65. tantrayuktyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તન્ત્રયુક્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દ્વાત્રિંશત્તન્ત્રયુક્તયો ભવન્તિ શાસ્ત્રે | તદ્યથા- અધિકરણં(૧), યોગઃ(૨), પદાર્થઃ(૩), હેત્વર્થઃ(૪), ઉદ્દેશઃ(૫), નિર્દેશઃ(૬), ઉપદેશઃ(૭), અપદેશઃ(૮), પ્રદેશઃ(૯), અતિદેશઃ(૧૦), અપવર્જઃ(૧૧), વાક્યશેષઃ(૧૨), અર્થાપત્તિઃ(૧૩), વિપર્યયઃ(૧૪), પ્રસઙ્ગઃ(૧૫), એકાન્તઃ(૧૬), અનેકાન્તઃ(૧૭), પૂર્વપક્ષઃ(૧૮), નિર્ણયઃ(૧૯), અનુમતં(૨૦), વિધાનમ્(૨૧), અનાગતાવેક્ષણમ્(૨૨), અતિક્રાન્તાવેક્ષણં(૨૩), સંશયઃ(૨૪), વ્યાખ્યાનં(૨૫), સ્વસઞ્જ્ઞા(૨૬), નિર્વચનં(૨૭), નિદર્શનં(૨૮), નિયોગઃ(૨૯), વિકલ્પઃ(૩૦), સમુચ્ચયઃ(૩૧), ઊહ્યમ્(૩૨) ઇતિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અત્રાસાં તન્ત્રયુક્તીનાં કિં પ્રયોજનમ્? ઉચ્યતે- વાક્યયોજનમર્થયોજનં ચ ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- અસદ્વાદિપ્રયુક્તાનાં વાક્યાનાં પ્રતિષેધનમ્ | સ્વવાક્યસિદ્ધિરપિ ચ ક્રિયતે તન્ત્રયુક્તિતઃ ||૫|| વ્યક્તા નોક્તાસ્તુ યે હ્યાર્થા લીના યે ચાપ્યનિર્મલાઃ | લેશોક્તા યે ચ કેચિત્સ્યુસ્તેષાં ચાપિ પ્રસાધનમ્ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

યથાઽમ્બુજવનસ્યાર્કઃ પ્રદીપો વેશ્મનો યથા | પ્રબોધસ્ય પ્રકાશાર્થં તથા તન્ત્રસ્ય યુક્તયઃ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

તત્ર યમર્થમધિકૃત્યોચ્યતે તદધિકરણં; યથા રસં દોષં વા ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

યેન વાક્યં યુજ્યતે સ યોગઃ | યથા- ‘તૈલં પિબેચ્ચામૃતવલ્લિનિમ્બહિંસ્રાભયાવૃક્ષકપિપ્પલીભિઃ | સિદ્ધં બલાભ્યાં ચ સદેવદારુ હિતાય નિત્યં ગલગણ્ડરોગે’ | ઇત્યત્ર તૈલં સિદ્ધં પિબેદિતિ પ્રથમં વક્તવ્યે તૃતીયપાદે સિદ્ધમિતિ પ્રયુક્તં, એવં દૂરસ્થાનામપિ પદાનામેકીકરણં યોગઃ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

યોઽર્થોઽભિહિતઃ સૂત્રે પદે વા સ પદાર્થઃ પદસ્ય પદયોઃ પદાનાં વાઽર્થઃ પદાર્થઃ; અપરિમિતાશ્ચ પદાર્થાઃ | યથા- સ્નેહસ્વેદાઞ્જનેષુ નિર્દિષ્ટેષુ દ્વયોસ્ત્રયાણાં વાઽર્થાનામુપપત્તિર્દૃશ્યતે, તત્ર યોઽર્થઃ પૂર્વાપરયોગસિદ્ધો ભવતિ સ ગ્રહીતવ્યઃ; યથા- ‘વેદોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ’ ઇત્યુક્તે સન્દિહ્યતે બુદ્ધિઃ- કતમસ્ય વેદસ્યોત્પત્તિં વક્ષ્યતીતિ, યતઃ ઋગ્વેદાદયસ્તુ વેદાઃ; ‘વિદ વિચારણે, વિદ્લૃ લાભે,’ ઇત્યેતયોશ્ચ ધાત્વોરનેકાર્થયોઃ પ્રયોગાત્, તત્ર પૂર્વાપરયોગમુપલભ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવતિ- આયુર્વેદોત્પત્તિમયં વિવક્ષુરિતિ; એષ પદાર્થઃ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યદન્યદુક્તમન્યાર્થસાધકં ભવતિ સ હેત્વર્થઃ | યથા- મૃત્પિણ્ડોઽદ્ભિઃ પ્રક્લિઘતે તથા માષદુગ્ધપ્રભૃતિભિર્વ્રણઃ પ્રક્લિઘત ઇતિ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સમાસવચનમુદ્દેશઃ | યથા- શલ્યમિતિ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વિસ્તરવચનં નિર્દેશઃ | યથા- શારીરમાગન્તુકં ચેતિ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

એવમિત્યુપદેશઃ | યથા- ‘તથા ન જાગૃયાદ્રાત્રૌ દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્’ ઇતિ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

અનેન કારણેનેત્યપદેશઃ, યથાઽપદિશ્યતે- મધુરઃ શ્લેષ્માણમભિવર્ધયતીતિ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

પ્રકૃતસ્યાતિક્રાન્તેન સાધનં પ્રદેશઃ | યથા- દેવદત્તસ્યાનેન શલ્યમુદ્ધૃતં તથા યજ્ઞદત્તસ્યાપ્યયમુદ્ધરિષ્યતીતિ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

પ્રકૃતસ્યાનાગતસ્ય સાધનમતિદેશઃ | યથા- યતોઽસ્ય વાયુરુર્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે તેનોદાવર્તી સ્યાદિતિ ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

અભિવ્યાપ્યાપકર્ષણમપવર્ગઃ | યથા- અસ્વેદ્યા વિષોપસૃષ્ટાઃ, અન્યત્ર કીટવિષાદિતિ ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

યેન પદેનાનુક્તેન વાક્યં સમાપ્યેત સ વાક્યશેષઃ | યથા- શિરઃ પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠોદરોરસામિત્યુક્તે પુરુષગ્રહણં વિનાઽપિ ગમ્યતે પુરુષસ્યેતિ ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

યદકીર્તિતમર્થાદાપદ્યતે સાઽર્થાપત્તિઃ | યથા- ઓદનં ભોક્ષ્યે ઇત્યુક્તેઽર્થાદાપન્નં ભવતિ- નાયં પિપાસુર્યવાગૂમિતિ ||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

યદ્યત્રાભિહિતં તસ્ય પ્રાતિલોમ્યં વિપર્યયઃ | યથા- કૃશાલ્પપ્રાણભીરવો દુશ્ચિકિત્સ્યા ઇત્યુક્તે વિપરીતં ગૃહ્યતે દૃઢાદયઃ સુચિકિત્સ્યા ઇતિ ||૨૧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

પ્રકરણાન્તરેણ સમાપનં પ્રસઙ્ગઃ, યદ્વા પ્રકરણાન્તરિતો યોઽર્થોઽસકૃદુક્તઃ સમાપ્યતે સ પ્રસઙ્ગઃ | યથા- પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષસ્તસ્મિન્ ક્રિયા સોઽધિષ્ઠાનમિતિ વેદોત્પત્તાવભિધાય, ભૂતચિન્તાયાં પુનરુક્તં- યતોઽભિહિતં પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરૂષ ઇતિ, સ ખલ્વેષ કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃત ઇતિ ||૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

(સર્વત્ર )યદવધારણેનોચ્યતે સ એકાન્તઃ | યથા- ત્રિવૃદ્વિરેચયતિ, મદનફલં વામયતિ(એવ) ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ક્વચિત્તથા ક્વચિદન્યથેતિ યઃ સોઽનેકાન્તઃ | યથા- કેચિદાચાર્યા બ્રુવતે દ્રવ્યં પ્રધાનં, કેચિદ્રસં, કેચિદ્વીર્યં કેચિદ્વિપાકમિતિ ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

આક્ષેપપૂર્વકઃ પ્રશ્નઃ પૂર્વપક્ષઃ | યથા- કથં વાતનિમિત્તાશ્ચત્વારઃ પ્રમેહ અસાધ્યા ભવન્તીતિ ||૨૫||

Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27

તસ્યોત્તરં નિર્ણયઃ | યથા- શરીરં પ્રપીડ્ય પશ્ચાદધો ગત્વા વસામેદોમજ્જાનુવિદ્ધં મૂત્રં વિસૃજતિ વાતઃ એવમસાધ્યા વાતજા ઇતિ ||૨૬|| તથા ચોક્તમ્- કૃત્સ્નં શરીરં નિષ્પીડ્ય મેદોમજ્જાવસાયુતઃ | અધઃ પ્રકુપ્યતે વાયુસ્તેનાસાધ્યાસ્તુ વાતજાઃ ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમ્ | યથા- અન્યો બ્રૂયાત્- સપ્ત રસા ઇતિ, તચ્ચાપ્રતિષેધાદનુમન્યતે કથઞ્ચિદિતિ ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાઽભિહિતં વિધાનમ્ | યથા- સક્થિમર્માણ્યેકાદશ પ્રકરણાનુપૂર્વ્યાઽભિહિતાનિ ||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

એવં વક્ષ્યતીત્યનાગતાવેક્ષણમ્ | યથા- શ્લોકસ્થાને બ્રૂયાત્- ચિકિત્સિતેષુ વક્ષ્યામીતિ ||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

યત્પૂર્વમુક્તં તદતિક્રાન્તાવેક્ષણમ્ | યથા- ચિકિત્સિતેષુ બ્રૂયાત્- શ્લોકસ્થાને યદીરિતમિતિ ||૩૧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

ઉભયહેતુદર્શનં સંશયઃ | યથા - તલહૃદયાભિઘાતઃ પ્રાણહરઃ, પાણિપાદચ્છેદનમપ્રાણહરમિતિ ||૩૨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

તન્ત્રેઽતિશયોપવર્ણનં વ્યાખ્યાનમ્ | યથા- ઇહ પઞ્ચવિંશતિકઃ પુરૂષો વ્યાખ્યાયતે, અન્યેષ્વાયુર્વેદતન્ત્રેષુ ભૂતાદિપ્રભૃત્યારભ્ય ચિન્તા ||૩૩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

અન્યશાસ્ત્રાસામાન્યા સ્વસઞ્જ્ઞા | યથા- મિથુનમિતિ મધુસર્પિષોર્ગ્રગણં; લોકપ્રસિદ્ધમુદાહરણં વા ||૩૪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

નિશ્ચિતં વચનં નિર્વચનમ્ | યથા- આયુર્વિદ્યતેઽસ્મિન્નનેન વા આયુર્વિન્દતીત્યાયુર્વેદઃ ||૩૫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

દૃષ્ટાન્તવ્યક્તિર્નિદર્શનમ્ | યથા- અગ્નિર્વાયુના સહિતઃ કક્ષે વૃર્દ્ધિ ગચ્છતિ તથા વાતપિત્તકફદુષ્ટો વ્રણ ઇતિ ||૩૬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

ઇદમેવ કર્તવ્યમિતિ નિયોગઃ | યથા- પથ્યમેવ ભોક્તવ્યમિતિ ||૩૭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

ઇદં ચેદં ચેતિ સમુચ્ચયઃ | યથા- માંસવર્ગે એણહરિણાદયો લાવતિત્તિરિશારઙ્ગશ્ચ પ્રધાનાનીતિ ||૩૮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

ઇદં વેદં વેતિ વિકલ્પઃ | યથા- રસૌદનઃ સઘૃતા યવાગૂર્વા (ભવત્વિતિ) ||૩૯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

યદનિર્દિષ્ટં બુદ્ધયાઽવગમ્યતે તદૂહ્યમ્ | યથા- અભિહિતમન્નપાનવિધૌ ચતુર્વિધં ચાન્નમુપદિશ્યતે- ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં પેયમિતિ, એવં ચતુર્વિધે વક્તવ્યે દ્વિવિધમભિહિતમ્; ઇદમત્રોહ્યમ્- અન્નપાને વિશિષ્ટયોર્દ્વયોર્ગ્રહણે કૃતે ચતુર્ણામપિ ગ્રહણં ભવતીતિ; ચતુર્વિધશ્ચાહારઃ પ્રવિરલઃ, પ્રાયેણ દ્વિવિધ એવ; અતો દ્વિત્વં પ્રસિદ્ધમિતિ | કિઞ્ચાન્યત્- અન્નેન ભક્ષ્યમવરુદ્ધં, ઘનસાધર્મ્યાત્; પેયેન લેહ્યં, દ્રવસાધર્મ્યાત્ ||૪૦||

Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- સામાન્યદર્શનેનાસાં વ્યવસ્થા સમ્પ્રદર્શિતા | વિશેષસ્તુ યથાયોગમુપધાર્યો વિપશ્ચિતા ||૪૧|| દ્વાત્રિંશદ્યુક્તયો હ્યેતાસ્તન્ત્રસારગવેષણે | મયા સમ્યગ્વિનિહિતાઃ શબ્દાર્થન્યાયસંયુતાઃ ||૪૨|| યો હ્યોતા વિધિવદ્વેત્તિ દીપીભૂતાસ્તુ બુદ્ધિમાન્ | સ પૂજાર્હો ભિષક્શ્રેષ્ઠ ઇતિ ધન્વન્તરેર્મતમ્ ||૪૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 65

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે તન્ત્રભૂષણાધ્યાયેષુ તન્ત્રયુક્તિર્નામ (તૃતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચષષ્ટિમોઽધ્યાયઃ ||૬૫||