Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్వస్థవృత్తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
రసభేదవికల్పానంతరం పూర్వోక్తక్రమేణైవ స్వస్థవృత్తారంభః- అథాత ఇత్యాది| వృత్తం ఆచారః| కేచిత్ స్వస్థరక్షణీయమితి పఠిత్వా స్వస్థస్య రక్షణం యస్మిన్నధ్యాయే స తథా, తం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సూత్రస్థానే సముద్దిష్టః స్వస్థో భవతి యాదృశః | తస్య యద్రక్షణం తద్ధి చికిత్సాయాః ప్రయోజనం ||3||
सूत्रस्थाने समुद्दिष्टः स्वस्थो भवति यादृशः | तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकित्सायाः प्रयोजनम् ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతిదేశేన స్వస్థలక్షణం చికిత్సాప్రయోజనం చాహ- సూత్రేత్యాది| సముద్దిష్టః ‘సమదోషః సమాగ్నిశ్చ’ (సూ. 15) ఇత్యాదినా దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయాధ్యాయే| తాదృశస్వస్థస్య రక్షణం భావివ్యాధినివారణత్వేన పాలనం| హి స్ఫుటార్థః| యే తు ‘సూత్రస్థాన’ ఇత్యాది శ్లోకార్ధం న పఠంతి తే ‘సమదోషః’ ఇత్యాదికం సూత్రస్థానోక్తం స్వస్థలక్షణమత్రాపి పఠంతి, అనువాదత్వేన న పౌనరుక్త్యమితి మన్యంతే| ‘చికిత్సాయాః’ ప్రయోజనం’ ఇత్యత్ర ‘చికిత్సాయాః పరం వపుః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్య యద్వృత్తముక్తం హి రక్షణం చ మయాఽఽదితః | తస్మిన్నర్థాః సమాసోక్తా విస్తరేణేహ వక్ష్యతే ||4||
तस्य यद्वृत्तमुक्तं हि रक्षणं च मयाऽऽदितः | तस्मिन्नर्थाः समासोक्ता विस्तरेणेह वक्ष्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
నను, చానాగతబాధ ఏవ స్వస్థవృత్తస్య దర్శితత్వాత్ కస్మాత్ పునరత్ర తదభిధానమిత్యాశంక్యాహ- తస్యేత్యాది| తస్య స్వస్థస్య| ఆదితః అనాగతబాధే| తస్మిన్ అనాగతబాధోక్తస్వస్థవృత్తే| సమాసోక్తాః సంక్షేపేణైవోక్తాః| ఇహ అస్మిన్నధ్యాయే, వక్ష్యతే ‘స్వస్థవృతం’ ఇతి శేషః| కేచిత్ ‘విస్తరస్తస్య వక్ష్యతే’ ఇతి పఠంతి, తస్యేతి స్వస్థవృత్తస్య| అపరే ‘విస్తరశ్చాత్ర వక్ష్యతే’ ఇతి పఠిత్వా తేషామర్థానాం విస్తరోఽత్ర వక్ష్యతే’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
యస్మిన్ యస్మిన్నృతౌ యే యే దోషాః కుప్యంతి దేహినాం | తేషు తేషు ప్రదాతవ్యాః రసాస్తే తే విజానతా ||5||
यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् | तेषु तेषु प्रदातव्याः रसास्ते ते विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
ఋత్వాశ్రయం స్వస్థవృతం సంక్షేపేణాహ- యస్మిన్నిత్యాది| దేహినామిత్యత్ర దేహిశబ్దేనామేదోపచారాచ్ఛరీరముచ్యతే; న ఆత్మా, తస్య నిర్వికారత్వాత| తేషు తేష్వితి ధాతుషు| తే తే రసాః తద్దోషప్రత్యనీకా రసాః| అత్ర రసశబ్దేన రసవంతి ద్రవ్యాణి భణ్యంతే, కేవలరసస్యోపయోగాసంభవాత్| విజానతా వైద్యేన||5||
Adhikarana 5 (6-12) · Śloka 13
ప్రక్లిన్నత్వాచ్ఛరీరాణాం వర్షాసు భిషజా ఖలు | మందేఽగ్నౌ కోపమాయాంతి సర్వేషాం మారుతాదయః ||6|| తస్మాత్ క్లేదవిశుద్ధ్యర్థం దోషసంహరణాయ చ | కషాయతిక్తకటుకై రసైర్యుక్తమపద్రవం ||7|| నాతిస్నిగ్ధం నాతిరూక్షముష్ణం దీపనమేవ చ | దేయమన్నం నృపతయే యజ్జలం చోక్తమాదితః ||8|| తప్తావరతమంభో వా పిబేన్మధుసమాయుతం | అహ్ని మేఘానిలావిష్టేఽత్యర్థశీతాంబుసంకులే ||9|| తరుణత్వాద్విదాహం చ గచ్ఛంత్యోషధయస్తదా | మతిమాంస్తన్నిమిత్తం చ నాతివ్యాయామమాచరేత్ ||10|| అత్యంబుపానావశ్యాయగ్రామ్యధర్మాతపాంస్త్యజేత్ | భూబాష్పపరిహారార్థం శయీత చ విహాయసి ||11|| శీతే సాగ్నౌ నివాతే చ గురుప్రావరణే గృహే | యాయాన్నాగవధూభిశ్చ ప్రశస్తాగురుభూషితః ||12|| దివాస్వప్నమజీర్ణం చ వర్జయేత్తత్ర యత్నతః |13|
प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु | मन्देऽग्नौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादयः ||६|| तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थं दोषसंहरणाय च | कषायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तमपद्रवम् ||७|| नातिस्निग्धं नातिरूक्षमुष्णं दीपनमेव च | देयमन्नं नृपतये यज्जलं चोक्तमादितः ||८|| तप्तावरतमम्भो वा पिबेन्मधुसमायुतम् | अह्नि मेघानिलाविष्टेऽत्यर्थशीताम्बुसङ्कुले ||९|| तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा | मतिमांस्तन्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत् ||१०|| अत्यम्बुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपांस्त्यजेत् | भूबाष्पपरिहारार्थं शयीत च विहायसि ||११|| शीते साग्नौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे | यायान्नागवधूभिश्च प्रशस्तागुरुभूषितः ||१२|| दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः |१३|
🔊 Audio coming soon
ఆర్తవవిధిం సంక్షేపేణాభిధాయేదానీం విస్తరేణాహ- ప్రక్లిన్నత్వాదిత్యాది| ప్రక్లిన్నత్వాత్ అత్యంతార్ద్రత్వాత్| భిషజేతి పదం ‘దేయమన్నం’ ఇత్యత్ర యోజ్యం| ప్రక్లిన్నత్వాదితి అగ్నిమాంద్యహేతుః, యతోఽంబుగుణబాహుల్యేనాగ్నిమాంద్యం భవతి| నను, వర్షాసు సంచయరూపతయా పిత్తమేవ కుపితమస్తి నేతరౌ, తత్ కథం కుప్యంతి మారుతాదయ ఇత్యుక్తం? సత్యం, ప్రావృట్ప్రకుపితో వాయురుపశమహేత్వభావాద్వర్షాస్వపి కుపిత ఏవానువర్తతే , కఫశ్చ మేఘనిఃస్యందాదిహేతుభిరసంచితోఽపి కుప్యతి , అతో యుక్త ఏవ దోషత్రయప్రకోపః| అథవా అగ్నిమాంద్యాద్దోషత్రయప్రకోపః; తథా చోక్తం, - ‘శమప్రకోపౌ దోషాణాం సర్వేషామగ్నిసంశ్రితౌ’ ఇతి| తస్మాదితి యతో వర్షాసు శరీరక్లేదో దోషప్రకోపశ్చ భవతి తస్మాదిత్యర్థః| దోషసంరక్షణం చ సంచయాదినివారణేన జ్ఞేయం| రసైర్యుక్తమిత్యన్నమిత్యేతస్య విశేషణం| అపద్రావం అపగతద్రవం, ద్రవహీనమిత్యర్థః; అన్యే ‘అథాద్రవం’ ఇతి పఠంతి, ఈషద్ద్రవమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| నాతిస్నిగ్ధం నాతిరూక్షం సాధారణమిత్యర్థః| నృపతిగ్రహణం ఈశ్వరోపలక్షణార్థం| యజ్జలం చోక్తమాదిత ఇతి ‘వర్షాస్వంతరిక్షం’ ఇత్యాదినా పానీయవర్గే కథితం| తప్తావరతం శృతశీతం, తత్ సంచితపిత్తోపశమనార్థం| మధుసమాయుతం సమధు, ఏతచ్చానుబలస్య కఫస్యోపశమనార్థం| నను, ‘వర్షాసు న పిబేత్తోయం’ ఇత్యనేన సహ కథమేతన్న విరుధ్యతే? ఉచ్యతే,- న పిబేదిత్యస్యాల్పపానే వ్యవస్థితేః| తరుణత్వాత్ అభినవత్వాత్| విదాహం అమ్లపాకం| తదా వర్షాకాలే, తన్నిమిత్తం విదాహకారణాత్ | నాతివ్యాయామమాచరేదిత్యనేన మృదువ్యాయామమాచరేదిత్యుక్తం; స చ శరీరక్లేదోపశోషార్థం వహ్నిసంధుక్షణార్థం చ| అవశ్యాయో వినా మేఘం సూక్ష్మజలకణానిపాతః| గ్రామ్యధర్మో మైథునం| ఆతపో ఘర్మః| తథేతి నాచరేదిత్యర్థః| విహాయఃశబ్దేనాత్ర ధవలగృహోప్రరిభూరభిప్రేతా, అన్యే మంచాదికం మన్యంతే| శీతే సాగ్నినివాతగృహే శయనం వాతకోపోపశమనాయ| గురుప్రావరణో గురువస్త్రావృతాంగః పురుషః| గృహే ఇత్యత్రాపి శయీత ఇతి యోజ్యం| యాయాద్ గచ్ఛేత్| నాగవధూభిరితి హస్తినీగమనం చ కర్దమాంబునోః పరిహారార్థం| ప్రశస్తాగురుభూషిత ఇతి అగురుణః, శైత్యనివారకత్వాత్ | అజీర్ణం చేతి చకారాత్ పూర్వానిలముదమంథం చ వర్జయేత్| సరిజ్జలమవిహితత్వేనైవ వర్జ్యం| తత్రేతి వర్షాసు| అతివ్యాయామాదేర్నిషేధ్యగణత్వాద్దివాస్వప్నాజీర్ణయోః పృథగుపాదానమత్యంతనిషేధార్థం||6-12||-
Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 21
సేవ్యాః శరది యత్నేన కషాయస్వాదుతిక్తకాః ||13|| క్షీరేక్షువికృతిక్షౌద్రశాలిముద్గాదిజాంగలాః | శ్వేతస్రజశ్చంద్రపాదాః ప్రదోషే లఘు చాంబరం ||14|| సలిలం చ ప్రసన్నత్వాత్ సర్వమేవ తదా హితం | సరఃస్వాప్లవనం చైవ కమలోత్పలశాలిషు ||15|| ప్రదోషే శశినః పాదాశ్చందనం చానులేపనం | తిక్తస్య సర్పిషః పానైరసృక్స్రావైశ్చ యుక్తితః ||16|| వర్షాసూపచితం పిత్తం హరేచ్చాపి విరేచనైః | నోపేయాత్తీక్ష్ణమమ్లోష్ణం క్షారం స్వప్నం దివాఽఽతపం ||17|| రాత్రౌ జాగరణం చైవ మైథునం చాపి వర్జయేత్ | (స్వాదుశీతజలం మేధ్యం శుచిస్ఫటికనిర్మలం ||18|| శరచ్చంద్రాంశునిర్ధౌతమగస్త్యోదయనిర్విషం | ప్రసన్నత్వాచ్చ సలిలం సర్వమేవ తదా హితం ||19|| సచందనం సకర్పూరం వాసశ్చామలినం లఘు | భజేచ్చ శారదం మాల్యం సీధోః పానం చ యుక్తితః ||20|| పిత్తప్రశమనం యచ్చ తచ్చ సర్వం సమాచరేత్) |21|
सेव्याः शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तकाः ||१३|| क्षीरेक्षुविकृतिक्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः | श्वेतस्रजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे लघु चाम्बरम् ||१४|| सलिलं च प्रसन्नत्वात् सर्वमेव तदा हितम् | सरःस्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु ||१५|| प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चानुलेपनम् | तिक्तस्य सर्पिषः पानैरसृक्स्रावैश्च युक्तितः ||१६|| वर्षासूपचितं पित्तं हरेच्चापि विरेचनैः | नोपेयात्तीक्ष्णमम्लोष्णं क्षारं स्वप्नं दिवाऽऽतपम् ||१७|| रात्रौ जागरणं चैव मैथुनं चापि वर्जयेत् | (स्वादुशीतजलं मेध्यं शुचिस्फटिकनिर्मलम् ||१८|| शरच्चन्द्रांशुनिर्धौतमगस्त्योदयनिर्विषम् | प्रसन्नत्वाच्च सलिलं सर्वमेव तदा हितम् ||१९|| सचन्दनं सकर्पूरं वासश्चामलिनं लघु | भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः ||२०|| पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सर्वं समाचरेत्) |२१|
🔊 Audio coming soon
వార్షికం విధిమభిధాయ శారదమాహ- సేవ్యా ఇత్యాది| క్షీరేక్షువికృతీత్యత్ర వికృతిశబ్దః క్షీరేక్షుభ్యాం సంబధ్యతే; క్షీరవికృతిః, ఇక్షువికృతిరితి| క్షౌద్రం మధు| శాలయో వివిధాః| ముద్గాదీనామిత్యాదిశబ్దాజ్జీర్ణా యవగోధూమాదయో గృహ్యంతే| జాంగలా ఇతి ఏణాద్యా లావాద్యాశ్చ| శ్వేతస్రజః శుక్లపుష్పమాలాః| చంద్రపాదాః చంద్రరశ్మయః| ప్రదోషే రాత్రిప్రథమప్రహరార్ధే| లఘు చాంబరం సూక్ష్మవస్త్రం| సలిలం చ ప్రసన్నత్వాదితి| యద్యపి ‘శరదిసర్వం ప్రసన్నత్వాత్’ ఇత్యనేనైవ సర్వం జలం ప్రాప్తం, తథాఽపి ప్రకరణాంతరత్వాదుపాదానం| సరఃసు దివ్యఖాతేషు| ఆప్లవనం ప్రతరణం| కమలోత్పలశాలిషు కమలోత్పలభ్రాజిషు , శాలిష్విత్యత్ర శోభిష్వితి కేచిత్ పఠంతి; కమలాదియుక్తాయా విశేషేణ పిత్తహరత్వం| ప్రదోషే శశినః పాదా ఇతి పునరభిధానం ప్రదోషే ఏవావశ్యం చంద్రపాదసేవా కార్యా నతు సర్వరాత్రం, అనుబలకఫస్యాభిష్యందభయాత్| పిత్తసంశమనమభిధాయేదానీం సంశోధనమాహ- తిక్తస్యేత్యాది| తిక్తఘృతపానం కఫరక్తప్రత్యనీకత్వాత్| అసృంభోక్షణం చ రక్తస్య ప్రదుష్టత్వాత్| యుక్తిత ఇతి యోగతః, అతురబలాదికం వీక్ష్యేత్యర్థః| సేవ్యమభిధాయ వర్జ్యమాహ- నోపేయాదిత్యాది| నోపేయాత్ న సేవేత| స్వప్నం దివేతి దివాస్వాపం| మైథునం చాపీత్యత్ర అపిశబ్దాదవశ్యాయపురోవాతాదికమపి సమానతంత్రోక్తం వర్జయేత్||13-20||-
Adhikarana 7 (21-31) · Śloka 31
(హేమంతః శీతలో రూక్షో మందసూర్యోఽనిలాకులః ||21|| తతస్తు శీతమాసాద్య వాయుస్తత్ర ప్రకుప్యతి | కోష్ఠస్థః శీతసంస్పర్శాదంతఃపిండీకృతోఽనలః ||22|| రసముచ్ఛోషయత్యాశు తస్మాత్ స్నిగ్ధం తదా హితం) | హేమంతే లవణక్షారతిక్తామ్లకటుకోత్కటం ||23|| ససర్పిస్తైలమహిమమశనం హితముచ్యతే | తీక్ష్ణాన్యపి చ పానాని పిబేదగురుభూషితః ||24|| తైలాక్తస్య సుఖోష్ణే చ వారికోష్ఠేఽవగాహనం | సాంగారయానే మహతి కౌశేయాస్తరణాస్తృతే ||25|| శయీత శయనే తైస్తైర్వృతో గర్భగృహోదరే | స్త్రీః శ్లిష్ట్వాఽగురుధూపాఢ్యాః పీనోరుజఘనస్తనీః ||26|| ప్రకామం చ నిషేవేత మైథునం తర్పితో నృపః | (మధురం తిక్తకటుకమమ్లం లవణమేవ చ ||27|| అన్నపానం తిలాన్ మాషాంఛాకాని చ దధీని చ | తథేక్షువికృతీః శాలీన్ సుగంధాంశ్చ నవానపి ||28|| ప్రసహానూపమాంసాని క్రవ్యాదబిలశాయినాం | ఔదకానాం ప్లవానాం చ పాదినాం చోపసేవయేత్ ||29|| మద్యాని చ ప్రసన్నాని యచ్చ కించిత్ బలప్రదం | కామతస్తన్నిషేవేత పుష్టిమిచ్ఛన్ హిమాగమే ||30|| దివాస్వప్నమజీర్ణం చ వర్జయేత్తత్ర యత్నతః) | ఏష ఏవ విధిః కార్యః శిశిరే సముదాహృతః ||31||
(हेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्योऽनिलाकुलः ||२१|| ततस्तु शीतमासाद्य वायुस्तत्र प्रकुप्यति | कोष्ठस्थः शीतसंस्पर्शादन्तःपिण्डीकृतोऽनलः ||२२|| रसमुच्छोषयत्याशु तस्मात् स्निग्धं तदा हितम्) | हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम् ||२३|| ससर्पिस्तैलमहिममशनं हितमुच्यते | तीक्ष्णान्यपि च पानानि पिबेदगुरुभूषितः ||२४|| तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्ठेऽवगाहनम् | साङ्गारयाने महति कौशेयास्तरणास्तृते ||२५|| शयीत शयने तैस्तैर्वृतो गर्भगृहोदरे | स्त्रीः श्लिष्ट्वाऽगुरुधूपाढ्याः पीनोरुजघनस्तनीः ||२६|| प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः | (मधुरं तिक्तकटुकमम्लं लवणमेव च ||२७|| अन्नपानं तिलान् माषाञ्छाकानि च दधीनि च | तथेक्षुविकृतीः शालीन् सुगन्धांश्च नवानपि ||२८|| प्रसहानूपमांसानि क्रव्यादबिलशायिनाम् | औदकानां प्लवानां च पादिनां चोपसेवयेत् ||२९|| मद्यानि च प्रसन्नानि यच्च किञ्चित् बलप्रदम् | कामतस्तन्निषेवेत पुष्टिमिच्छन् हिमागमे ||३०|| दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः) | एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः ||३१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం హైమంతికం విధిమాహ- హేమంత ఇత్యాది| అహిమం ఉష్ణం| అశనం భోజనం, పానాని మద్యాదీని| అగురుభూషితః అగురుచూర్ణావలిప్తః| వారికోష్ఠే పాషాణాదివిరచితే కుశూలాకారే జలపాత్రే| సాంగారయానే అంగారపూర్ణశకటికాసహితే, ఏతద్గర్భగృహోదరే ఇత్యేతస్య విశేషణం| మహతి విస్తీర్ణే| కౌశేయాస్తరణాస్తృతే పట్టవస్త్రీయతూలికాచ్ఛాదితే| కౌశేయమిత్యుపలక్షణం, తేన ప్రావారాజినాదీని తంత్రాంతరోక్తాని గృహ్యంతే| తైస్తైరితి శీతాపహైస్తంత్రాంతరోక్తైర్వస్త్రవిశేషైః, వృత ఇతి ఆచ్ఛాదితాంగః పురుషః| గర్భగృహోదరే ఇతి బృహద్గృహమధ్యే అపరం యత్ క్షుద్రగృహం తస్యాభ్యంతరే| గర్భగృహోదరే ఇత్యుపలక్షణం, తేన భూగృహమపి గృహ్యతే| శ్లిష్ట్వా ఆలింగ్య| పీనం మాంసలం, ఊరు జానువంక్షణయోర్మధ్యం, జఘనం కఠ్యా అగ్రిమభాగః| నను, తంత్రాంతరే ‘గోరసానిక్షువికృతీః’ ఇత్యాదినా యాదృశ ఆహారో హేమంతే దర్శితస్తాదృశః కిమితి న నిర్దిష్టః? సత్యం, హేమంతే సంచీయమానస్య కఫస్య శైత్యాత్ ప్రకుపితస్య వాతస్యోపశమనార్థం సాధారణ ఏవ విధిర్యస్మాద్యుక్తః, అతః సాధారణవిధిరత్ర నిర్దిష్టో న తాదృశ ఆహారః| యద్యేవం తర్హి తంత్రాంతరే తాదృశ ఏవాహారః కుతో నిర్దిష్ట ఇతి చేత్? ఉచ్యతే- హేమంతే శీతానిలస్పర్శసంరుద్ధో బలీ వహ్నిర్యది తాదృశమాహారం న లభతే తదా ధాతుక్షయమావహతి, ధాతుక్షయాచ్చ తీవ్రవాతకోపః స్యాదితి భయాత్తంత్రాంతరే తాదృశ ఆహారో దర్శితః| (అథవా యస్మాద్ధేమంతే ప్రబలాగ్నిత్వాదపథ్యక్షమో దేహో భవతి)| కార్తికకుండోఽముం పాఠమన్యథా పఠతి, స చాభావాన్న లిఖితః| హేమంతశిశిరయోస్తుల్యత్వాద్ధైమంతిక ఏవ విధిః శిశిరేఽపి సేవ్యః; అతః శిశిరవిధానం పృథంగోక్తం| యత్కేచిదత్ర వర్జ్యవిధానం ‘...ప్రాగ్వాతం రూక్షభోజనం| వాతలాని చ ద్రవ్యాణి శీతస్నానం చ వర్జయేత్’ ఇతి పఠంతి; స త్వనార్షః పాఠః, పరంపరావిచ్ఛేదాస్మరణాత్ సమానతంత్రానభిధానాచ్చ||21-31||
Adhikarana 8 (32-39) · Śloka 40
(హేమంతే నిచితః శ్లేష్మా శైత్యాచ్ఛీతశరీరిణాం | ఔష్ణ్యాద్వసంతే కుపితః కురుతే చ గదాన్ బహూన్ ||32|| తతోఽమ్లమధురస్నిగ్ధలవణాని గురూణి చ | వర్జయేద్వమనాదీని కర్మాణ్యపి చ కారయేత్ ||33|| షష్టికాన్నం యవాంఛీతాన్ ముద్గాన్ నీవారకోద్రవాన్ | లావాదివిష్కిరరసైర్దద్యాద్యూషైశ్చ యుక్తితః ||34|| పటోలనింబవార్తాకతిక్తకైశ్చ హిమాత్యయే | సేవేన్మధ్వాసవారిష్టాన్ సీధుమాధ్వీకమాధవాన్ ||35|| వ్యాయామమంజనం ధూమం తీక్ష్ణం చ కవలగ్రహం | సుఖాంబునా చ సర్వార్థాన్ సేవేత కుసుమాగమే) ||36|| తీక్ష్ణరూక్షకటుక్షారకషాయం కోష్ణమద్రవం | యవముద్గమధుప్రాయం వసంతే భోజనం హితం ||37|| వ్యాయమోఽత్ర నియుద్ధాధ్వశిలానిర్ఘాతజో హితః | ఉత్సాదనం తథా స్నానం వనితాః కాననాని చ ||38|| సేవేత నిర్హరేచ్చాపి హేమంతోపచితం కఫం | శిరోవిరేకవమననిరూహకవలాదిభిః ||39|| వర్జయేన్మధురస్నిగ్ధదివాస్వప్నగురుద్రవాన్ |40|
(हेमन्ते निचितः श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् | औष्ण्याद्वसन्ते कुपितः कुरुते च गदान् बहून् ||३२|| ततोऽम्लमधुरस्निग्धलवणानि गुरूणि च | वर्जयेद्वमनादीनि कर्माण्यपि च कारयेत् ||३३|| षष्टिकान्नं यवाञ्छीतान् मुद्गान् नीवारकोद्रवान् | लावादिविष्किररसैर्दद्याद्यूषैश्च युक्तितः ||३४|| पटोलनिम्बवार्ताकतिक्तकैश्च हिमात्यये | सेवेन्मध्वासवारिष्टान् सीधुमाध्वीकमाधवान् ||३५|| व्यायाममञ्जनं धूमं तीक्ष्णं च कवलग्रहम् | सुखाम्बुना च सर्वार्थान् सेवेत कुसुमागमे) ||३६|| तीक्ष्णरूक्षकटुक्षारकषायं कोष्णमद्रवम् | यवमुद्गमधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम् ||३७|| व्यायमोऽत्र नियुद्धाध्वशिलानिर्घातजो हितः | उत्सादनं तथा स्नानं वनिताः काननानि च ||३८|| सेवेत निर्हरेच्चापि हेमन्तोपचितं कफम् | शिरोविरेकवमननिरूहकवलादिभिः ||३९|| वर्जयेन्मधुरस्निग्धदिवास्वप्नगुरुद्रवान् |४०|
🔊 Audio coming soon
వసంతవిధిమాహ- ఔష్ణ్యాదిత్యాది| కోష్ణం ఈషదుష్ణం| అద్రవం ద్రవరహితం| యవముద్గమధుప్రాయం యవాదిబహులం| వ్యాయామః శరీరాయాసజనకం కర్మ| అత్ర వసంతే| నియుద్ధాదికం వ్యాయామ ఇత్యేతస్య వివరణం| నియుద్ధం బాహుయుద్ధం, అధ్వా మార్గగమనం, శిలానిర్ఘాతః పాషాణాస్ఫాలనం| ఉత్సాదనం ఉద్వర్తనం| వనితాః స్త్రియః| సంశమనమభిధాయ సంశోధనమాహ- నిర్హరేచ్చాపీత్యాది| శిరోవిరేకః నస్యం| యద్యపి బాహుల్యేన వాతే నిరూహోఽభిహితః, తథాఽపి సర్వదోషహరత్వాత్ కఫేఽపి యోజ్యః| తథా చ, - “బస్తిర్వాతే చ పిత్తే చ కఫే రక్తే చ శస్యతే” ఇత్యాది| కవలో గండూషభేదః| వర్జ్యమాహ- వర్జయేదిత్యాది| మధురాదివర్జనం ఉత్క్లేశపరిహారార్థం| కేచిదత్ర ‘హేమంతే నిచితః శ్లేష్మా’ ఇత్యాదికం పాఠం పఠంతి, స చ గ్రంథగౌరవభయాత్ పరిత్యక్తః||32-39||-
Adhikarana 9 (40) · Śloka 41
వ్యాయామముష్ణమాయాసం మైథునం పరిశోషి చ ||40|| రసాంశ్చాగ్నిగుణోద్రిక్తాన్ నిదాఘే పరివర్జయేత్ |41|
व्यायाममुष्णमायासं मैथुनं परिशोषि च ||४०|| रसांश्चाग्निगुणोद्रिक्तान् निदाघे परिवर्जयेत् |४१|
🔊 Audio coming soon
యస్మాద్గ్రీష్మే వ్యాయామాదిసేవనాత్తీవ్రతరా రోగా భవంత్యతో వ్యాయామాదిసేవాం త్యజేదితి ప్రతిపాదనార్థం గ్రైష్మం విధిం వివక్షురాదౌ వర్జనీయానాహ- వ్యాయామమిత్యాది| తత్రాయాసస్యాల్పక్లేశతయా వ్యయామతో భేదః| ఉష్ణం ఆతపాదికం| మైథునమితి యద్యపి పూర్వమనాగతాబాధే గ్రీష్మకాలే పక్షాన్మైథునముక్తం, తథాఽప్యత్ర యత్తస్య సర్వథా నిషేధాభిధానం తద్గ్రీష్మస్యాతిరూక్షతాప్రతిపాదనార్థం| పరిశోషి శోషణాత్మకం | అగ్నిగుణోద్రిక్తా రసాః కట్వమ్లలవణాః||40||
Adhikarana 10 (41-45) · Śloka 46
సరాంసి సరితో వాపీర్వనాని రుచిరాణి చ ||41|| చందనాని పరార్ధ్యాని స్రజః సకమలోత్పలాః | తాలవృంతానిలాహారాంస్తథా శీతగృహాణి చ ||42|| ఘర్మకాలే నిషేవేత వాసాంసి సులఘూని చ | శర్కరాఖండదిగ్ధాని సుగంధీని హిమాని చ ||43|| పానకాని చ సేవేత మంథాంశ్చాపి సశర్కరాన్ | భోజనం చ హితం శీతం సఘృతం మధురద్రవం ||44|| శృతేన పయసా రాత్రౌ శర్కరామధురేణ చ | ప్రత్యగ్రకుసుమాకీర్ణే శయనే హర్మ్యసంస్థితే ||45|| శయీత చందనార్ద్రాంగః స్పృశ్యమానోఽనిలైః సుఖైః |46|
सरांसि सरितो वापीर्वनानि रुचिराणि च ||४१|| चन्दनानि परार्ध्यानि स्रजः सकमलोत्पलाः | तालवृन्तानिलाहारांस्तथा शीतगृहाणि च ||४२|| घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च | शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमानि च ||४३|| पानकानि च सेवेत मन्थांश्चापि सशर्करान् | भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्रवम् ||४४|| शृतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेण च | प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे शयने हर्म्यसंस्थिते ||४५|| शयीत चन्दनार्द्राङ्गः स्पृश्यमानोऽनिलैः सुखैः |४६|
🔊 Audio coming soon
అతఃపరం సేవనీయానాహ- సరాంసీత్యాది| సరాంసి అమనుష్యఖాతాని జలాధారాణి, సరిత్ నదీ, వాపీ పాషాణాదిబద్ధా ససోపానా స్వల్పా జలాధారికా| వనాని రుచిరాణీతి సచ్ఛాయాని మనోహరాణి కాననాని| పరార్ధ్యాని ఉత్కృష్టాని| తాలవృంతానిలాన్ తాలపత్రవిరచితవ్యజనపవనాన్| దిగ్ధాని యుక్తాని| సుగంధీని కర్పూరాదివాసితాని| హిమాని శీతలాని| పానకాని చేతి చకారాన్మద్యోచితస్య బహూదకం మద్యం కేచిదిచ్ఛంతి| మధురద్రవో రసాలపానకాదిర్యత్ర భోజనే తన్మధురద్రవం| మంథాన్ జలఘృతాక్తసక్తూన్| శృతేన పయసా క్వథితేన దుగ్ధేన| భోజనం రాత్రౌ హితమిత్యుక్తే దివా మంథాదిపానమేవేతి గమ్యతే| తథా చ తంత్రాంతరం- “దివా పానాని శీతాని హితం రాత్రౌ చ భోజనం| ససర్పిఃశర్కరం శీతం శృతేన పయసా యుతం” ఇతి| ప్రత్యగ్రకుసుమాకీర్ణే ఇతి నూతనపుష్పాస్తృతే| హర్మ్యసంశ్రితే ధవలగృహోపరిస్థితే| శయీతేత్యత్రాపి రాత్రావితి సంబధ్యతే; తేన రాత్రౌ హర్మ్యపృష్ఠే శయీత, దివా తు శీతగృహే| తథా చ తంత్రాంతరం- ‘దివా శీతగృహే నిద్రాం నిశి చంద్రాంశుశీతలే| భజేచ్చందనదిగ్ధాంగః ప్రవాతే హర్మ్యమస్తకే’ (చ. సూ. 6) ఇతి| సుఖైః సుఖోత్పాదకైః| అత్ర కేచిద్బహూని పాఠాంతరాణి మన్యంతే; తాని తు విస్తరభయాన్న లిఖితాని||41-45||-
Adhikarana 11 (46-54) · Śloka 55
తాపాత్యయే హితా నిత్యం రసా యే గురవస్త్రయః ||46|| పయో మాంసరసాః కోష్ణాస్తైలాని చ ఘృతాని చ | బృంహణం చాపి యత్కించిదభిష్యంది తథైవ చ ||47|| నిదాఘోపచితం చైవ ప్రకుప్యంతం సమీరణం | నిహన్యాదనిలఘ్నేన విధినా విధికోవిదః ||48|| నదీజలం రూక్షముష్ణముదమంథం తథాఽఽతపం | వ్యాయామం చ దివాస్వప్నం వ్యవాయం చాత్ర వర్జయేత్ ||49|| నవాన్నరూక్షశీతాంబుసక్తూంశ్చాపి వివర్జయేత్ | యవషష్టికగోధూమాన్ శాలీంశ్చాప్యనవాంస్తథా ||50|| హర్మ్యమధ్యే నివాతే చ భజేచ్ఛయ్యాం మృదూత్తరాం | సవిషప్రాణివిణ్మూత్రలాలాదిష్ఠీవనాదిభిః ||51|| సమాప్లుతం తదా తోయమాంతరీక్షం విషోపమం | వాయునా విషదుష్టేన ప్రావృషేణ్యేన దూషితం ||52|| తద్ధి సర్వోపయోగేషు తస్మిన్ కాలే వివర్జయేత్ | అరిష్టాసవమైరేయాన్ సోపదంశాంస్తు యుక్తితః ||53|| పిబేత్ ప్రావృషి జీర్ణాంస్తు రాత్రౌ తానపి వర్జయేత్ | నిరూహైర్బస్తిభిశ్చాన్యైస్తభాఽన్యైర్మారుతాపహైః ||54|| కుపితం శమయేద్వాయుం వార్షికం చాచరేద్విధిం |55|
तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरवस्त्रयः ||४६|| पयो मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च | बृंहणं चापि यत्किञ्चिदभिष्यन्दि तथैव च ||४७|| निदाघोपचितं चैव प्रकुप्यन्तं समीरणम् | निहन्यादनिलघ्नेन विधिना विधिकोविदः ||४८|| नदीजलं रूक्षमुष्णमुदमन्थं तथाऽऽतपम् | व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवायं चात्र वर्जयेत् ||४९|| नवान्नरूक्षशीताम्बुसक्तूंश्चापि विवर्जयेत् | यवषष्टिकगोधूमान् शालींश्चाप्यनवांस्तथा ||५०|| हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छय्यां मृदूत्तराम् | सविषप्राणिविण्मूत्रलालादिष्ठीवनादिभिः ||५१|| समाप्लुतं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोपमम् | वायुना विषदुष्टेन प्रावृषेण्येन दूषितम् ||५२|| तद्धि सर्वोपयोगेषु तस्मिन् काले विवर्जयेत् | अरिष्टासवमैरेयान् सोपदंशांस्तु युक्तितः ||५३|| पिबेत् प्रावृषि जीर्णांस्तु रात्रौ तानपि वर्जयेत् | निरूहैर्बस्तिभिश्चान्यैस्तभाऽन्यैर्मारुतापहैः ||५४|| कुपितं शमयेद्वायुं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् |५५|
🔊 Audio coming soon
ఏవం నైదాఘం విధిముపదిశ్యాధునా ప్రావృషేణ్యం బ్రవీతి- తాపాత్యయ ఇత్యాది| గురవస్త్రయో రసా మధురామ్లలవణాః| బృంహణం చాపి యత్కించిదభిష్యంది తథైవ చేతి ఆదానకర్శితస్యప్యాయనార్థం| యద్యపి మధురత్వేనైవ పయఃప్రభృతికం ప్రాప్తం తథాఽపి తేషాముపాదానమత్యంతహితత్వాపాదనార్థం| బృంహణం చాత్యర్థకర్శితస్యోపచయార్థం| యత్ కించిదితి తృప్తిజనకం| నిదాఘోపచితం గ్రీష్మకాలసంచితం, ప్రకుప్యంతం ప్రకోపం గచ్ఛంతం, సమీరణం వాతం| అనిలఘ్నేన విధినా స్నేహస్వేదాదినా| విధికోవిదో విధానపండితః| అత్రాపి కేచిత్ పాఠాంతరం పఠంతి, తదపి గ్రంథగౌరవభయాత్త్యక్తం| నను, వర్షాహేమంతగ్రీష్మేషు దోషసంచయ ఏవ వమనాదినా సంశోధనం నిషేవతః శరద్వసంతప్రావృట్సు దోషప్రకోప ఏవ నాస్తి, కుతస్తత్రోక్తో విధిః సార్థకః, తథా చాన్యత్రాప్యుక్తం, - ‘సంచయేఽపహృతా దోషా లభంతే నోత్తరా గతీః’- ఇతి| నైవం, హేత్వంతరవశాద్యత్ర సంచయపూర్వకః ప్రకోపస్తత్ర ప్రతిదోషప్రకోపం సంచయ ఏవ విధిః సంశోధనాఖ్య ఉక్తః; యస్తు సంచయో యథర్తువిధిసేవినః, తత్ర స్వస్థవృత్తవిధినా సంశమనం కార్యం||46-54||-
Adhikarana 12 (55) · Śloka 56
ఋతావృతౌ య ఏతేన విధినా వర్తతే నరః ||55|| ఘోరానృతుకృతాన్ రోగాన్నాప్నోతి స కదాచన |56|
ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्तते नरः ||५५|| घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन |५६|
🔊 Audio coming soon
ఏవమార్తవవిధిమభిధాయేదానీం తమనుసరతో మానవస్య స్వాస్థ్యలాభమాహ- ఋతావృతావిత్యాది| ఏతేన అనంతరోక్తేన| ఋతుకృతానితి ఋతుకృతశీతోష్ణాదిభిః కృతాన్| రోగాన్ జ్వరాదికాన్| కార్తికస్త ‘దోషాన్’ ఇతి పఠిత్వా దోషాన్ వాతాదీన్ వికృతానితి వ్యాఖ్యానయతి| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- ఋతకృతానితి కృతశబ్దస్యాదౌ విశబ్దౌ లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన ఋతువికృతికృతాన్ వాతాదిదోషాన్నాప్నుయాదిత్యర్థః||55|-
Adhikarana 13 (56) · Śloka 56
అత ఊర్ధ్వం ద్వాదశాశనప్రవిచారాన్ వక్ష్యామః | తత్ర శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షద్రవశుష్కైకకాలికద్వికాలికౌషధయుక్తమాత్రాహీనదోషప్రశమనవృత్త్యర్థాః ||56||
अत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारान् वक्ष्यामः | तत्र शीतोष्णस्निग्धरूक्षद्रवशुष्कैककालिकद्विकालिकौषधयुक्तमात्राहीनदोषप्रशमनवृत्त्यर्थाः ||५६||
🔊 Audio coming soon
అతః పరమశనప్రవిచారాన్ వివక్షురాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| అశనం భోజనం, విచారోఽత్ర పృథగ్భావః| నను , ద్వాదశాశనప్రవిచారస్య రోగవిషయత్వాత్ స్వస్థవృత్తేఽశనప్రవిభాగవిధానమయుక్తం? ఉచ్యతే- స్వస్థేఽపి వయఃప్రకృతిభేదేన సాత్మ్యాసాత్మ్యతయా చాహారప్రవిచారస్యౌచిత్యాత్| తానేవ ద్వాదశాశనప్రవిభాగానాహ- తత్రేత్యది| తత్ర తేషు ద్వాదశాశనప్రవిభాగేషు, శీతాదయో ద్వాదశవిధా ఆహారా అపి వృత్త్యర్థాః||56||
Adhikarana 14 (57) · Śloka 57
తృష్ణోష్ణమదదాహార్తాన్ రక్తపిత్తవిషాతురాన్ | మూర్చ్ఛార్తాన్ స్త్రీషు చ క్షీణాన్ శీతైరన్నైరుపాచరేత్ ||57||
तृष्णोष्णमददाहार्तान् रक्तपित्तविषातुरान् | मूर्च्छार्तान् स्त्रीषु च क्षीणान् शीतैरन्नैरुपाचरेत् ||५७||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థవృత్తాధికారే శీతాదీనామాహారాణాం క్రమేణ విషయానాహ- (శీతాహారవిషయమాహ)- తృష్ణేత్యాది| శీతైరితి తృష్ణాదిక్షీణాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తృష్ణాదిపీడితాన్ నరాన్ శీతస్పర్శైః శీతవీర్యైశ్చాన్నపానైరుపాచరేదిత్యర్థః| మదో మద్యశోణితోత్థో వికారః| అన్నైరితి బహువచనేన పానస్యాపి స్వీకారః||57||
Adhikarana 15 (58) · Śloka 58
కఫవాతామయావిష్టాన్ విరిక్తాన్ స్నేహపాయినః | అక్లిన్నకాయాంశ్చ నరానుష్ణైరన్నైరుపాచరేత్ ||58||
कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्नेहपायिनः | अक्लिन्नकायांश्च नरानुष्णैरन्नैरुपाचरेत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
అష్ణాహారవిషయమాహ- కఫేత్యాది| కఫవాతామయావిష్టానితి కఫవాతరోగాక్రాంతాన్| అక్లిన్నకాయానితి క్లేదరహితశరీరాన్||58||
Adhikarana 16 (59) · Śloka 59
వాతికాన్ రూక్షదేహాంశ్చ వ్యవాయోపహతాంస్తథా | వ్యాయామినశ్చాపి నరాన్ స్నిగ్ధైరన్నైరుపాచరేత్ ||59||
वातिकान् रूक्षदेहांश्च व्यवायोपहतांस्तथा | व्यायामिनश्चापि नरान् स्निग्धैरन्नैरुपाचरेत् ||५९||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధాహారవిషయమాహ- వాతికానిత్యాది| వాతికానితి వాతప్రకృతీన్| వాతికానామేవ రూక్షదేహత్వాద్ వాతికానిత్యేతావతైవ రూక్షదేహానితి సిద్ధం, విశేషేణాభిధానమవాతికానామపి నిమిత్తతో రూక్షదేహతాపన్నానాం స్నిగ్ధాన్నేనోపచరణార్థం||59||
Adhikarana 17 (60) · Śloka 60
మేదసాఽభిపరీతాంస్తు స్నిగ్ధాన్మేహాతురానపి | కఫాభిపన్నదేహాంశ్చ రూక్షైరన్నైరుపాచరేత్ ||60||
मेदसाऽभिपरीतांस्तु स्निग्धान्मेहातुरानपि | कफाभिपन्नदेहांश्च रूक्षैरन्नैरुपाचरेत् ||६०||
🔊 Audio coming soon
రూక్షభోజనవిషయమాహ- మేదసాఽభిపరీతానిత్యాది| మేదసాఽభిపరీతానితి మేదోవ్యాప్తశరీరానిత్యర్థః| కఫాభిపన్నదేహాన్ కఫవ్యాప్తశరీరాన్| స్నిగ్ధానితి స్నిగ్ధశరీరాన్| కార్తికస్త స్నిగ్ధానిత్యత్ర స్థూలానితి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయతి- మేదసాఽభిపరీతానిత్యుక్తే స్థూలానితి లబ్ధే తదభిధానం మేదోదుష్టిభ్యో విశేషేణ స్థాల్యే రూక్షభోజనప్రతిపాదనార్థం||60||
Adhikarana 18 (61) · Śloka 61
శుష్కదేహాన్ పిపాసార్తాన్ దుర్బలానపి చ ద్రవైః |61|
शुष्कदेहान् पिपासार्तान् दुर्बलानपि च द्रवैः |६१|
🔊 Audio coming soon
ద్రవభోజనవిషయమాహ- శుష్కదేహానిత్యాది| శుష్కదేహాదికాన్ ద్రవబహులైరన్నైరుపాచరేత్|61|-
Adhikarana 19 (61) · Śloka 61
ప్రక్లిన్నకాయాన్ వ్రణినః శుష్కైర్మేహిన ఏవ చ ||61||
प्रक्लिन्नकायान् व्रणिनः शुष्कैर्मेहिन एव च ||६१||
🔊 Audio coming soon
శుష్కాహారవిషయమాహ- ప్రక్లిన్నేత్యాది| ప్రక్లిన్నకాయానితి కుష్ఠిప్రభృతీన్ కుథితశరీరన్| వ్రణిన ఇతి క్లిన్నవ్రణయుక్తాన్| వ్రణితోపాసనీయే వ్రణినో ద్రవోత్తరమశనముక్తం, తదక్లిన్నశుద్ధవ్రణవిషయం| యదా ప్రక్లిన్నకాయానితి వ్రణిన ఇత్యస్య విశేషణం తద అవ్రణానాం క్లిన్నకాయానాం శుష్కాన్నైరుపచరణం న స్యాత్, న చ తథేష్యతే, తస్మాన్నైవం విశేషణం; అత్ర తు సక్లేదత్వాచ్ఛుష్కం వ్యవస్థితమితి||61||
Adhikarana 20 (62) · Śloka 62
ఏకకాలం భవేద్దేయో దుర్బలాగ్నివివృద్ధయే |62|
एककालं भवेद्देयो दुर्बलाग्निविवृद्धये |६२|
🔊 Audio coming soon
ఏకకాలమిత్యాది| ఏకకాలమపి హీనమాత్ర ఏవ ఆహారో దాతవ్యః, వక్ష్యమాణవాక్యాత్| ‘దుర్బలాగ్నివివృద్ధయే’ ఇత్యత్ర ‘దుర్బలాయాగ్నివృద్ధయే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తత్ర దుర్బలశబ్దేనైవ దేహదౌర్బల్యాదగ్నిదౌర్బల్యమిచ్ఛంతి|62|-
Adhikarana 21 (62) · Śloka 62
సమాగ్నయే తథాఽఽహారో ద్వికాలమపి పూజితః ||62||
समाग्नये तथाऽऽहारो द्विकालमपि पूजितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
సమాగ్నయ ఇత్యాది| న కేవలం ద్వికాలమపి తు ‘అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ’ ఇత్యాద్యుక్తమాత్రాన్వితోఽపీత్యశబ్దేన సముచ్చీయతే||62||
Adhikarana 22 (63) · Śloka 63
ఔషధద్వేషిణే దేయస్తథౌషధసమాయుతః |63|
औषधद्वेषिणे देयस्तथौषधसमायुतः |६३|
🔊 Audio coming soon
ఔషధద్వేషిణ ఇత్యాది| ఔషధసమాయుతః ‘ఆహార’ ఇతి శేషః|63|-
Adhikarana 23 (63) · Śloka 63
మందాగ్నయే రోగిణే చ మాత్రాహీనః ప్రశస్యతే ||63||
मन्दाग्नये रोगिणे च मात्राहीनः प्रशस्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
హీనమాత్రస్య భోజనస్య విషయమాహ- మందాగ్నయ ఇత్యాది| మందానలాయ రోగయుక్తాయ చ మాత్రాహీన ఆహారో దేయః; పరమేకకాలమేవ, పూర్వవాక్యాత్||63||
Adhikarana 24 (64) · Śloka 64
యథర్తుదత్తస్త్వాహారో దోషప్రశమనః స్మృతః |64|
यथर्तुदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः |६४|
🔊 Audio coming soon
యథార్త్విత్యాది| యథర్తుదత్త ఇతి ఋతుం ఋతుం ప్రతి యథాభిహితో యథాప్రవృత్త ఆహారో దోషప్రశమనః కథిత ఇత్యర్థః|64|-
Adhikarana 25 (64) · Śloka 64
అతః పరం తు స్వస్థానాం వృత్త్యర్థం సర్వ ఏవ చ | ప్రవిచారానిమానేవం ద్వాదశాత్ర ప్రయోజయేత్ ||64||
अतः परं तु स्वस्थानां वृत्त्यर्थं सर्व एव च | प्रविचारानिमानेवं द्वादशात्र प्रयोजयेत् ||६४||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| అతః పరమితి అనంతరోక్తాద్దోషప్రమనాహారాత్ పరమూర్ధ్వం| వృత్త్యర్థమితి శరీరధారణార్థం| స్వస్థానామితి సమధాతూనాం సమదోషప్రకృతీనాం చ| సర్వ ఏవేతి సమసర్వరస ఆహారః స్మృత ఇత్యర్థః||64||
Adhikarana 26 (65) · Śloka 65
అత ఊర్ధ్వం దశౌషధకాలాన్ వక్ష్యామః | తత్రాభక్తం ప్రాగ్భక్తమధోభక్తం మధ్యేభక్తమంతరాభక్తం సభక్తం సాముద్గం ముహుర్ముహుర్గ్రాసం గ్రాసాంతరం చేతి దశౌషధకాలాః ||65||
अत ऊर्ध्वं दशौषधकालान् वक्ष्यामः | तत्राभक्तं प्राग्भक्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्ग्रासं ग्रासान्तरं चेति दशौषधकालाः ||६५||
🔊 Audio coming soon
అతో దశౌషధకాలాన్నిర్దిశన్నాహ - అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| తేష్వౌషధకాలేష్వభక్తాదికం దశప్రకారమౌషధం యోజ్యం| ఔషధకాలాన్ ప్రత్యేకం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| ‘అభక్తం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘నిర్భక్తం’ ఇత్యంతే పఠంతి||65||
Adhikarana 27 (66) · Śloka 66
తత్రాభక్తం తు యత్ కేవలమేవౌషధముపయుజ్యతే ||66||
तत्राभक्तं तु यत् केवलमेवौषधमुपयुज्यते ||६६||
🔊 Audio coming soon
తత్రాభక్తమిత్యాదేరౌషధకాలోద్దేశస్య ప్రపంచమాహ- తత్రాభక్తమిత్యాది| తత్ర తేష్వభక్తాదిషు మధ్యే యత్ కేవలమన్నరహితమౌషధముపయుజ్యతే తదభక్తం||66||
Adhikarana 28 (67) · Śloka 67
వీర్యాధికం భవతి భేషజమన్నహీనం హన్యాత్తథాఽఽమయమసంశయమాశు చైవ | తద్బాలవృద్ధవనితామృదవస్తు పీత్వా గ్లానిం పరాం సముపయాంతి బలక్షయం చ ||67||
वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तथाऽऽमयमसंशयमाशु चैव | तद्बालवृद्धवनितामृदवस्तु पीत्वा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयं च ||६७||
🔊 Audio coming soon
అభక్తస్య స్వరూపమభిధాయ గుణం విషయం చ ప్రతిపాదయన్నాహ- వీర్యాధికమిత్యాది| వనితా స్త్రీ, మృదవః సుకుమారాః| బలాదీనామభక్తౌషధనిషేధమభిదధద్బాలాదిభ్య ఇతరం తు అభక్తవిషయం బోధయతి| తత్రాభక్తం త్విత్యాదికం భాష్యం, వీర్యాధికమిత్యాదికా గుణాః, బలవృద్ధవనితామృదువిపర్యయో విషయః| కార్తికస్తు సర్వేషామభక్తాదీనాం ప్రాగేవ స్వరూపమభిధాయ పశ్చాత్ సర్వేషాం గుణాన్ విషయాంశ్చ ప్రతిపాదయతి||67||
Adhikarana 29 (68) · Śloka 68
ప్రాగ్భక్తం నామ యత్ ప్రాగ్భక్తస్యోపయుజ్యతే ||68||
प्राग्भक्तं नाम यत् प्राग्भक्तस्योपयुज्यते ||६८||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగ్భక్తస్యేతి భక్తస్యాదావిత్యర్థః||68||
Adhikarana 30 (69) · Śloka 69
శీఘ్రం విపాకముపయాతి బలం న హింస్యాదన్నావృతం న చ ముహుర్వదనాన్నిరేతి | ప్రాగ్భక్తసేవితమథౌషధమేతదేవ దద్యాచ్చ వృద్ధశిశుభీరుకృశాంగనాభ్యః ||69||
शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्यादन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति | प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुकृशाङ्गनाभ्यः ||६९||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగ్భక్తస్య గుణం విషయం చాహ శీఘ్రమిత్యాది| ఆహారావృతత్వాన్ముహుర్ముహుర్వారంవారం వక్త్రాద్బహిర్న నిరేతి| విపాకం సుఖపరిణామం| న చేతి నిరేతీత్యత్ర సంబధ్యతే| వదనాత్ ముఖకుహరాత్| నిరేతి నిర్గచ్ఛతి| ఔషధమేతదేవేతి ప్రాగ్భక్తాఖ్యమౌషధం||69||
Adhikarana 31 (70) · Śloka 70
అధోభక్తం నామ- యదధో భక్తస్యేతి ||70||
अधोभक्तं नाम- यदधो भक्तस्येति ||७०||
🔊 Audio coming soon
అధోభక్తస్య స్వరూపమాహ- అధోభక్తమిత్యాది| అధోభక్తస్యేతి భోజనాంత ఇత్యర్థః||70||
Adhikarana 32 (71) · Śloka 71
మధ్యేభక్తం నామ- యన్మధ్యే భక్తస్య పీయతే ||71||
मध्येभक्तं नाम- यन्मध्ये भक्तस्य पीयते ||७१||
🔊 Audio coming soon
మధ్యేభక్తమాహ- మాధ్యేభక్తమిత్యాది||71||
Adhikarana 33 (72) · Śloka 72
పీతం యదన్నముపయుజ్య తదూర్ధ్వకాయే హన్యాద్గదాన్ బహువిధాంశ్చ బలం దదాతి | మధ్యే తు పీతమపహంత్యవిసారిభావాద్యే మధ్యదేహమభిభూయ భవంతి రోగాః ||72||
पीतं यदन्नमुपयुज्य तदूर्ध्वकाये हन्याद्गदान् बहुविधांश्च बलं ददाति | मध्ये तु पीतमपहन्त्यविसारिभावाद्ये मध्यदेहमभिभूय भवन्ति रोगाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
అధోభక్తమధ్యేభక్తయోర్గుణమాహ- పీతమిత్యాది| బలం దదాతీతి ఊర్ధ్వకాయ ఏవ| మధ్యే తు పీతం ‘భక్తస్య’ ఇతి శేషః| అవిసారిభావాత్ అవిప్రసరణస్వభావాత్| మధ్యదేశం కోష్ఠం| అభిభూయ వ్యాప్య||72||
Adhikarana 34 (73) · Śloka 73
అంతరాభక్తం నామ - యదంతరా పీయతే పూర్వాపరయోర్భక్తయోః ||73||
अन्तराभक्तं नाम - यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर्भक्तयोः ||७३||
🔊 Audio coming soon
అంతరాభక్తమాహ అంతరాభక్తమిత్యాది| అంతరాభక్తం యత్ పూర్వాపరయోర్భక్తయోరంతరా మధ్యే పీయతే, పూర్వాపరయోరితి ప్రాతఃసాయంతనయోర్భేజనయోరిత్యర్థః||73||
Adhikarana 35 (74) · Śloka 74
సభక్తం నామ - యత్ సహ భక్తేన ||74||
सभक्तं नाम - यत् सह भक्तेन ||७४||
🔊 Audio coming soon
సభక్తమాహ- సభక్తమిత్యాది| సభక్తం భక్తేన సహ సాధితం, భక్తయుక్తం వా||74||
Adhikarana 36 (75) · Śloka 75
పథ్యం సభక్తమబలాబలయోర్హి నిత్యం తద్ద్వేషిణామపి తథా శిశువృద్ధయోశ్చ | హృద్యం మనోబలకరం త్వథ దీపనం చ పథ్యం సదా భవతి చాంతరభక్తకం యత్ ||75||
पथ्यं सभक्तमबलाबलयोर्हि नित्यं तद्द्वेषिणामपि तथा शिशुवृद्धयोश्च | हृद्यं मनोबलकरं त्वथ दीपनं च पथ्यं सदा भवति चान्तरभक्तकं यत् ||७५||
🔊 Audio coming soon
అంతరాభక్తసభక్తయోర్గుణవిషయావాహ- హృద్యమిత్యాది| హృద్యం హృదయాయ హితం| మనోబలకరమితి మనోబలం మనఃసామర్థ్యం, తత్కరోతీత్యర్థః| అబలాబలయోరితి స్త్రీదుర్బలయోరిత్యర్థః| తద్ద్వేషిణామితి భేషజద్వేషిణామిత్యర్థః||75||
Adhikarana 37 (76-77) · Śloka 77
సాముద్గం నామ - యద్భక్తస్యాదావంతే చ పీయతే ||76|| దోషే ద్విధా ప్రవిసృతే తు సముద్గసంజ్ఞమాద్యంతయోర్యదశనస్య నిషేవ్యతే తు ||77||
सामुद्गं नाम - यद्भक्तस्यादावन्ते च पीयते ||७६|| दोषे द्विधा प्रविसृते तु समुद्गसञ्ज्ञमाद्यन्तयोर्यदशनस्य निषेव्यते तु ||७७||
🔊 Audio coming soon
సాముద్గమాహ- సాముద్గమిత్యాది| ద్విధా ప్రవిసృతే ఊర్ధ్వాధఃప్రసృతే ఇత్యర్థః| దోషే సముద్గసంజ్ఞం నిషేవ్యతే ఇతి సంబంధః| నను, సాముద్గవివరణే భక్తస్యాదావంతే చేత్యుపాదానాత్ ‘ఆద్యంతయోర్యదశనస్య’ ఇతి గతార్థం? ఉచ్యతే- చూర్ణకల్కాదీనామపి సముద్గసంజ్ఞార్థం పునరుక్తిః, అన్యథాఽనంతరోక్తస్య ‘పీతం’ ఇత్యస్యానువర్తనాత్ పానస్యైవ సముద్గసంజ్ఞా స్యాత్||76-77||
Adhikarana 38 (78-79) · Śloka 79
ముహుర్ముహుర్నామ - సభక్తమభక్తం వా యదౌషధం ముహుర్ముహురుపయుజ్యతే ||78|| శ్వాసే ముహుర్ముహురతిప్రసృతే చ కాసే హిక్కావమీషు స వదంత్యుపయోజ్యమేతత్ ||79||
मुहुर्मुहुर्नाम - सभक्तमभक्तं वा यदौषधं मुहुर्मुहुरुपयुज्यते ||७८|| श्वासे मुहुर्मुहुरतिप्रसृते च कासे हिक्कावमीषु स वदन्त्युपयोज्यमेतत् ||७९||
🔊 Audio coming soon
ముహుర్ముహురౌషధమాహ- ముహుర్ముహురిత్యాది| ముహుర్ముహుః భక్తసహితం భక్తరహితం వా యదౌషధం వారం వారం ప్రయుజ్యతే తన్ముహుర్ముహురిత్యర్థః| ముహుర్ముహురిత్యేతచ్ఛ్వాసకాసాదిషూపయోజ్యం||78-79||
Adhikarana 39 (80) · Śloka 80
గ్రాసం తు- యత్పిండవ్యామిశ్రం ||80||
ग्रासं तु- यत्पिण्डव्यामिश्रम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
గ్రాసమాహ- పిండవ్యామిశ్రమితి కవలవ్యామిశ్రమిత్యర్థః| తంత్రాంతరదర్శనాత్ గ్రాసం గ్రాసమితి బోద్ధవ్యం||80||
Adhikarana 40 (81) · Śloka 81
గ్రాసాంతరం తు యద్గ్రాసాంతరేషు ||81||
ग्रासान्तरं तु यद्ग्रासान्तरेषु ||८१||
🔊 Audio coming soon
గ్రాసాంతరమాహ- గ్రాసాంతరేష్వితి కవలాంతరేష్విత్యర్థః||81||
Adhikarana 41 (82) · Śloka 82
గ్రాసేషు చూర్ణమబలాగ్నిషు దీపనీయం వాజీకరాణ్యపి తు యోజయితుం యతేత | గ్రాసాంతరేషు వితరేద్వమనీయధూమాన్ శ్వాసాదిషు ప్రథితదృష్టగుణాంశ్చ లేహాన్ ||82||
ग्रासेषु चूर्णमबलाग्निषु दीपनीयं वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत | ग्रासान्तरेषु वितरेद्वमनीयधूमान् श्वासादिषु प्रथितदृष्टगुणांश्च लेहान् ||८२||
🔊 Audio coming soon
అనయోర్విషయమాహ- గ్రాసేష్విత్యాది| అబలాగ్నిషు దుర్బలాగ్నిషు| వమనీయధూమానితి స్నాయుచర్మఖురప్రభృతిభిః కృతాన్||82||
Adhikarana 42 (83) · Śloka 83
ఏవమేతే దశౌషధకాలాః ||83||
एवमेते दशौषधकालाः ||८३||
🔊 Audio coming soon
సాంప్రతం సంగ్రహమాహ- ఏవమిత్యాది||83||
Adhikarana 43 (84) · Śloka 84
విసృష్టే విణ్మూత్రే విశదకరణే దేహే చ సులఘౌ విశుద్ధే చోద్గారే హృది సువిమలే వాతే చ సరతి | తథాఽన్నశ్రద్ధాయాం క్లమపరిగమే కుక్షౌ చ శిథిలే ప్రదేయస్త్వాహారో భవతి భిషజాం కాలః స తు మతః ||84||
विसृष्टे विण्मूत्रे विशदकरणे देहे च सुलघौ विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति | तथाऽन्नश्रद्धायां क्लमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः ||८४||
🔊 Audio coming soon
ఏవమౌషధకాలాన్ ప్రదర్శ్యాఽధునాఽఽహారస్య శ్రేయస్కరత్వాత్తత్కాలమాహ- విసృష్టే ఇత్యాది| (ప్రత్యర్తువిహితాహారో హి కాలోపయుక్తః సుఖత్వాయ సంపద్యతే, అతస్తత్కాలం నియమయన్నాహ విసృష్టే ఇత్యాది|) విసృష్టే విణ్మూత్రే ఇతి ప్రవృతే విణ్మూత్రే| విశదకరణే ఇతి విశదాని కరణాని యస్మిన్ దేహే స విశదకరణః తస్మిన్, విశదేంద్రియే ఇత్యర్థః| దేహే సులఘావితి శరీరే గురుత్వరహితే ఇత్యర్థః| విశుద్ధే చోద్గారే ఇతి మధురామ్లధూమగంధివియుక్తే ఇత్యర్థః| హృది సువిమలే ఇతి నిరాకులే హృదయే ఇత్యర్థః| వాతే సరతీతి అధః ప్రవహతి వాతే ఇత్యర్థః| అన్నశ్రద్ధాయాం భక్తాకాంక్షాయామిత్యర్థః| క్లమపరిగమే ఇతి అనాయాసశ్రమరహితే ఇత్యర్థః| కుక్షౌ చ శిథిలే ఇతి బుభుక్షోదయాత్ స్రస్తే కుక్షౌ స్తబ్ధతారహితే ఇత్యర్థః| ఆహారో దాతవ్యో భవతి భిషజా వైద్యేన, యతః కాలః స తు మతః స ఏవ మత ఇత్యర్థః| తు శబ్దోఽత్ర అవధారణార్థః| భిషగ్గ్రహణం వైద్యప్రత్యవేక్షితస్యాహారస్య భోజ్యత్వప్రతిపాదనార్థం||84||
Adhikarana puShpikA · Śloka 64
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రే తంత్రభూషణాధ్యాయేషు స్వస్వవృత్తాధ్యాయో నామ(ద్వితీయోఽధ్యాయః, ఆదితః) చతుఃషష్టితమోఽధ్యాయః ||64||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु स्वस्ववृत्ताध्यायो नाम(द्वितीयोऽध्यायः, आदितः) चतुःषष्टितमोऽध्यायः ||६४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాముత్తరతంత్రే చతుఃషష్టితమోఽధ్యాయః||64||