65. tantrayuktyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તન્ત્રયુક્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સ્વસ્થવૃત્તાનન્તરં સ્વસ્થવિધ્યર્થસ્ય તન્ત્રયુક્તિભિઃ પ્રસાધાનાત્તન્ત્રયુક્તયધ્યાયારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| અથાત ઇતિ પૂર્વવત્ વ્યાખ્યેયમ્| ત્રાયતે શરીરમનેનેતિ તન્ત્રં શાસ્ત્રં ચિકિત્સા ચ, તસ્ય યુક્તયો યોજનાસ્તન્ત્રયુક્તયઃ, તા અધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ, તમ્| વેદોત્પત્તિવદત્ર તદ્ધિતલોપઃ| તાશ્ચ તન્ત્રયોજના દ્વિવિધાઃ- વાક્યયોજના અર્થયોજનાશ્ચ; તત્ર વાક્યયોજના યોગોદ્દેશનિર્દેશાદ્યાઃ, અર્થયોજના અધિકરણપદાર્થાદયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દ્વાત્રિંશત્તન્ત્રયુક્તયો ભવન્તિ શાસ્ત્રે | તદ્યથા- અધિકરણં(૧), યોગઃ(૨), પદાર્થઃ(૩), હેત્વર્થઃ(૪), ઉદ્દેશઃ(૫), નિર્દેશઃ(૬), ઉપદેશઃ(૭), અપદેશઃ(૮), પ્રદેશઃ(૯), અતિદેશઃ(૧૦), અપવર્જઃ(૧૧), વાક્યશેષઃ(૧૨), અર્થાપત્તિઃ(૧૩), વિપર્યયઃ(૧૪), પ્રસઙ્ગઃ(૧૫), એકાન્તઃ(૧૬), અનેકાન્તઃ(૧૭), પૂર્વપક્ષઃ(૧૮), નિર્ણયઃ(૧૯), અનુમતં(૨૦), વિધાનમ્(૨૧), અનાગતાવેક્ષણમ્(૨૨), અતિક્રાન્તાવેક્ષણં(૨૩), સંશયઃ(૨૪), વ્યાખ્યાનં(૨૫), સ્વસઞ્જ્ઞા(૨૬), નિર્વચનં(૨૭), નિદર્શનં(૨૮), નિયોગઃ(૨૯), વિકલ્પઃ(૩૦), સમુચ્ચયઃ(૩૧), ઊહ્યમ્(૩૨) ઇતિ ||૩||

સઙ્ખ્યાભેદેન તન્ત્રયુક્તીર્નિર્દિશન્નાહ- દ્વાત્રિંશદિત્યાદિ| શાસ્ત્રે સૌશ્રુતે| અધિકરણમિત્યાદિસઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ દ્વાત્રિંશત્ સઙ્ખ્યા લબ્ધા, અતસ્તત્કરણમન્યતન્ત્રોક્તાઃ ષટ્ત્રિંશચ્ચત્વારિંશદ્વા તન્ત્રયુક્તય ઇતિ સઙ્ખ્યાનિષેધાર્થમ્| શાસ્ત્રે ઇત્યત્રાન્યે સમાસેનેતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- અન્યત્ર વિસ્તરેણ ષટ્ત્રિંશચ્ચત્વારિંશદ્વા તન્ત્રાયુક્તયઃ; અત્ર દ્વાત્રિંશદિતિ સમાસેનોક્તમ્| કતમાસ્તાસ્તન્ત્રયુક્તય ઇત્યાહ- તદ્યથેત્યાદિ| તદ્યથેતિ નિદર્શનમ્| અધિકરણાદીનિ સૂત્રકાર એવ વ્યાખ્યાસ્યતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અત્રાસાં તન્ત્રયુક્તીનાં કિં પ્રયોજનમ્? ઉચ્યતે- વાક્યયોજનમર્થયોજનં ચ ||૪||

એવં તન્ત્રયુક્તીરુદ્દેશતઃ પ્રતીપાદ્ય તાસાં તન્ત્રયુક્તીનાં પ્રયોજનમાહ- અત્રાસામિત્યાદિ| અત્ર ચિકિત્સાશાસ્ત્રે| વાક્યયોજનમર્થયોજનં ચેતિ વાક્યસ્યાસમ્બદ્ધસ્ય યોજનં સમ્બન્ધનં વાક્યયોજનં, લીનસ્યાસઙ્ગતસ્ય ચાર્થસ્ય પ્રકાશનં સઙ્ગતીકરણં ચાર્થયોજનમ્| તત્ર કાસાઞ્ચિત્તન્ત્રયુક્તીનાં યોગોદ્દેશનિર્દેશાદીનાં વાક્યયોજનં, કાસાઞ્ચિદધિકરણપદાર્થોહ્યાદીનામર્થયોજનં પ્રયોજનમ્||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- અસદ્વાદિપ્રયુક્તાનાં વાક્યાનાં પ્રતિષેધનમ્ | સ્વવાક્યસિદ્ધિરપિ ચ ક્રિયતે તન્ત્રયુક્તિતઃ ||૫|| વ્યક્તા નોક્તાસ્તુ યે હ્યાર્થા લીના યે ચાપ્યનિર્મલાઃ | લેશોક્તા યે ચ કેચિત્સ્યુસ્તેષાં ચાપિ પ્રસાધનમ્ ||૬||

અત્રૈવ પૂર્વાચાર્યાપઠિતૌ શ્લોકાવધિકાર્થખ્યાપનાયાહ- અસદ્વાદિપ્રયુક્તાનામિત્યાદિ| અસદ્વાદિનો હિ પ્રતિરસપાકવાદિનઃ પાકત્રયવાદિનો ગુણકર્તૃત્વવાદિનો વેત્યાદયઃ| પ્રતિષેધનમ્ અપદેશાદિભિસ્તન્ત્રયુક્તિભિઃ પરપક્ષદૂષણમ્| સ્વવાક્યસિદ્ધિઃ સ્વવાક્યસ્થાપનં નિર્ણયાખ્યયા તન્ત્રયુક્તયા| યથા- પ્રતિરસં પાક ઇત્યસદ્વાદિદર્શનમપદેશાખ્યયા તન્ત્રયુક્તયા દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાને નિરાકૃતં, તત્રૈવ દ્વિવિધઃ પાક ઇત્યાદિસ્વમતસાધનં નિર્ણયાખ્યયા તન્ત્રયુક્તયા કૃતમ્| વ્યક્તા નોક્તાઃ સ્પષ્ટતયા નોક્તાઃ| લીના અસમ્યગ્દર્શિતાઃ| અનિર્મલા લેશેનોક્તાઃ| તેષાં પ્રસાધનં યોગપ્રભૃતિભિઃ ક્રિયતે ||૫-૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

યથાઽમ્બુજવનસ્યાર્કઃ પ્રદીપો વેશ્મનો યથા | પ્રબોધસ્ય પ્રકાશાર્થં તથા તન્ત્રસ્ય યુક્તયઃ ||૭||

કેચિદત્ર તન્ત્રયુક્તીનાં સ્તુત્યર્થ શ્લોકં પઠન્તિ- યથાઽમ્બુજવનસ્યાર્ક ઇત્યાદિ| એષ ચ શ્લોકષ્ટીકાસુ મૂલત્વેન ન વર્ણિતઃ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

તત્ર યમર્થમધિકૃત્યોચ્યતે તદધિકરણં; યથા રસં દોષં વા ||૮||

અતઃ પરમુદ્દિષ્ટાનાં તન્ત્રયુક્તીનાં વિવરણમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર તાસુ તન્ત્રયુક્તિષુ મધ્યે; યમર્થમધિકૃત્ય અપરે અર્થા અભિધીયન્તે તદધિકરણસઞ્જ્ઞં ભવતિ ઉદાહરણમાહ- રસં દોષં વેતિ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- રસં દોષં વા અધિકૃત્ય યત્તદુલ્લેખાભાવેઽપ્યર્થજાતમભિહિતં તત્ સર્વં તદધિકારે પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

યેન વાક્યં યુજ્યતે સ યોગઃ | યથા- ‘તૈલં પિબેચ્ચામૃતવલ્લિનિમ્બહિંસ્રાભયાવૃક્ષકપિપ્પલીભિઃ | સિદ્ધં બલાભ્યાં ચ સદેવદારુ હિતાય નિત્યં ગલગણ્ડરોગે’ | ઇત્યત્ર તૈલં સિદ્ધં પિબેદિતિ પ્રથમં વક્તવ્યે તૃતીયપાદે સિદ્ધમિતિ પ્રયુક્તં, એવં દૂરસ્થાનામપિ પદાનામેકીકરણં યોગઃ ||૯||

યોગાખ્યાં તન્ત્રયુક્તિમાહ- યેનેત્યાદિ| યેન વ્યત્યાસોક્તાનાં સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટાનાં પદાનામેકીકરણં સ યોગ ઇત્યર્થઃ| વ્યત્યાસેનોક્તં પદયોગં દર્શયન્નાહ- તૈલમિત્યાદિ| વિપર્યયેણોક્તસ્ય પદસ્યૈકીકરણં યોગ ઇત્યર્થઃ| યેનેત્યાદિ સૂત્રં, યેન વ્યત્યાસોક્તાનાં ઇત્યાદિસૂત્રાર્થઃ, યથેત્યાદ્યુદાહરણમ્| એવં સન્નિકૃષ્ટસ્ય વિપર્યયોક્તસ્ય પદસ્યાપહરણં મુખ્યમેકીકરણં પ્રતિપાદ્ય દૂરસ્થાનામપ્યુદ્દેશેનાહ- એવં દૂરસ્થાનામપીતિ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

યોઽર્થોઽભિહિતઃ સૂત્રે પદે વા સ પદાર્થઃ પદસ્ય પદયોઃ પદાનાં વાઽર્થઃ પદાર્થઃ; અપરિમિતાશ્ચ પદાર્થાઃ | યથા- સ્નેહસ્વેદાઞ્જનેષુ નિર્દિષ્ટેષુ દ્વયોસ્ત્રયાણાં વાઽર્થાનામુપપત્તિર્દૃશ્યતે, તત્ર યોઽર્થઃ પૂર્વાપરયોગસિદ્ધો ભવતિ સ ગ્રહીતવ્યઃ; યથા- ‘વેદોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ’ ઇત્યુક્તે સન્દિહ્યતે બુદ્ધિઃ- કતમસ્ય વેદસ્યોત્પત્તિં વક્ષ્યતીતિ, યતઃ ઋગ્વેદાદયસ્તુ વેદાઃ; ‘વિદ વિચારણે, વિદ્લૃ લાભે,’ ઇત્યેતયોશ્ચ ધાત્વોરનેકાર્થયોઃ પ્રયોગાત્, તત્ર પૂર્વાપરયોગમુપલભ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવતિ- આયુર્વેદોત્પત્તિમયં વિવક્ષુરિતિ; એષ પદાર્થઃ ||૧૦||

પદાર્થાભિધાં તન્ત્રયુક્તિમાહ- યોઽર્થોઽભિહિત ઇત્યાદિ| પદ્યતે ગમ્યતે યેનાર્થ ઇતિ સૂત્રસ્યાપિ પદત્વાત્ સૂત્રે યોઽર્થઃ પ્રતિપાદિતઃ સ પદાર્થઃ| પદાર્થખ્યતન્ત્રયુક્તિપ્રતિપાદકં લક્ષણમભિધાયેદાનીં તદ્વ્યાખ્યાતુકામઃ પ્રથમં તદવયવસ્ય સમાસમભિધત્તે- પદસ્યેત્યાદિ| અધુના બહુષુ પદાર્થેષુ નિર્ધાર્ય વિશિષ્ટપદાર્થગ્રહણાય પદાર્થબહુત્વં પ્રતિપાદયતિ- અપરિમિતા ઇત્યાદિ| કથમિત્યાહ- યથેત્યાદિ| તત્ર સ્નેહશબ્દે નિર્દિષ્ટે હિ ગુણપ્રેમસર્પિષાં ત્રયાણામર્થાનામુપપત્તિર્દૃશ્યતે, સ્વેદશબ્દેનાપિ સાગ્નિનિરગ્નિકયોરુષ્મણોઃ પ્રાપ્તિઃ, અઞ્જનશબ્દેનાપિ નયનાઞ્જનાભ્યાઙ્ગયોઃ પ્રાપ્તિઃ, તેષુ પદાર્થષુ યાદૃશઃ પદાર્થો ગૃહ્યતે તાદૃશમાહ- તત્ર યોઽર્થ ઇત્યાદિ| પૂર્વોક્તપરોક્તવાક્યસમ્બન્ધેનોપપન્નો યોઽર્થો ભવતિ સ ગ્રહીતવ્ય ઇત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા વેદોત્પત્તિમિત્યાદિ| સન્દિહ્યતે સન્દેહં ગચ્છતીત્યર્થઃ| કથં સન્દિહ્યત ઇત્યાહ- કતમસ્યેત્યાદિ| યતઃ ઋગ્વેદાદયો વેદાસ્તતઃ કતમસ્યા વેદસ્યોત્પત્તિં વક્ષ્યતીતિ સન્દિહ્યતે, તસ્મિન્ સન્દેહે યથા પ્રત્યયાર્થઃ સ્વીકર્તવ્યસ્તથાઽઽહ- વિદિત્યાદિ- ‘આયુર્વેદમિચ્છામ ઇહોપદિશ્યમાનમ્’ ઇત્યસ્મિન્નાયુર્વેદશબ્દઃ શ્રૂયતે, અતોઽત્ર વેદ આયુર્વેદ ઇત્યભિપ્રાયઃ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યદન્યદુક્તમન્યાર્થસાધકં ભવતિ સ હેત્વર્થઃ | યથા- મૃત્પિણ્ડોઽદ્ભિઃ પ્રક્લિઘતે તથા માષદુગ્ધપ્રભૃતિભિર્વ્રણઃ પ્રક્લિઘત ઇતિ ||૧૧||

હેત્વર્થતન્ત્રયુક્તેર્લક્ષણમાહ- યદન્યદિત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા મૃદિત્યાદિ| અત્ર બાહ્યેન મૃત્પિણ્ડદૃષ્ટાન્તેન માષદુગ્ધયોગાદિભિરાભ્યન્તરો વ્રણપ્રક્લેદઃ સાધ્યતે||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સમાસવચનમુદ્દેશઃ | યથા- શલ્યમિતિ ||૧૨||

ઉદ્દેશલક્ષણમાહ- સમાસેત્યાદિ| સઙ્ક્ષેપેણ ભણનમુદ્દેશ ઇત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા શલ્યમિતિ| સર્વમેવાબાધજનનં સઙ્ક્ષેપેણ શલ્યમુચ્યતે, નતુ શારીરાગન્તુભેદેન પ્રપઞ્ચનાત્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વિસ્તરવચનં નિર્દેશઃ | યથા- શારીરમાગન્તુકં ચેતિ ||૧૩||

નિર્દેશલક્ષણમાહ- વિસ્તરેત્યાદિ| વિસ્તરેણ ભાષણં નિર્દેશ ઇત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા શારીરમાગન્તુકં ચેતિ| શારીરશલ્યમાગન્તુકં ચ શલ્યમિતિ શલ્યં દ્વિવિધમુચ્યતે||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

એવમિત્યુપદેશઃ | યથા- ‘તથા ન જાગૃયાદ્રાત્રૌ દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્’ ઇતિ ||૧૪||

ઉપદેશલક્ષણમાહ- એવમિત્યાદિ| એવં કુર્યાદિત્યુપદેશ ઇત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથેત્યાદિ| નનુ, ઉપદેશનિયોગયોઃ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે, પ્રાયિક ઉપદેશઃ, યથા- રાત્રૌ ન જાગૃયાદિતિ પ્રાયિકત્વેનોપન્યસ્તં, કફાદ્યભિભૂતે તુ તત્ર રાત્રિજાગરણસ્યાપિ શસ્તત્વાત્ દિવા ન સ્વાપં કુર્યાદિત્યપિ પ્રાયિકં, ગ્રીષ્મે તૃષ્ણાદ્યન્વયે ચ દિવાસ્વાપસ્યોચિતત્વાત્; નિયોગશ્ચાપ્રાયિકઃ, યથા- પથ્યમેવ ભોક્તવ્યમિતિ; યદ્યપિ ‘જ્વરિતોઽહિતમશ્નીયાદ્યદ્યપ્યસ્યારુચિર્ભવેત્’ ઇત્યાદિનાઽપથ્યભોજનસ્યાપ્યવકાશઃ, તથાઽપિ તદાનીમપથ્યસ્યૈવ પથ્યત્વમિતિ નિયોગસ્ય વ્યભિચારો નાસ્તિ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

અનેન કારણેનેત્યપદેશઃ, યથાઽપદિશ્યતે- મધુરઃ શ્લેષ્માણમભિવર્ધયતીતિ ||૧૫||

અપદેશલક્ષણમાહ- અનેનેત્યાદિ| અનેન કારણેનેતિ કાર્ય પ્રતિ હેતુકથનમપદેશ ઇત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથાપદિશ્યત ઇત્યાદિ| યથાપદિશ્યત ઇતિ ઉદાહરણોપક્રમે| દ્રવ્યવિશેષો મધુરઃ કુતઃ શ્લેષ્માણં વર્ધયતિ? અત્ર મધુરઃ શ્લેષ્માણં વર્ધયતિ અર્થાન્નિજભાવેન મધુરત્વેન વર્ધયતિ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

પ્રકૃતસ્યાતિક્રાન્તેન સાધનં પ્રદેશઃ | યથા- દેવદત્તસ્યાનેન શલ્યમુદ્ધૃતં તથા યજ્ઞદત્તસ્યાપ્યયમુદ્ધરિષ્યતીતિ ||૧૬||

પ્રદેશમાહ- પ્રકૃતસ્યેત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા દેવદત્તસ્યેત્યાદિ| અત્ર યજ્ઞદત્તસ્ય શલ્યોદ્ધરણં પ્રસ્તુતં, તદ્દેવદત્તસ્ય શલ્યોદ્ધરણેનાતિક્રાન્તેન સાધ્યતે||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

પ્રકૃતસ્યાનાગતસ્ય સાધનમતિદેશઃ | યથા- યતોઽસ્ય વાયુરુર્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે તેનોદાવર્તી સ્યાદિતિ ||૧૭||

અતિદેશમાહ- પ્રકૃતસ્યેત્યાદિ| અનાગતસ્ય ભવિષ્યતઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા યત ઇત્યાદિ| અત્ર વાયોરુર્ધ્વમુત્થાનં પ્રકૃતમ્| તેન પ્રસ્તુતેન અનાગતં ભવિષ્યદુદાવર્તિત્વં સાધ્યતે| ઉદાવર્તી સ્યાત્ ઉદાવર્તી સમ્ભાવ્યેત||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

અભિવ્યાપ્યાપકર્ષણમપવર્ગઃ | યથા- અસ્વેદ્યા વિષોપસૃષ્ટાઃ, અન્યત્ર કીટવિષાદિતિ ||૧૮||

અપવર્ગમાહ- અભિવ્યાપ્યેત્યાદિ| (ગુણક્રિયાદિભિઃ સર્વતો વા અભિવ્યાપ્ત કસ્યચિત્ પદાર્થસ્ય તેભ્યો ગુણક્રિયાદિભ્યઃ પૃથક્કરણમ્ અપવર્ગઃ)| ઉદાહરણમાહ- યથા અસ્વેદ્યા ઇત્યાદિ| ઉત્સર્ગરૂપતયા વિષોપસૃષ્ટાનસ્વેદ્યાન્ પ્રતિપાદ્યાપવાદમાહ- અન્યેત્રેત્યાદિ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

યેન પદેનાનુક્તેન વાક્યં સમાપ્યેત સ વાક્યશેષઃ | યથા- શિરઃ પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠોદરોરસામિત્યુક્તે પુરુષગ્રહણં વિનાઽપિ ગમ્યતે પુરુષસ્યેતિ ||૧૯||

વાક્યશેષમાહ- યેનેત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા શિર ઇત્યાદિ| ગમ્યતે જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

યદકીર્તિતમર્થાદાપદ્યતે સાઽર્થાપત્તિઃ | યથા- ઓદનં ભોક્ષ્યે ઇત્યુક્તેઽર્થાદાપન્નં ભવતિ- નાયં પિપાસુર્યવાગૂમિતિ ||૨૦||

અર્થાપત્તિમાહ- યદકીર્તિતમિત્યાદિ| અકીર્તિતમ્ અપ્રતિપાદિતમ્ તદુદાહરણમાહ- યથૌદનમિત્યાદિ| નાયં પાતુમિચ્છુર્યવાગૂમિત્યર્થ||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

યદ્યત્રાભિહિતં તસ્ય પ્રાતિલોમ્યં વિપર્યયઃ | યથા- કૃશાલ્પપ્રાણભીરવો દુશ્ચિકિત્સ્યા ઇત્યુક્તે વિપરીતં ગૃહ્યતે દૃઢાદયઃ સુચિકિત્સ્યા ઇતિ ||૨૧||

વિપર્યયમાહ- યદ્યત્રાભિહિતમિત્યાદિ| પ્રાતિલોમ્યં વિપરીતમ્| ઉદાહરણમાહ- યથા કૃશાલ્પેત્યાદિ| વિપર્યયેણ વિપરીતમેવ ગમ્યતે, અર્થાપત્ત્યા અવિપરીત એવાર્થઃ પ્રતીયત ઇત્યનયોર્ભેદઃ||૨૧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

પ્રકરણાન્તરેણ સમાપનં પ્રસઙ્ગઃ, યદ્વા પ્રકરણાન્તરિતો યોઽર્થોઽસકૃદુક્તઃ સમાપ્યતે સ પ્રસઙ્ગઃ | યથા- પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષસ્તસ્મિન્ ક્રિયા સોઽધિષ્ઠાનમિતિ વેદોત્પત્તાવભિધાય, ભૂતચિન્તાયાં પુનરુક્તં- યતોઽભિહિતં પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરૂષ ઇતિ, સ ખલ્વેષ કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃત ઇતિ ||૨૨||

પ્રસઙ્ગમાહ- પ્રકરણાન્તરેણેત્યાદિ| પ્રકરણાન્તરેણેતિ પ્રકરણાન્તરોક્તેનાર્થેનેત્યર્થઃ| સમાનં તુલ્યમ્| ઉદાહરણમાહ- યથેત્યાદિ| પ્રકરણાન્તરેષુ અસકૃદુક્તઃ પુનઃ પુનરુક્તઃ| સમાપ્યતે સમાપ્તિં નીયતે| તદેવ કથ્યતે- યથેત્યાદિ| અપરે તુ ‘અધિકરણાન્તરિતો યોઽર્થોઽસકૃદુક્ત’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- સ્નેહવિરેકાધિકારયોર્નવજ્વરી નિષિદ્ધઃ, પુનર્જ્વરાધિકારે તરુણજ્વરિણઃ સ્નેહશોધને નિષિદ્ધે ઇતિ અધિકરણેઽન્તરિતસ્યર્થસ્યાસકૃદુક્તિઃ||૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

(સર્વત્ર )યદવધારણેનોચ્યતે સ એકાન્તઃ | યથા- ત્રિવૃદ્વિરેચયતિ, મદનફલં વામયતિ(એવ) ||૨૩||

એકાન્તલક્ષણમાહ- સર્વત્રેત્યાદિ| અવધારણેન અવિકલ્પેન, નિયમેનેત્યર્થઃ; ઉદાહરણેઽવધારણવાચિન એવકારસ્ય નિર્દેશાત્ ઉદાહરણમાહ- યથા ત્રિવૃદ્વિરેચયતીયિ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ક્વચિત્તથા ક્વચિદન્યથેતિ યઃ સોઽનેકાન્તઃ | યથા- કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે દ્રવ્યં પ્રધાનં, કેચિદ્રસં, કેચિદ્વીર્યં કેચિદ્વિપાકમિતિ ||૨૪||

અનેકાન્તમાહ- ક્વચિત્તથેત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે દ્રવ્યં પ્રધાનમિત્યાદિ| સ્પષ્ટાર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

આક્ષેપપૂર્વકઃ પ્રશ્નઃ પૂર્વપક્ષઃ | યથા- કથં વાતનિમિત્તાશ્ચત્વારઃ પ્રમેહ અસાધ્યા ભવન્તીતિ ||૨૫||

પૂર્વપક્ષમાહ- આક્ષેપેત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથેત્યાદિ| અત્રૈવ દોષજાનાં સાધ્યત્વેનોપલબ્ધેરિતિ હેતોઃ પૂર્વપક્ષાવતારઃ| નિર્ણયાઙ્ગત્વેનાર્થસાધનત્વમેવ સંશયસ્યાપિ||૨૫||

Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27

તસ્યોત્તરં નિર્ણયઃ | યથા- શરીરં પ્રપીડ્ય પશ્ચાદધો ગત્વા વસામેદોમજ્જાનુવિદ્ધં મૂત્રં વિસૃજતિ વાતઃ એવમસાધ્યા વાતજા ઇતિ ||૨૬|| તથા ચોક્તમ્- કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્ય મેદોમજ્જાવસાયુતઃ | અધઃ પ્રકુપ્યતે વાયુસ્તેનાસાધ્યાસ્તુ વાતજાઃ ||૨૭||

નિર્ણયમાહ- તસ્યોત્તરમિત્યાદિ| તસ્ય પૂર્વપક્ષસ્ય યદુત્તરં સ નિર્ણય ઇત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા શરીરમિત્યાદિ| યતઃ શરીરપીડાદિકં કૃત્વા વસાદ્યન્વિતં મૂત્રં વાતો વિસૃજતિ, અતો મજ્જક્ષયે પૂર્વપૂર્વધાતુક્ષયાદસાધ્યત્વમિત્યર્થઃ||૨૬-૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમ્ | યથા- અન્યો બ્રૂયાત્- સપ્ત રસા ઇતિ, તચ્ચાપ્રતિષેધાદનુમન્યતે કથઞ્ચિદિતિ ||૨૮||

અનુમતમાહ- પરમતમિત્યાદિ| અપ્રતિષિદ્ધમ્ અધિગતમિત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથેત્યાદિ| કથઞ્ચિદિતિ કેનાપિ પ્રકારેણેત્યર્થ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાઽભિહિતં વિધાનમ્ | યથા- સક્થિમર્માણ્યેકાદશ પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાઽભિહિતાનિ ||૨૯||

વિધાનમાહ- પ્રકરણેત્યાદિ| પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાઽભિહિતમિતિ યથાક્રમમુક્તમ્| ચન્દ્રનન્દનેન ચ ‘પરિપાઠ્યાઽર્થકથનં વિધાનમ્’ ઇતિ વિધાનલક્ષણં કૃતમ્| ઉદાહરણમાહ- યથા સક્થીત્યાદિ| મર્મણાં પ્રકરણાનુપૂર્વ્યા અભિધાનં ક્ષિપ્તતલહૃદયૈત્યાદિકમ્||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

એવં વક્ષ્યતીત્યનાગતાવેક્ષણમ્ | યથા- શ્લોકસ્થાને બ્રૂયાત્- ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યામીતિ ||૩૦||

અનાગતાવેક્ષણમાહ- એવમિત્યાદિ| અનાગતસ્ય ભવિષ્યતઃ અવલોકનં કાર્યાર્થમવેક્ષણમિત્યર્થઃ ઉદાહરણમાહ- યથા શ્લોકેત્યાદિ||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

યત્પૂર્વમુક્તં તદતિક્રાન્તાવેક્ષણમ્ | યથા- ચિકિત્સિતેષુ બ્રૂયાત્- શ્લોકસ્થાને યદીરિતમિતિ ||૩૧||

અતિક્રાન્તાવેક્ષણમાહ- યદિત્યાદિ| અતિક્રાન્તસ્ય અતીતસ્ય અવેક્ષનમ્| ઉદાહરણમાહ- યથા ચિકિત્સિતેષ્વિત્યાદિ||૩૧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

ઉભયહેતુદર્શનં સંશયઃ | યથા - તલહૃદયાભિઘાતઃ પ્રાણહરઃ, પાણિપાદચ્છેદનમપ્રાણહરમિતિ ||૩૨||

સંશયમાહ- ઉભયેત્યાદિ| ઉભયોર્વિસદૃશયોરર્થયોર્હેતુઃ તસ્ય દર્શનમ્| ઉદાહરણમાહ- યથા તલેત્યાદિ| નનુ, એતત્ સંશયજ્ઞાનાર્થમુદાહૃતં, સંશયોઽસ્તિ કુતઃ? તલહૃદયાભિઘાતસ્ય તથા પાણ્યાદિચ્છેદસ્ય પ્રાણહરત્વાપ્રાણહરત્વાભ્યાં પૃથગ્દર્શિતત્વાત્| સત્યં, પરં યત્ર ઘાતચ્છેદયોર્દ્વયોઃ સદ્ભાવસ્તત્ર કિં તલહૃદયાભિઘાતાન્મરણમુત પાણિપાદચ્છેદાજ્જીવનમિત્યેવં સંશયઃ ||૩૨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

તન્ત્રેઽતિશયોપવર્ણનં વ્યાખ્યાનમ્ | યથા- ઇહ પઞ્ચવિંશતિકઃ પુરૂષો વ્યાખ્યાયતે, અન્યેષ્વાયુર્વેદતન્ત્રેષુ ભૂતાદિપ્રભૃત્યારભ્ય ચિન્તા ||૩૩||

વ્યાખ્યાનમાહ- તન્ત્રે ઇત્યાદિ| તન્ત્રે શાસ્ત્રે| અતિશયસ્ય અતિરિક્તસ્યાર્થસ્ય ઉપવર્ણનં ખ્યાપનં વ્યાખ્યાનમ્| ‘તત્રાતિશય’ ઇતિ પાઠે તત્રેતિ નિર્ધારણે| ઉદાહરણમાહ- યથા ઇહેત્યાદિ| પઞ્ચવિંશતિકઃ પુરુષ ઇતિ પઞ્ચવિંશતિતમ ઇત્યર્થઃ, અવ્યક્તાદીનામષ્ટાનાં પ્રકૃતિવિકારૈઃ ષોડશભિઃ સહ ચતુર્વિશતિત્વાત્| પુરુષ ઇતિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ| સ્વમતમભિધાય પરમતમાહ- અન્યેષ્વાયુર્વેદતન્ત્રેષ્વિત્યાદિ| ભૂતાદિસ્તામસોઽહઙ્કારઃ ; એતેન ભૂતાદિમહઙ્કારમારભ્યાન્યાયુર્વેદતન્ત્રેષુ ચિન્તા નત્વવ્યક્તમારભ્યેતિ||૩૩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

અન્યશાસ્ત્રાસામાન્યા સ્વસઞ્જ્ઞા | યથા- મિથુનમિતિ મધુસર્પિષોર્ગ્રગણં; લોકપ્રસિદ્ધમુદાહરણં વા ||૩૪||

સ્વસઞ્જ્ઞામાહ- અન્યશાસ્ત્રાસામાન્યા સ્વસઞ્જ્ઞેત્યાદિ| અન્યાનિ શાસ્ત્રાણિ આયુર્વેદાદપરાણિ વ્યાકરણાદીનિ તેષુ, અસામાન્યા અસાધારણા, તત્રાનનુગતા સ્વશાસ્ત્રેષ્વેવ પ્રયોજનવતીત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા મિથુનમિત્યાદિ| નનુ, સ્વસઞ્જ્ઞાપ્રણયનં વ્યવહારાર્થ ક્રિયતે, ન ચાત્ર મિથુનસઞ્જ્ઞયા યન્મધુસર્પિષોર્ગ્રહણં તદ્વારેણ વ્યવહારો દૃશ્યતે? ઉચ્યતે- ઉદાહરણમાત્રમેતદ્યથાકથઞ્ચિદિતિ| અત એવ પક્ષાન્તરમાહ- લોકે પ્રસિદ્ધમુદાહરણં વા| સ્વસઞ્જ્ઞાયા ગ્રાહ્યામિત્યર્થઃ- યથા ચતુર્ષુ સ્નેહેષુ મહાસ્નેહસઞ્જ્ઞા| અતઃ પરં કેચિદધીયતે- યથોષ્ણભયાત્ છાયામનુસરતીતિ| તે તૂદાહરણમપિ તન્ત્રયુક્તિષ્વિચ્છન્તિ| તન્ન યુક્તં, ઉદ્દેશસૂત્રે ઉદાહરણખ્યતન્ત્રયુક્તેરનુક્તેઃ, સઙ્ખ્યાધિક્યપ્રસક્તેશ્ચ, તસ્માદ્યથોષ્ણેત્યાદિકોઽપપાઠ એવેતિ||૩૪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

નિશ્ચિતં વચનં નિર્વચનમ્ | યથા- આયુર્વિદ્યતેઽસ્મિન્નનેન વા આયુર્વિન્દતીત્યાયુર્વેદઃ ||૩૫||

નિર્વચનમાહ- નિશ્ચિતમિત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા આયુર્વિદ્યતેઽસ્મિન્ ઇત્યાદિ||૩૫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

દૃષ્ટાન્તવ્યક્તિર્નિદર્શનમ્ | યથા- અગ્નિર્વાયુના સહિતઃ કક્ષે વૃર્દ્ધિ ગચ્છતિ તથા વાતપિત્તકફદુષ્ટો વ્રણ ઇતિ ||૩૬||

નિદર્શનમાહ- દૃષ્ટાન્તવ્યક્તિરિત્યાદિ| દૃષ્ટાન્તેન વ્યક્તિર્યસ્મિન્ વાક્યે તત્તથા| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- દૃષ્ટાન્તેનાર્થઃ પ્રસાધ્યતે યત્ર તન્નિદર્શનમિતિ| અત એવ ચ નિદર્શનાત્ હેત્વર્થો ભિદ્યતે, હેત્વર્થસ્ય દૃષ્ટાન્તમાત્રત્વાત્ | ઉદાહરણમાહ- યથા અગ્નિરિત્યાદિ| તથેતિ અભિવૃદ્ધિં ગચ્છતીત્યર્થઃ||૩૬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

ઇદમેવ કર્તવ્યમિતિ નિયોગઃ | યથા- પથ્યમેવ ભોક્તવ્યમિતિ ||૩૭||

નિયોગમાહ- ઇદમિત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા પથ્યમિત્યાદિ| (ક્વચિન્નિયોગો વ્યભિચરતિ, યથા- જ્વરિતસ્યારુચૌ સત્યામપથ્યમપિ દીયતે; તદુક્તં- ‘જ્વરિતોઽહિતમશ્નીયાદ્યદ્યસ્ય હ્યરુચિર્ભવેત્| અન્નકાલે હ્યભુઞ્જાનઃ ક્ષીયતે મ્રિયતેઽથવા’ ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તં- ‘ઉત્પદ્યતે હિ સાઽવસ્થા દેશકાલબલં પ્રતિ| યસ્યાં કાર્યમકાર્ય સ્યાદ્વર્જિતં કાર્યમેવ ચ’- ઇતિ )||૩૭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

ઇદં ચેદં ચેતિ સમુચ્ચયઃ | યથા- માંસવર્ગે એણહરિણાદયો લાવતિત્તિરિશારઙ્ગશ્ચ પ્રધાનાનીતિ ||૩૮||

સમુચ્ચયમાહ- ઇદમિત્યાદિ| ઉદાહરણમાહ- યથા માંસેત્યાદિ| એણાદયઃ પ્રધાનાનિ લાવાદયશ્ચ પ્રધાનાનીતિ સમુચ્ચયશ્ચ||૩૮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

ઇદં વેદં વેતિ વિકલ્પઃ | યથા- રસૌદનઃ સઘૃતા યવાગૂર્વા (ભવત્વિતિ) ||૩૯||

વિકલ્પમાહ- ઇદં વેત્યાદિ| પ્રત્યેકં વાશબ્દોપાદાનમત્રોદાહરણે યન્ન કૃતં તદેકેનાપિ વાશબ્દેન બહુષુ વિકલ્પતાદર્શનાર્થ; ક્વચિદ્ વાશબ્દં વિનાઽપિ વિકલ્પો ભવતિ, યથૈકં રોગં પ્રતિ બહુષુ યોગેષુ વાશબ્દં વિનાઽપ્યન્યતમો યોગો યોજ્ય ઇતિ વિકલ્પઃ| ઉદાહરણમાહ- યથા રસૌદન ઇત્યાદિ||૩૯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

યદનિર્દિષ્ટં બુદ્ધયાઽવગમ્યતે તદૂહ્યમ્ | યથા- અભિહિતમન્નપાનવિધૌ ચતુર્વિધં ચાન્નમુપદિશ્યતે- ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં પેયમિતિ, એવં ચતુર્વિધે વક્તવ્યે દ્વિવિધમભિહિતમ્; ઇદમત્રોહ્યમ્- અન્નપાને વિશિષ્ટયોર્દ્વયોર્ગ્રહણે કૃતે ચતુર્ણામપિ ગ્રહણં ભવતીતિ; ચતુર્વિધશ્ચાહારઃ પ્રવિરલઃ, પ્રાયેણ દ્વિવિધ એવ; અતો દ્વિત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ | કિઞ્ચાન્યત્- અન્નેન ભક્ષ્યમવરુદ્ધં, ઘનસાધર્મ્યાત્; પેયેન લેહ્યં, દ્રવસાધર્મ્યાત્ ||૪૦||

સામ્પ્રતમૂહ્યાખ્યાં તન્ત્રયુક્તિમાહ- યદિત્યાદિ| અનિર્દિષ્ટમિતિ સાક્ષાદિત્યર્થઃ| ઉદાહરણમાહ- યથાઽમિહિતમિત્યાદિ| કથમત્રોહ્યં ભવતીતિ કથનાયાહ- ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં પેયમિતિ ચતુર્ધા વક્તવ્યે દ્વિવિધમમિહિતમત્રોહ્યં ભવતિ ચાતુર્વિધ્યમત્રોહ્યં ભવતીત્યર્થઃ| બુદ્ધિગમ્યમૂહ્યં પ્રાક્ પ્રતિપાદિતં તત્ કીદૃશ્યા બુદ્ધ્યા ગમ્યત ઇત્યાહ- અન્નપાને ઇત્યાદિ| અન્નપાનયોર્વિશિષ્ટયોરભ્યવહાર્યયોર્ગ્રહણે ચતુર્ણામભ્યવહાર્યવિશેષાણાં ભક્ષ્યભોજ્યલેહ્યપેયાનાં ગ્રહણં ભવતીતિ| ચાતુર્વિધ્યમેવ કિમિતિ નોક્તમિત્યાશઙ્કયાહ- ચતુર્વિધ ઇત્યાદિ| પ્રવિરલ ઇતિ પ્રકર્ષેણ વિરલઃ ક્વચિત્કથઞ્ચિદ્ભાવાત્| પ્રકારાન્તરેણાપિ ચતુર્વિધત્વમાહ- કિઞ્ચાન્યદિત્યાદિ| અન્ન કેચિત્પૂર્વપક્ષં કુર્વન્તિ વાક્યાર્થસ્યાસ્પષ્ટાવિદ્યમાનસ્ય યોજનાદૂહ્યં ન તન્ત્રયુક્તિરિતિ, લીનસ્યાનિર્દિષ્ટસ્ય ચાર્થસ્ય વાક્યાદેવોહનેનોભયરૂપસ્ય યોજનાદૂહ્યં તન્ત્રયુક્તેરેવ||૪૦||

Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- સામાન્યદર્શનેનાસાં વ્યવસ્થા સમ્પ્રદર્શિતા | વિશેષસ્તુ યથાયોગમુપધાર્યો વિપશ્ચિતા ||૪૧|| દ્વાત્રિંશદ્યુક્તયો હ્યેતાસ્તન્ત્રસારગવેષણે | મયા સમ્યગ્વિનિહિતાઃ શબ્દાર્થન્યાયસંયુતાઃ ||૪૨|| યો હ્યોતા વિધિવદ્વેત્તિ દીપીભૂતાસ્તુ બુદ્ધિમાન્ | સ પૂજાર્હો ભિષક્શ્રેષ્ઠ ઇતિ ધન્વન્તરેર્મતમ્ ||૪૩||

એવં તન્ત્રયુક્તીરભિધાયોપસંહરન્ પ્રતિપાદિતતન્ત્રયુક્તિવિશેષપ્રતિપત્તયે શ્લોકમાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| તન્ત્રયુક્તીનાં વિશેષો યથાસમ્બન્ધં વિદુષા ઉપધારણીય ઇત્યર્થઃ| કાર્તિકસ્તુ દ્વાત્રિંશદ્યુક્તય ઇત્યાદિકં શ્લોકદ્વયં પઠતિ||૪૧-૪૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 65

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે તન્ત્રભૂષણાધ્યાયેષુ તન્ત્રયુક્તિર્નામ (તૃતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચષષ્ટિમોઽધ્યાયઃ ||૬૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે પઞ્ચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ||૬૫||