമന്തികം വിധിമാഹ- ഹേമന്ത ഇത്യാദി| അഹിമമ് ഉഷ്ണമ്| അശനം ഭോജനം, പാനാനി മദ്യാദീനി| അഗുരുഭൂഷിതഃ അഗുരുചൂര്ണാവലിപ്തഃ| വാരികോഷ്ഠേ പാഷാണാദിവിരചിതേ കുശൂലാകാരേ ജലപാത്രേ| സാങ്ഗാരയാനേ അങ്ഗാരപൂര്ണശകടികാസഹിതേ, ഏതദ്ഗര്ഭഗൃഹോദരേ ഇത്യേതസ്യ വിശേഷണമ്| മഹതി വിസ്തീര്ണേ| കൌശേയാസ്തരണാസ്തൃതേ പട്ടവസ്ത്രീയതൂലികാച്ഛാദിതേ| കൌശേയമിത്യുപലക്ഷണം, തേന പ്രാവാരാജിനാദീനി തന്ത്രാന്തരോക്താനി ഗൃഹ്യന്തേ| തൈസ്തൈരിതി ശീതാപഹൈസ്തന്ത്രാന്തരോക്തൈര്വസ്ത്രവിശേഷൈഃ, വൃത ഇതി ആച്ഛാദിതാങ്ഗഃ പുരുഷഃ| ഗര്ഭഗൃഹോദരേ ഇതി ബൃഹദ്ഗൃഹമധ്യേ അപരം യത് ക്ഷുദ്രഗൃഹം തസ്യാഭ്യന്തരേ| ഗര്ഭഗൃഹോദരേ ഇത്യുപലക്ഷണം, തേന ഭൂഗൃഹമപി ഗൃഹ്യതേ| ശ്ലിഷ്ട്വാ ആലിങ്ഗ്യ| പീനം മാംസലം, ഊരു ജാനുവങ്ക്ഷണയോര്മധ്യം, ജഘനം കഠ്യാ അഗ്രിമഭാഗഃ| നനു, തന്ത്രാന്തരേ ‘ഗോരസാനിക്ഷുവികൃതീഃ’ ഇത്യാദിനാ യാദൃശ ആഹാരോ ഹേമന്തേ ദര്ശിതസ്താദൃശഃ കിമിതി ന നിര്ദിഷ്ടഃ? സത്യം, ഹേമന്തേ സഞ്ചീയമാനസ്യ കഫസ്യ ശൈത്യാത് പ്രകുപിതസ്യ വാതസ്യോപശമനാര്ഥം സാധാരണ ഏവ വിധിര്യസ്മാദ്യുക്തഃ, അതഃ സാധാരണവിധിരത്ര നിര്ദിഷ്ടോ ന താദൃശ ആഹാരഃ| യദ്യേവം തര്ഹി തന്ത്രാന്തരേ താദൃശ ഏവാഹാരഃ കുതോ നിര്ദിഷ്ട ഇതി ചേത്? ഉച്യതേ- ഹേമന്തേ ശീതാനിലസ്പര്ശസംരുദ്ധോ ബലീ വഹ്നിര്യദി താദൃശമാഹാരം ന ലഭതേ തദാ ധാതുക്ഷയമാവഹതി, ധാതുക്ഷയാച്ച തീവ്രവാതകോപഃ സ്യാദിതി ഭയാത്തന്ത്രാന്തരേ താദൃശ ആഹാരോ ദര്ശിതഃ| (അഥവാ യസ്മാദ്ധേമന്തേ പ്രബലാഗ്നിത്വാദപഥ്യക്ഷമോ ദേഹോ ഭവതി)| കാര്തികകുണ്ഡോऽമും പാഠമന്യഥാ പഠതി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ| ഹേമന്തശിശിരയോസ്തുല്യത്വാദ്ധൈമന്തിക ഏവ വിധിഃ ശിശിരേऽപി സേവ്യഃ; അതഃ ശിശിരവിധാനം പൃഥങ്ഗോക്തമ്| യത്കേചിദത്ര വര്ജ്യവിധാനം ‘...പ്രാഗ്വാതം രൂക്ഷഭോജനമ്| വാതലാനി ച ദ്രവ്യാണി ശീതസ്നാനം ച വര്ജയേത്’ ഇതി പഠന്തി; സ ത്വനാര്ഷഃ പാഠഃ, പരമ്പരാവിച്ഛേദാസ്മരണാത് സമാനതന്ത്രാനഭിധാനാച്ച||൨൧-൩൧||
Adhikarana 8 (32-39) · Śloka 40
(ഹേമന്തേ നിചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ശൈത്യാച്ഛീതശരീരിണാമ് | ഔഷ്ണ്യാദ്വസന്തേ കുപിതഃ കുരുതേ ച ഗദാന് ബഹൂന് ||൩൨|| തതോऽമ്ലമധുരസ്നിഗ്ധലവണാനി ഗുരൂണി ച | വര്ജയേദ്വമനാദീനി കര്മാണ്യപി ച കാരയേത് ||൩൩|| ഷഷ്ടികാന്നം യവാഞ്ഛീതാന് മുദ്ഗാന് നീവാരകോദ്രവാന് | ലാവാദിവിഷ്കിരരസൈര്ദദ്യാദ്യൂഷൈശ്ച യുക്തിതഃ ||൩൪|| പടോലനിമ്ബവാര്താകതിക്തകൈശ്ച ഹിമാത്യയേ | സേവേന്മധ്വാസവാരിഷ്ടാന് സീധുമാധ്വീകമാധവാന് ||൩൫|| വ്യായാമമഞ്ജനം ധൂമം തീക്ഷ്ണം ച കവലഗ്രഹമ് | സുഖാമ്ബുനാ ച സര്വാര്ഥാന് സേവേത കുസുമാഗമേ) ||൩൬|| തീക്ഷ്ണരൂക്ഷകടുക്ഷാരകഷായം കോഷ്ണമദ്രവമ് | യവമുദ്ഗമധുപ്രായം വസന്തേ ഭോജനം ഹിതമ് ||൩൭|| വ്യായമോऽത്ര നിയുദ്ധാധ്വശിലാനിര്ഘാതജോ ഹിതഃ | ഉത്സാദനം തഥാ സ്നാനം വനിതാഃ കാനനാനി ച ||൩൮|| സേവേത നിര്ഹരേച്ചാപി ഹേമന്തോപചിതം കഫമ് | ശിരോവിരേകവമനനിരൂഹകവലാദിഭിഃ ||൩൯|| വര്ജയേന്മധുരസ്നിഗ്ധദിവാസ്വപ്നഗുരുദ്രവാന് |൪൦|
(हेमन्ते निचितः श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् | औष्ण्याद्वसन्ते कुपितः कुरुते च गदान् बहून् ||३२|| ततोऽम्लमधुरस्निग्धलवणानि गुरूणि च | वर्जयेद्वमनादीनि कर्माण्यपि च कारयेत् ||३३|| षष्टिकान्नं यवाञ्छीतान् मुद्गान् नीवारकोद्रवान् | लावादिविष्किररसैर्दद्याद्यूषैश्च युक्तितः ||३४|| पटोलनिम्बवार्ताकतिक्तकैश्च हिमात्यये | सेवेन्मध्वासवारिष्टान् सीधुमाध्वीकमाधवान् ||३५|| व्यायाममञ्जनं धूमं तीक्ष्णं च कवलग्रहम् | सुखाम्बुना च सर्वार्थान् सेवेत कुसुमागमे) ||३६|| तीक्ष्णरूक्षकटुक्षारकषायं कोष्णमद्रवम् | यवमुद्गमधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम् ||३७|| व्यायमोऽत्र नियुद्धाध्वशिलानिर्घातजो हितः | उत्सादनं तथा स्नानं वनिताः काननानि च ||३८|| सेवेत निर्हरेच्चापि हेमन्तोपचितं कफम् | शिरोविरेकवमननिरूहकवलादिभिः ||३९|| वर्जयेन्मधुरस्निग्धदिवास्वप्नगुरुद्रवान् |४०|
🔊 Audio coming soon
വസന്തവിധിമാഹ- ഔഷ്ണ്യാദിത്യാദി| കോഷ്ണമ് ഈഷദുഷ്ണമ്| അദ്രവം ദ്രവരഹിതമ്| യവമുദ്ഗമധുപ്രായം യവാദിബഹുലമ്| വ്യായാമഃ ശരീരായാസജനകം കര്മ| അത്ര വസന്തേ| നിയുദ്ധാദികം വ്യായാമ ഇത്യേതസ്യ വിവരണമ്| നിയുദ്ധം ബാഹുയുദ്ധമ്, അധ്വാ മാര്ഗഗമനം, ശിലാനിര്ഘാതഃ പാഷാണാസ്ഫാലനമ്| ഉത്സാദനമ് ഉദ്വര്തനമ്| വനിതാഃ സ്ത്രിയഃ| സംശമനമഭിധായ സംശോധനമാഹ- നിര്ഹരേച്ചാപീത്യാദി| ശിരോവിരേകഃ നസ്യമ്| യദ്യപി ബാഹുല്യേന വാതേ നിരൂഹോऽഭിഹിതഃ, തഥാऽപി സര്വദോഷഹരത്വാത് കഫേऽപി യോജ്യഃ| തഥാ ച, - “ബസ്തിര്വാതേ ച പിത്തേ ച കഫേ രക്തേ ച ശസ്യതേ” ഇത്യാദി| കവലോ ഗണ്ഡൂഷഭേദഃ| വര്ജ്യമാഹ- വര്ജയേദിത്യാദി| മധുരാദിവര്ജനമ് ഉത്ക്ലേശപരിഹാരാര്ഥമ്| കേചിദത്ര ‘ഹേമന്തേ നിചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ’ ഇത്യാദികം പാഠം പഠന്തി, സ ച ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത് പരിത്യക്തഃ||൩൨-൩൯||-
Adhikarana 9 (40) · Śloka 41
വ്യായാമമുഷ്ണമായാസം മൈഥുനം പരിശോഷി ച ||൪൦|| രസാംശ്ചാഗ്നിഗുണോദ്രിക്താന് നിദാഘേ പരിവര്ജയേത് |൪൧|
व्यायाममुष्णमायासं मैथुनं परिशोषि च ||४०|| रसांश्चाग्निगुणोद्रिक्तान् निदाघे परिवर्जयेत् |४१|
🔊 Audio coming soon
യസ്മാദ്ഗ്രീഷ്മേ വ്യായാമാദിസേവനാത്തീവ്രതരാ രോഗാ ഭവന്ത്യതോ വ്യായാമാദിസേവാം ത്യജേദിതി പ്രതിപാദനാര്ഥം ഗ്രൈഷ്മം വിധിം വിവക്ഷുരാദൌ വര്ജനീയാനാഹ- വ്യായാമമിത്യാദി| തത്രായാസസ്യാല്പക്ലേശതയാ വ്യയാമതോ ഭേദഃ| ഉഷ്ണമ് ആതപാദികമ്| മൈഥുനമിതി യദ്യപി പൂര്വമനാഗതാബാധേ ഗ്രീഷ്മകാലേ പക്ഷാന്മൈഥുനമുക്തം, തഥാऽപ്യത്ര യത്തസ്യ സര്വഥാ നിഷേധാഭിധാനം തദ്ഗ്രീഷ്മസ്യാതിരൂക്ഷതാപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| പരിശോഷി ശോഷണാത്മകമ് | അഗ്നിഗുണോദ്രിക്താ രസാഃ കട്വമ്ലലവണാഃ||൪൦||
Adhikarana 10 (41-45) · Śloka 46
സരാംസി സരിതോ വാപീര്വനാനി രുചിരാണി ച ||൪൧|| ചന്ദനാനി പരാര്ധ്യാനി സ്രജഃ സകമലോത്പലാഃ | താലവൃന്താനിലാഹാരാംസ്തഥാ ശീതഗൃഹാണി ച ||൪൨|| ഘര്മകാലേ നിഷേവേത വാസാംസി സുലഘൂനി ച | ശര്കരാഖണ്ഡദിഗ്ധാനി സുഗന്ധീനി ഹിമാനി ച ||൪൩|| പാനകാനി ച സേവേത മന്ഥാംശ്ചാപി സശര്കരാന് | ഭോജനം ച ഹിതം ശീതം സഘൃതം മധുരദ്രവമ് ||൪൪|| ശൃതേന പയസാ രാത്രൌ ശര്കരാമധുരേണ ച | പ്രത്യഗ്രകുസുമാകീര്ണേ ശയനേ ഹര്മ്യസംസ്ഥിതേ ||൪൫|| ശയീത ചന്ദനാര്ദ്രാങ്ഗഃ സ്പൃശ്യമാനോऽനിലൈഃ സുഖൈഃ |൪൬|
सरांसि सरितो वापीर्वनानि रुचिराणि च ||४१|| चन्दनानि परार्ध्यानि स्रजः सकमलोत्पलाः | तालवृन्तानिलाहारांस्तथा शीतगृहाणि च ||४२|| घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च | शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमानि च ||४३|| पानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशर्करान् | भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्रवम् ||४४|| शृतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेण च | प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे शयने हर्म्यसंस्थिते ||४५|| शयीत चन्दनार्द्राङ्गः स्पृश्यमानोऽनिलैः सुखैः |४६|
🔊 Audio coming soon
അതഃപരം സേവനീയാനാഹ- സരാംസീത്യാദി| സരാംസി അമനുഷ്യഖാതാനി ജലാധാരാണി, സരിത് നദീ, വാപീ പാഷാണാദിബദ്ധാ സസോപാനാ സ്വല്പാ ജലാധാരികാ| വനാനി രുചിരാണീതി സച്ഛായാനി മനോഹരാണി കാനനാനി| പരാര്ധ്യാനി ഉത്കൃഷ്ടാനി| താലവൃന്താനിലാന് താലപത്രവിരചിതവ്യജനപവനാന്| ദിഗ്ധാനി യുക്താനി| സുഗന്ധീനി കര്പൂരാദിവാസിതാനി| ഹിമാനി ശീതലാനി| പാനകാനി ചേതി ചകാരാന്മദ്യോചിതസ്യ ബഹൂദകം മദ്യം കേചിദിച്ഛന്തി| മധുരദ്രവോ രസാലപാനകാദിര്യത്ര ഭോജനേ തന്മധുരദ്രവമ്| മന്ഥാന് ജലഘൃതാക്തസക്തൂന്| ശൃതേന പയസാ ക്വഥിതേന ദുഗ്ധേന| ഭോജനം രാത്രൌ ഹിതമിത്യുക്തേ ദിവാ മന്ഥാദിപാനമേവേതി ഗമ്യതേ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം- “ദിവാ പാനാനി ശീതാനി ഹിതം രാത്രൌ ച ഭോജനമ്| സസര്പിഃശര്കരം ശീതം ശൃതേന പയസാ യുതമ്” ഇതി| പ്രത്യഗ്രകുസുമാകീര്ണേ ഇതി നൂതനപുഷ്പാസ്തൃതേ| ഹര്മ്യസംശ്രിതേ ധവലഗൃഹോപരിസ്ഥിതേ| ശയീതേത്യത്രാപി രാത്രാവിതി സമ്ബധ്യതേ; തേന രാത്രൌ ഹര്മ്യപൃഷ്ഠേ ശയീത, ദിവാ തു ശീതഗൃഹേ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്- ‘ദിവാ ശീതഗൃഹേ നിദ്രാം നിശി ചന്ദ്രാംശുശീതലേ| ഭജേച്ചന്ദനദിഗ്ധാങ്ഗഃ പ്രവാതേ ഹര്മ്യമസ്തകേ’ (ച. സൂ. ൬) ഇതി| സുഖൈഃ സുഖോത്പാദകൈഃ| അത്ര കേചിദ്ബഹൂനി പാഠാന്തരാണി മന്യന്തേ; താനി തു വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാനി||൪൧-൪൫||-
Adhikarana 11 (46-54) · Śloka 55
താപാത്യയേ ഹിതാ നിത്യം രസാ യേ ഗുരവസ്ത്രയഃ ||൪൬|| പയോ മാംസരസാഃ കോഷ്ണാസ്തൈലാനി ച ഘൃതാനി ച | ബൃംഹണം ചാപി യത്കിഞ്ചിദഭിഷ്യന്ദി തഥൈവ ച ||൪൭|| നിദാഘോപചിതം ചൈവ പ്രകുപ്യന്തം സമീരണമ് | നിഹന്യാദനിലഘ്നേന വിധിനാ വിധികോവിദഃ ||൪൮|| നദീജലം രൂക്ഷമുഷ്ണമുദമന്ഥം തഥാऽऽതപമ് | വ്യായാമം ച ദിവാസ്വപ്നം വ്യവായം ചാത്ര വര്ജയേത് ||൪൯|| നവാന്നരൂക്ഷശീതാമ്ബുസക്തൂംശ്ചാപി വിവര്ജയേത് | യവഷഷ്ടികഗോധൂമാന് ശാലീംശ്ചാപ്യനവാംസ്തഥാ ||൫൦|| ഹര്മ്യമധ്യേ നിവാതേ ച ഭജേച്ഛയ്യാം മൃദൂത്തരാമ് | സവിഷപ്രാണിവിണ്മൂത്രലാലാദിഷ്ഠീവനാദിഭിഃ ||൫൧|| സമാപ്ലുതം തദാ തോയമാന്തരീക്ഷം വിഷോപമമ് | വായുനാ വിഷദുഷ്ടേന പ്രാവൃഷേണ്യേന ദൂഷിതമ് ||൫൨|| തദ്ധി സര്വോപയോഗേഷു തസ്മിന് കാലേ വിവര്ജയേത് | അരിഷ്ടാസവമൈരേയാന് സോപദംശാംസ്തു യുക്തിതഃ ||൫൩|| പിബേത് പ്രാവൃഷി ജീര്ണാംസ്തു രാത്രൌ താനപി വര്ജയേത് | നിരൂഹൈര്ബസ്തിഭിശ്ചാന്യൈസ്തഭാऽന്യൈര്മാരുതാപഹൈഃ ||൫൪|| കുപിതം ശമയേദ്വായും വാര്ഷികം ചാചരേദ്വിധിമ് |൫൫|
तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरवस्त्रयः ||४६|| पयो मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च | बृंहणं चापि यत्किञ्चिदभिष्यन्दि तथैव च ||४७|| निदाघोपचितं चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् | निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः ||४८|| नदीजलं रूक्षमुष्णमुदमन्थं तथाऽऽतपम् | व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवायं चात्र वर्जयेत् ||४९|| नवान्नरूक्षशीताम्बुसक्तूंश्चापि विवर्जयेत् | यवषष्टिकगोधूमान् शालींश्चाप्यनवांस्तथा ||५०|| हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छय्यां मृदूत्तराम् | सविषप्राणिविण्मूत्रलालादिष्ठीवनादिभिः ||५१|| समाप्लुतं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोपमम् | वायुना विषदुष्टेन प्रावृषेण्येन दूषितम् ||५२|| तद्धि सर्वोपयोगेषु तस्मिन् काले विवर्जयेत् | अरिष्टासवमैरेयान् सोपदंशांस्तु युक्तितः ||५३|| पिबेत् प्रावृषि जीर्णांस्तु रात्रौ तानपि वर्जयेत् | निरूहैर्बस्तिभिश्चान्यैस्तभाऽन्यैर्मारुतापहैः ||५४|| कुपितं शमयेद्वायुं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् |५५|
🔊 Audio coming soon
ഏവം നൈദാഘം വിധിമുപദിശ്യാധുനാ പ്രാവൃഷേണ്യം ബ്രവീതി- താപാത്യയ ഇത്യാദി| ഗുരവസ്ത്രയോ രസാ മധുരാമ്ലലവണാഃ| ബൃംഹണം ചാപി യത്കിഞ്ചിദഭിഷ്യന്ദി തഥൈവ ചേതി ആദാനകര്ശിതസ്യപ്യായനാര്ഥമ്| യദ്യപി മധുരത്വേനൈവ പയഃപ്രഭൃതികം പ്രാപ്തം തഥാऽപി തേഷാമുപാദാനമത്യന്തഹിതത്വാപാദനാര്ഥമ്| ബൃംഹണം ചാത്യര്ഥകര്ശിതസ്യോപചയാര്ഥമ്| യത് കിഞ്ചിദിതി തൃപ്തിജനകമ്| നിദാഘോപചിതം ഗ്രീഷ്മകാലസഞ്ചിതം, പ്രകുപ്യന്തം പ്രകോപം ഗച്ഛന്തം, സമീരണം വാതമ്| അനിലഘ്നേന വിധിനാ സ്നേഹസ്വേദാദിനാ| വിധികോവിദോ വിധാനപണ്ഡിതഃ| അത്രാപി കേചിത് പാഠാന്തരം പഠന്തി, തദപി ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത്ത്യക്തമ്| നനു, വര്ഷാഹേമന്തഗ്രീഷ്മേഷു ദോഷസഞ്ചയ ഏവ വമനാദിനാ സംശോധനം നിഷേവതഃ ശരദ്വസന്തപ്രാവൃട്സു ദോഷപ്രകോപ ഏവ നാസ്തി, കുതസ്തത്രോക്തോ വിധിഃ സാര്ഥകഃ, തഥാ ചാന്യത്രാപ്യുക്തം, - ‘സഞ്ചയേऽപഹൃതാ ദോഷാ ലഭന്തേ നോത്തരാ ഗതീഃ’- ഇതി| നൈവം, ഹേത്വന്തരവശാദ്യത്ര സഞ്ചയപൂര്വകഃ പ്രകോപസ്തത്ര പ്രതിദോഷപ്രകോപം സഞ്ചയ ഏവ വിധിഃ സംശോധനാഖ്യ ഉക്തഃ; യസ്തു സഞ്ചയോ യഥര്തുവിധിസേവിനഃ, തത്ര സ്വസ്ഥവൃത്തവിധിനാ സംശമനം കാര്യമ്||൪൬-൫൪||-
Adhikarana 12 (55) · Śloka 56
ഋതാവൃതൌ യ ഏതേന വിധിനാ വര്തതേ നരഃ ||൫൫|| ഘോരാനൃതുകൃതാന് രോഗാന്നാപ്നോതി സ കദാചന |൫൬|
ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्तते नरः ||५५|| घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन |५६|
🔊 Audio coming soon
ഏവമാര്തവവിധിമഭിധായേദാനീം തമനുസരതോ മാനവസ്യ സ്വാസ്ഥ്യലാഭമാഹ- ഋതാവൃതാവിത്യാദി| ഏതേന അനന്തരോക്തേന| ഋതുകൃതാനിതി ഋതുകൃതശീതോഷ്ണാദിഭിഃ കൃതാന്| രോഗാന് ജ്വരാദികാന്| കാര്തികസ്ത ‘ദോഷാന്’ ഇതി പഠിത്വാ ദോഷാന് വാതാദീന് വികൃതാനിതി വ്യാഖ്യാനയതി| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഋതകൃതാനിതി കൃതശബ്ദസ്യാദൌ വിശബ്ദൌ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന ഋതുവികൃതികൃതാന് വാതാദിദോഷാന്നാപ്നുയാദിത്യര്ഥഃ||൫൫|-
Adhikarana 13 (56) · Śloka 56
അത ഊര്ധ്വം ദ്വാദശാശനപ്രവിചാരാന് വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷദ്രവശുഷ്കൈകകാലികദ്വികാലികൌഷധയുക്തമാത്രാഹീനദോഷപ്രശമനവൃത്ത്യര്ഥാഃ ||൫൬||
अत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारान् वक्ष्यामः | तत्र शीतोष्णस्निग्धरूक्षद्रवशुष्कैककालिकद्विकालिकौषधयुक्तमात्राहीनदोषप्रशमनवृत्त्यर्थाः ||५६||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരമശനപ്രവിചാരാന് വിവക്ഷുരാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| അശനം ഭോജനം, വിചാരോऽത്ര പൃഥഗ്ഭാവഃ| നനു , ദ്വാദശാശനപ്രവിചാരസ്യ രോഗവിഷയത്വാത് സ്വസ്ഥവൃത്തേऽശനപ്രവിഭാഗവിധാനമയുക്തം? ഉച്യതേ- സ്വസ്ഥേऽപി വയഃപ്രകൃതിഭേദേന സാത്മ്യാസാത്മ്യതയാ ചാഹാരപ്രവിചാരസ്യൌചിത്യാത്| താനേവ ദ്വാദശാശനപ്രവിഭാഗാനാഹ- തത്രേത്യദി| തത്ര തേഷു ദ്വാദശാശനപ്രവിഭാഗേഷു, ശീതാദയോ ദ്വാദശവിധാ ആഹാരാ അപി വൃത്ത്യര്ഥാഃ||൫൬||
Adhikarana 14 (57) · Śloka 57
തൃഷ്ണോഷ്ണമദദാഹാര്താന് രക്തപിത്തവിഷാതുരാന് | മൂര്ച്ഛാര്താന് സ്ത്രീഷു ച ക്ഷീണാന് ശീതൈരന്നൈരുപാചരേത് ||൫൭||
तृष्णोष्णमददाहार्तान् रक्तपित्तविषातुरान् | मूर्च्छार्तान् स्त्रीषु च क्षीणान् शीतैरन्नैरुपाचरेत् ||५७||
🔊 Audio coming soon
സ്വസ്ഥവൃത്താധികാരേ ശീതാദീനാമാഹാരാണാം ക്രമേണ വിഷയാനാഹ- (ശീതാഹാരവിഷയമാഹ)- തൃഷ്ണേത്യാദി| ശീതൈരിതി തൃഷ്ണാദിക്ഷീണാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; തൃഷ്ണാദിപീഡിതാന് നരാന് ശീതസ്പര്ശൈഃ ശീതവീര്യൈശ്ചാന്നപാനൈരുപാചരേദിത്യര്ഥഃ| മദോ മദ്യശോണിതോത്ഥോ വികാരഃ| അന്നൈരിതി ബഹുവചനേന പാനസ്യാപി സ്വീകാരഃ||൫൭||
Adhikarana 15 (58) · Śloka 58
കഫവാതാമയാവിഷ്ടാന് വിരിക്താന് സ്നേഹപായിനഃ | അക്ലിന്നകായാംശ്ച നരാനുഷ്ണൈരന്നൈരുപാചരേത് ||൫൮||
कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्नेहपायिनः | अक्लिन्नकायांश्च नरानुष्णैरन्नैरुपाचरेत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
അഷ്ണാഹാരവിഷയമാഹ- കഫേത്യാദി| കഫവാതാമയാവിഷ്ടാനിതി കഫവാതരോഗാക്രാന്താന്| അക്ലിന്നകായാനിതി ക്ലേദരഹിതശരീരാന്||൫൮||
Adhikarana 16 (59) · Śloka 59
വാതികാന് രൂക്ഷദേഹാംശ്ച വ്യവായോപഹതാംസ്തഥാ | വ്യായാമിനശ്ചാപി നരാന് സ്നിഗ്ധൈരന്നൈരുപാചരേത് ||൫൯||
वातिकान् रूक्षदेहांश्च व्यवायोपहतांस्तथा | व्यायामिनश्चापि नरान् स्निग्धैरन्नैरुपाचरेत् ||५९||
🔊 Audio coming soon
സ്നിഗ്ധാഹാരവിഷയമാഹ- വാതികാനിത്യാദി| വാതികാനിതി വാതപ്രകൃതീന്| വാതികാനാമേവ രൂക്ഷദേഹത്വാദ് വാതികാനിത്യേതാവതൈവ രൂക്ഷദേഹാനിതി സിദ്ധം, വിശേഷേണാഭിധാനമവാതികാനാമപി നിമിത്തതോ രൂക്ഷദേഹതാപന്നാനാം സ്നിഗ്ധാന്നേനോപചരണാര്ഥമ്||൫൯||
Adhikarana 17 (60) · Śloka 60
മേദസാऽഭിപരീതാംസ്തു സ്നിഗ്ധാന്മേഹാതുരാനപി | കഫാഭിപന്നദേഹാംശ്ച രൂക്ഷൈരന്നൈരുപാചരേത് ||൬൦||
मेदसाऽभिपरीतांस्तु स्निग्धान्मेहातुरानपि | कफाभिपन्नदेहांश्च रूक्षैरन्नैरुपाचरेत् ||६०||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷഭോജനവിഷയമാഹ- മേദസാऽഭിപരീതാനിത്യാദി| മേദസാऽഭിപരീതാനിതി മേദോവ്യാപ്തശരീരാനിത്യര്ഥഃ| കഫാഭിപന്നദേഹാന് കഫവ്യാപ്തശരീരാന്| സ്നിഗ്ധാനിതി സ്നിഗ്ധശരീരാന്| കാര്തികസ്ത സ്നിഗ്ധാനിത്യത്ര സ്ഥൂലാനിതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി- മേദസാऽഭിപരീതാനിത്യുക്തേ സ്ഥൂലാനിതി ലബ്ധേ തദഭിധാനം മേദോദുഷ്ടിഭ്യോ വിശേഷേണ സ്ഥാല്യേ രൂക്ഷഭോജനപ്രതിപാദനാര്ഥമ്||൬൦||
Adhikarana 18 (61) · Śloka 61
ശുഷ്കദേഹാന് പിപാസാര്താന് ദുര്ബലാനപി ച ദ്രവൈഃ |൬൧|
शुष्कदेहान् पिपासार्तान् दुर्बलानपि च द्रवैः |६१|
🔊 Audio coming soon
ദ്രവഭോജനവിഷയമാഹ- ശുഷ്കദേഹാനിത്യാദി| ശുഷ്കദേഹാദികാന് ദ്രവബഹുലൈരന്നൈരുപാചരേത്|൬൧|-
Adhikarana 19 (61) · Śloka 61
പ്രക്ലിന്നകായാന് വ്രണിനഃ ശുഷ്കൈര്മേഹിന ഏവ ച ||൬൧||
प्रक्लिन्नकायान् व्रणिनः शुष्कैर्मेहिन एव च ||६१||
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കാഹാരവിഷയമാഹ- പ്രക്ലിന്നേത്യാദി| പ്രക്ലിന്നകായാനിതി കുഷ്ഠിപ്രഭൃതീന് കുഥിതശരീരന്| വ്രണിന ഇതി ക്ലിന്നവ്രണയുക്താന്| വ്രണിതോപാസനീയേ വ്രണിനോ ദ്രവോത്തരമശനമുക്തം, തദക്ലിന്നശുദ്ധവ്രണവിഷയമ്| യദാ പ്രക്ലിന്നകായാനിതി വ്രണിന ഇത്യസ്യ വിശേഷണം തദ അവ്രണാനാം ക്ലിന്നകായാനാം ശുഷ്കാന്നൈരുപചരണം ന സ്യാത്, ന ച തഥേഷ്യതേ, തസ്മാന്നൈവം വിശേഷണമ്; അത്ര തു സക്ലേദത്വാച്ഛുഷ്കം വ്യവസ്ഥിതമിതി||൬൧||
Adhikarana 20 (62) · Śloka 62
ഏകകാലം ഭവേദ്ദേയോ ദുര്ബലാഗ്നിവിവൃദ്ധയേ |൬൨|
एककालं भवेद्देयो दुर्बलाग्निविवृद्धये |६२|
🔊 Audio coming soon
ഏകകാലമിത്യാദി| ഏകകാലമപി ഹീനമാത്ര ഏവ ആഹാരോ ദാതവ്യഃ, വക്ഷ്യമാണവാക്യാത്| ‘ദുര്ബലാഗ്നിവിവൃദ്ധയേ’ ഇത്യത്ര ‘ദുര്ബലായാഗ്നിവൃദ്ധയേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ദുര്ബലശബ്ദേനൈവ ദേഹദൌര്ബല്യാദഗ്നിദൌര്ബല്യമിച്ഛന്തി|൬൨|-
Adhikarana 21 (62) · Śloka 62
സമാഗ്നയേ തഥാऽऽഹാരോ ദ്വികാലമപി പൂജിതഃ ||൬൨||
समाग्नये तथाऽऽहारो द्विकालमपि पूजितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
സമാഗ്നയ ഇത്യാദി| ന കേവലം ദ്വികാലമപി തു ‘അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ’ ഇത്യാദ്യുക്തമാത്രാന്വിതോऽപീത്യശബ്ദേന സമുച്ചീയതേ||൬൨||
Adhikarana 22 (63) · Śloka 63
ഔഷധദ്വേഷിണേ ദേയസ്തഥൌഷധസമായുതഃ |൬൩|
औषधद्वेषिणे देयस्तथौषधसमायुतः |६३|
🔊 Audio coming soon
ഔഷധദ്വേഷിണ ഇത്യാദി| ഔഷധസമായുതഃ ‘ആഹാര’ ഇതി ശേഷഃ|൬൩|-
Adhikarana 23 (63) · Śloka 63
മന്ദാഗ്നയേ രോഗിണേ ച മാത്രാഹീനഃ പ്രശസ്യതേ ||൬൩||
मन्दाग्नये रोगिणे च मात्राहीनः प्रशस्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
ഹീനമാത്രസ്യ ഭോജനസ്യ വിഷയമാഹ- മന്ദാഗ്നയ ഇത്യാദി| മന്ദാനലായ രോഗയുക്തായ ച മാത്രാഹീന ആഹാരോ ദേയഃ; പരമേകകാലമേവ, പൂര്വവാക്യാത്||൬൩||
Adhikarana 24 (64) · Śloka 64
യഥര്തുദത്തസ്ത്വാഹാരോ ദോഷപ്രശമനഃ സ്മൃതഃ |൬൪|
यथर्तुदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः |६४|
🔊 Audio coming soon
യഥാര്ത്വിത്യാദി| യഥര്തുദത്ത ഇതി ഋതും ഋതും പ്രതി യഥാഭിഹിതോ യഥാപ്രവൃത്ത ആഹാരോ ദോഷപ്രശമനഃ കഥിത ഇത്യര്ഥഃ|൬൪|-
Adhikarana 25 (64) · Śloka 64
അതഃ പരം തു സ്വസ്ഥാനാം വൃത്ത്യര്ഥം സര്വ ഏവ ച | പ്രവിചാരാനിമാനേവം ദ്വാദശാത്ര പ്രയോജയേത് ||൬൪||
अतः परं तु स्वस्थानां वृत्त्यर्थं सर्व एव च | प्रविचारानिमानेवं द्वादशात्र प्रयोजयेत् ||६४||
🔊 Audio coming soon
അത ഇത്യാദി| അതഃ പരമിതി അനന്തരോക്താദ്ദോഷപ്രമനാഹാരാത് പരമൂര്ധ്വമ്| വൃത്ത്യര്ഥമിതി ശരീരധാരണാര്ഥമ്| സ്വസ്ഥാനാമിതി സമധാതൂനാം സമദോഷപ്രകൃതീനാം ച| സര്വ ഏവേതി സമസര്വരസ ആഹാരഃ സ്മൃത ഇത്യര്ഥഃ||൬൪||
Adhikarana 26 (65) · Śloka 65
അത ഊര്ധ്വം ദശൌഷധകാലാന് വക്ഷ്യാമഃ | തത്രാഭക്തം പ്രാഗ്ഭക്തമധോഭക്തം മധ്യേഭക്തമന്തരാഭക്തം സഭക്തം സാമുദ്ഗം മുഹുര്മുഹുര്ഗ്രാസം ഗ്രാസാന്തരം ചേതി ദശൌഷധകാലാഃ ||൬൫||
अत ऊर्ध्वं दशौषधकालान् वक्ष्यामः | तत्राभक्तं प्राग्भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्ग्रासं ग्रासान्तरं चेति दशौषधकालाः ||६५||
🔊 Audio coming soon
അതോ ദശൌഷധകാലാന്നിര്ദിശന്നാഹ - അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| തേഷ്വൌഷധകാലേഷ്വഭക്താദികം ദശപ്രകാരമൌഷധം യോജ്യമ്| ഔഷധകാലാന് പ്രത്യേകം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ‘അഭക്തമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘നിര്ഭക്തമ്’ ഇത്യന്തേ പഠന്തി||൬൫||
Adhikarana 27 (66) · Śloka 66
തത്രാഭക്തം തു യത് കേവലമേവൌഷധമുപയുജ്യതേ ||൬൬||
तत्राभक्तं तु यत् केवलमेवौषधमुपयुज्यते ||६६||
🔊 Audio coming soon
തത്രാഭക്തമിത്യാദേരൌഷധകാലോദ്ദേശസ്യ പ്രപഞ്ചമാഹ- തത്രാഭക്തമിത്യാദി| തത്ര തേഷ്വഭക്താദിഷു മധ്യേ യത് കേവലമന്നരഹിതമൌഷധമുപയുജ്യതേ തദഭക്തമ്||൬൬||
Adhikarana 28 (67) · Śloka 67
വീര്യാധികം ഭവതി ഭേഷജമന്നഹീനം ഹന്യാത്തഥാऽऽമയമസംശയമാശു ചൈവ | തദ്ബാലവൃദ്ധവനിതാമൃദവസ്തു പീത്വാ ഗ്ലാനിം പരാം സമുപയാന്തി ബലക്ഷയം ച ||൬൭||
वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तथाऽऽमयमसंशयमाशु चैव | तद्बालवृद्धवनितामृदवस्तु पीत्वा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च ||६७||
🔊 Audio coming soon
അഭക്തസ്യ സ്വരൂപമഭിധായ ഗുണം വിഷയം ച പ്രതിപാദയന്നാഹ- വീര്യാധികമിത്യാദി| വനിതാ സ്ത്രീ, മൃദവഃ സുകുമാരാഃ| ബലാദീനാമഭക്തൌഷധനിഷേധമഭിദധദ്ബാലാദിഭ്യ ഇതരം തു അഭക്തവിഷയം ബോധയതി| തത്രാഭക്തം ത്വിത്യാദികം ഭാഷ്യം, വീര്യാധികമിത്യാദികാ ഗുണാഃ, ബലവൃദ്ധവനിതാമൃദുവിപര്യയോ വിഷയഃ| കാര്തികസ്തു സര്വേഷാമഭക്താദീനാം പ്രാഗേവ സ്വരൂപമഭിധായ പശ്ചാത് സര്വേഷാം ഗുണാന് വിഷയാംശ്ച പ്രതിപാദയതി||൬൭||
Adhikarana 29 (68) · Śloka 68
പ്രാഗ്ഭക്തം നാമ യത് പ്രാഗ്ഭക്തസ്യോപയുജ്യതേ ||൬൮||
प्राग्भक्तं नाम यत् प्राग्भक्तस्योपयुज्यते ||६८||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗ്ഭക്തസ്യേതി ഭക്തസ്യാദാവിത്യര്ഥഃ||൬൮||
Adhikarana 30 (69) · Śloka 69
ശീഘ്രം വിപാകമുപയാതി ബലം ന ഹിംസ്യാദന്നാവൃതം ന ച മുഹുര്വദനാന്നിരേതി | പ്രാഗ്ഭക്തസേവിതമഥൌഷധമേതദേവ ദദ്യാച്ച വൃദ്ധശിശുഭീരുകൃശാങ്ഗനാഭ്യഃ ||൬൯||
शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति | प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुकृशाङ्गनाभ्यः ||६९||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗ്ഭക്തസ്യ ഗുണം വിഷയം ചാഹ ശീഘ്രമിത്യാദി| ആഹാരാവൃതത്വാന്മുഹുര്മുഹുര്വാരംവാരം വക്ത്രാദ്ബഹിര്ന നിരേതി| വിപാകം സുഖപരിണാമമ്| ന ചേതി നിരേതീത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ| വദനാത് മുഖകുഹരാത്| നിരേതി നിര്ഗച്ഛതി| ഔഷധമേതദേവേതി പ്രാഗ്ഭക്താഖ്യമൌഷധമ്||൬൯||
Adhikarana 31 (70) · Śloka 70
അധോഭക്തം നാമ- യദധോ ഭക്തസ്യേതി ||൭൦||
अधोभक्तं नाम- यदधो भक्तस्येति ||७०||
🔊 Audio coming soon
അധോഭക്തസ്യ സ്വരൂപമാഹ- അധോഭക്തമിത്യാദി| അധോഭക്തസ്യേതി ഭോജനാന്ത ഇത്യര്ഥഃ||൭൦||
Adhikarana 32 (71) · Śloka 71
മധ്യേഭക്തം നാമ- യന്മധ്യേ ഭക്തസ്യ പീയതേ ||൭൧||
मध्येभक्तं नाम- यन्मध्ये भक्तस्य पीयते ||७१||
🔊 Audio coming soon
മധ്യേഭക്തമാഹ- മാധ്യേഭക്തമിത്യാദി||൭൧||
Adhikarana 33 (72) · Śloka 72
പീതം യദന്നമുപയുജ്യ തദൂര്ധ്വകായേ ഹന്യാദ്ഗദാന് ബഹുവിധാംശ്ച ബലം ദദാതി | മധ്യേ തു പീതമപഹന്ത്യവിസാരിഭാവാദ്യേ മധ്യദേഹമഭിഭൂയ ഭവന്തി രോഗാഃ ||൭൨||
पीतं यदन्नमुपयुज्य तदूर्ध्वकाये हन्याद्गदान् बहुविधांश्च बलं ददाति | मध्ये तु पीतमपहन्त्यविसारिभावाद्ये मध्यदेहमभिभूय भवन्ति रोगाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
അധോഭക്തമധ്യേഭക്തയോര്ഗുണമാഹ- പീതമിത്യാദി| ബലം ദദാതീതി ഊര്ധ്വകായ ഏവ| മധ്യേ തു പീതം ‘ഭക്തസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| അവിസാരിഭാവാത് അവിപ്രസരണസ്വഭാവാത്| മധ്യദേശം കോഷ്ഠമ്| അഭിഭൂയ വ്യാപ്യ||൭൨||
Adhikarana 34 (73) · Śloka 73
അന്തരാഭക്തം നാമ - യദന്തരാ പീയതേ പൂര്വാപരയോര്ഭക്തയോഃ ||൭൩||
अन्तराभक्तं नाम - यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर्भक्तयोः ||७३||
🔊 Audio coming soon
അന്തരാഭക്തമാഹ അന്തരാഭക്തമിത്യാദി| അന്തരാഭക്തം യത് പൂര്വാപരയോര്ഭക്തയോരന്തരാ മധ്യേ പീയതേ, പൂര്വാപരയോരിതി പ്രാതഃസായന്തനയോര്ഭേജനയോരിത്യര്ഥഃ||൭൩||
Adhikarana 35 (74) · Śloka 74
സഭക്തം നാമ - യത് സഹ ഭക്തേന ||൭൪||
सभक्तं नाम - यत् सह भक्तेन ||७४||
🔊 Audio coming soon
സഭക്തമാഹ- സഭക്തമിത്യാദി| സഭക്തം ഭക്തേന സഹ സാധിതം, ഭക്തയുക്തം വാ||൭൪||
Adhikarana 36 (75) · Śloka 75
പഥ്യം സഭക്തമബലാബലയോര്ഹി നിത്യം തദ്ദ്വേഷിണാമപി തഥാ ശിശുവൃദ്ധയോശ്ച | ഹൃദ്യം മനോബലകരം ത്വഥ ദീപനം ച പഥ്യം സദാ ഭവതി ചാന്തരഭക്തകം യത് ||൭൫||
पथ्यं सभक्तमबलाबलयोर्हि नित्यं तद्द्वेषिणामपि तथा शिशुवृद्धयोश्च | हृद्यं मनोबलकरं त्वथ दीपनं च पथ्यं सदा भवति चान्तरभक्तकं यत् ||७५||
🔊 Audio coming soon
അന്തരാഭക്തസഭക്തയോര്ഗുണവിഷയാവാഹ- ഹൃദ്യമിത്യാദി| ഹൃദ്യം ഹൃദയായ ഹിതമ്| മനോബലകരമിതി മനോബലം മനഃസാമര്ഥ്യം, തത്കരോതീത്യര്ഥഃ| അബലാബലയോരിതി സ്ത്രീദുര്ബലയോരിത്യര്ഥഃ| തദ്ദ്വേഷിണാമിതി ഭേഷജദ്വേഷിണാമിത്യര്ഥഃ||൭൫||
Adhikarana 37 (76-77) · Śloka 77
സാമുദ്ഗം നാമ - യദ്ഭക്തസ്യാദാവന്തേ ച പീയതേ ||൭൬|| ദോഷേ ദ്വിധാ പ്രവിസൃതേ തു സമുദ്ഗസഞ്ജ്ഞമാദ്യന്തയോര്യദശനസ്യ നിഷേവ്യതേ തു ||൭൭||
सामुद्गं नाम - यद्भक्तस्यादावन्ते च पीयते ||७६|| दोषे द्विधा प्रविसृते तु समुद्गसञ्ज्ञमाद्यन्तयोर्यदशनस्य निषेव्यते तु ||७७||
🔊 Audio coming soon
സാമുദ്ഗമാഹ- സാമുദ്ഗമിത്യാദി| ദ്വിധാ പ്രവിസൃതേ ഊര്ധ്വാധഃപ്രസൃതേ ഇത്യര്ഥഃ| ദോഷേ സമുദ്ഗസഞ്ജ്ഞം നിഷേവ്യതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| നനു, സാമുദ്ഗവിവരണേ ഭക്തസ്യാദാവന്തേ ചേത്യുപാദാനാത് ‘ആദ്യന്തയോര്യദശനസ്യ’ ഇതി ഗതാര്ഥമ്? ഉച്യതേ- ചൂര്ണകല്കാദീനാമപി സമുദ്ഗസഞ്ജ്ഞാര്ഥം പുനരുക്തിഃ, അന്യഥാऽനന്തരോക്തസ്യ ‘പീതം’ ഇത്യസ്യാനുവര്തനാത് പാനസ്യൈവ സമുദ്ഗസഞ്ജ്ഞാ സ്യാത്||൭൬-൭൭||
Adhikarana 38 (78-79) · Śloka 79
മുഹുര്മുഹുര്നാമ - സഭക്തമഭക്തം വാ യദൌഷധം മുഹുര്മുഹുരുപയുജ്യതേ ||൭൮|| ശ്വാസേ മുഹുര്മുഹുരതിപ്രസൃതേ ച കാസേ ഹിക്കാവമീഷു സ വദന്ത്യുപയോജ്യമേതത് ||൭൯||
मुहुर्मुहुर्नाम - सभक्तमभक्तं वा यदौषधं मुहुर्मुहुरुपयुज्यते ||७८|| श्वासे मुहुर्मुहुरतिप्रसृते च कासे हिक्कावमीषु स वदन्त्युपयोज्यमेतत् ||७९||
🔊 Audio coming soon
മുഹുര്മുഹുരൌഷധമാഹ- മുഹുര്മുഹുരിത്യാദി| മുഹുര്മുഹുഃ ഭക്തസഹിതം ഭക്തരഹിതം വാ യദൌഷധം വാരം വാരം പ്രയുജ്യതേ തന്മുഹുര്മുഹുരിത്യര്ഥഃ| മുഹുര്മുഹുരിത്യേതച്ഛ്വാസകാസാദിഷൂപയോജ്യമ്||൭൮-൭൯||
Adhikarana 39 (80) · Śloka 80
ഗ്രാസം തു- യത്പിണ്ഡവ്യാമിശ്രമ് ||൮൦||
ग्रासं तु- यत्पिण्डव्यामिश्रम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രാസമാഹ- പിണ്ഡവ്യാമിശ്രമിതി കവലവ്യാമിശ്രമിത്യര്ഥഃ| തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത് ഗ്രാസം ഗ്രാസമിതി ബോദ്ധവ്യമ്||൮൦||
Adhikarana 40 (81) · Śloka 81
ഗ്രാസാന്തരം തു യദ്ഗ്രാസാന്തരേഷു ||൮൧||
ग्रासान्तरं तु यद्ग्रासान्तरेषु ||८१||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രാസാന്തരമാഹ- ഗ്രാസാന്തരേഷ്വിതി കവലാന്തരേഷ്വിത്യര്ഥഃ||൮൧||
Adhikarana 41 (82) · Śloka 82
ഗ്രാസേഷു ചൂര്ണമബലാഗ്നിഷു ദീപനീയം വാജീകരാണ്യപി തു യോജയിതും യതേത | ഗ്രാസാന്തരേഷു വിതരേദ്വമനീയധൂമാന് ശ്വാസാദിഷു പ്രഥിതദൃഷ്ടഗുണാംശ്ച ലേഹാന് ||൮൨||
ग्रासेषु चूर्णमबलाग्निषु दीपनीयं वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत | ग्रासान्तरेषु वितरेद्वमनीयधूमान् श्वासादिषु प्रथितदृष्टगुणांश्च लेहान् ||८२||
🔊 Audio coming soon
അനയോര്വിഷയമാഹ- ഗ്രാസേഷ്വിത്യാദി| അബലാഗ്നിഷു ദുര്ബലാഗ്നിഷു| വമനീയധൂമാനിതി സ്നായുചര്മഖുരപ്രഭൃതിഭിഃ കൃതാന്||൮൨||
Adhikarana 42 (83) · Śloka 83
ഏവമേതേ ദശൌഷധകാലാഃ ||൮൩||
एवमेते दशौषधकालाः ||८३||
🔊 Audio coming soon
സാമ്പ്രതം സങ്ഗ്രഹമാഹ- ഏവമിത്യാദി||൮൩||
Adhikarana 43 (84) · Śloka 84
വിസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ വിശദകരണേ ദേഹേ ച സുലഘൌ വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ഹൃദി സുവിമലേ വാതേ ച സരതി | തഥാऽന്നശ്രദ്ധായാം ക്ലമപരിഗമേ കുക്ഷൌ ച ശിഥിലേ പ്രദേയസ്ത്വാഹാരോ ഭവതി ഭിഷജാം കാലഃ സ തു മതഃ ||൮൪||
विसृष्टे विण्मूत्रे विशदकरणे देहे च सुलघौ विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति | तथाऽन्नश्रद्धायां क्लमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः ||८४||
🔊 Audio coming soon
ഏവമൌഷധകാലാന് പ്രദര്ശ്യാऽധുനാऽऽഹാരസ്യ ശ്രേയസ്കരത്വാത്തത്കാലമാഹ- വിസൃഷ്ടേ ഇത്യാദി| (പ്രത്യര്തുവിഹിതാഹാരോ ഹി കാലോപയുക്തഃ സുഖത്വായ സമ്പദ്യതേ, അതസ്തത്കാലം നിയമയന്നാഹ വിസൃഷ്ടേ ഇത്യാദി|) വിസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ ഇതി പ്രവൃതേ വിണ്മൂത്രേ| വിശദകരണേ ഇതി വിശദാനി കരണാനി യസ്മിന് ദേഹേ സ വിശദകരണഃ തസ്മിന്, വിശദേന്ദ്രിയേ ഇത്യര്ഥഃ| ദേഹേ സുലഘാവിതി ശരീരേ ഗുരുത്വരഹിതേ ഇത്യര്ഥഃ| വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ഇതി മധുരാമ്ലധൂമഗന്ധിവിയുക്തേ ഇത്യര്ഥഃ| ഹൃദി സുവിമലേ ഇതി നിരാകുലേ ഹൃദയേ ഇത്യര്ഥഃ| വാതേ സരതീതി അധഃ പ്രവഹതി വാതേ ഇത്യര്ഥഃ| അന്നശ്രദ്ധായാം ഭക്താകാങ്ക്ഷായാമിത്യര്ഥഃ| ക്ലമപരിഗമേ ഇതി അനായാസശ്രമരഹിതേ ഇത്യര്ഥഃ| കുക്ഷൌ ച ശിഥിലേ ഇതി ബുഭുക്ഷോദയാത് സ്രസ്തേ കുക്ഷൌ സ്തബ്ധതാരഹിതേ ഇത്യര്ഥഃ| ആഹാരോ ദാതവ്യോ ഭവതി ഭിഷജാ വൈദ്യേന, യതഃ കാലഃ സ തു മതഃ സ ഏവ മത ഇത്യര്ഥഃ| തു ശബ്ദോऽത്ര അവധാരണാര്ഥഃ| ഭിഷഗ്ഗ്രഹണം വൈദ്യപ്രത്യവേക്ഷിതസ്യാഹാരസ്യ ഭോജ്യത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്||൮൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 64
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ തന്ത്രഭൂഷണാധ്യായേഷു സ്വസ്വവൃത്താധ്യായോ നാമ(ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ചതുഃഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ ||൬൪||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु स्वस्ववृत्ताध्यायो नाम(द्वितीयोऽध्यायः, आदितः) चतुःषष्टितमोऽध्यायः ||६४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യാമുത്തരതന്ത്രേ ചതുഃഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ||൬൪||