65. tantrayuktyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਿਧ੍ਯਰ੍ਥਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸਾਧਾਨਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਾਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਮਨੇਨੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ, ਤਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਯੋ ਯੋਜਨਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਃ, ਤਾ ਅਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਤਮ੍| ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਦਤ੍ਰ ਤਦ੍ਧਿਤਲੋਪਃ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਜਨਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਾ ਅਰ੍ਥਯੋਜਨਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਾ ਯੋਗੋਦ੍ਦੇਸ਼ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਾਃ, ਅਰ੍ਥਯੋਜਨਾ ਅਧਿਕਰਣਪਦਾਰ੍ਥਾਦਯਃ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਧਿਕਰਣਂ(੧), ਯੋਗਃ(੨), ਪਦਾਰ੍ਥਃ(੩), ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ(੪), ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਃ(੫), ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ(੬), ਉਪਦੇਸ਼ਃ(੭), ਅਪਦੇਸ਼ਃ(੮), ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ(੯), ਅਤਿਦੇਸ਼ਃ(੧੦), ਅਪਵਰ੍ਜਃ(੧੧), ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ(੧੨), ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ(੧੩), ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ(੧੪), ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ(੧੫), ਏਕਾਨ੍ਤਃ(੧੬), ਅਨੇਕਾਨ੍ਤਃ(੧੭), ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਃ(੧੮), ਨਿਰ੍ਣਯਃ(੧੯), ਅਨੁਮਤਂ(੨੦), ਵਿਧਾਨਮ੍(੨੧), ਅਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍(੨੨), ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਵੇਕ੍ਸਣਂ(੨੩), ਸਂਸ਼ਯਃ(੨੪), ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ(੨੫), ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ(੨੬), ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ(੨੭), ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ(੨੮), ਨਿਯੋਗਃ(੨੯), ਵਿਕਲ੍ਪਃ(੩੦), ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ(੩੧), ਊਹ੍ਯਮ੍(੩੨) ਇਤਿ ||੩||

ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ| ਅਧਿਕਰਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਲਬ੍ਧਾ, ਅਤਸ੍ਤਤ੍ਕਰਣਮਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇ ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਯੁਕ੍ਤਯਃ; ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤਿ ਸਮਾਸੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਕਤਮਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਯਥੇਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਧਿਕਰਣਾਦੀਨਿ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰ ਏਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤਿ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਅਤ੍ਰਾਸਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਮਰ੍ਥਯੋਜਨਂ ਚ ||੪||

ਏਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਰੁਦ੍ਦੇਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦ੍ਯ ਤਾਸਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਅਤ੍ਰਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਮਰ੍ਥਯੋਜਨਂ ਚੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਯੋਜਨਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਂ ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਂ, ਲੀਨਸ੍ਯਾਸਙ੍ਗਤਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਂ ਸਙ੍ਗਤੀਕਰਣਂ ਚਾਰ੍ਥਯੋਜਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਸਾਞ੍ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਯੋਗੋਦ੍ਦੇਸ਼ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਂ, ਕਾਸਾਞ੍ਚਿਦਧਿਕਰਣਪਦਾਰ੍ਥੋਹ੍ਯਾਦੀਨਾਮਰ੍ਥਯੋਜਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍||੪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਅਸਦ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਨਮ੍ | ਸ੍ਵਵਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਰਪਿ ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ||੫|| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਲੀਨਾ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਨਿਰ੍ਮਲਾਃ | ਲੇਸ਼ੋਕ੍ਤਾ ਯੇ ਚ ਕੇਚਿਤ੍ਸ੍ਯੁਸ੍ਤੇਸਾਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ||੬||

ਅਤ੍ਰੈਵ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾਪਠਿਤੌ ਸ਼੍ਲੋਕਾਵਧਿਕਾਰ੍ਥਖ੍ਯਾਪਨਾਯਾਹ- ਅਸਦ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਦ੍ਵਾਦਿਨੋ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਰਸਪਾਕਵਾਦਿਨਃ ਪਾਕਤ੍ਰਯਵਾਦਿਨੋ ਗੁਣਕਰ੍ਤਤ੍ਵਵਾਦਿਨੋ ਵੇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਨਮ੍ ਅਪਦੇਸ਼ਾਦਿਭਿਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ਪਰਪਕ੍ਸਦੂਸਣਮ੍| ਸ੍ਵਵਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਵਾਕ੍ਯਸ੍ਥਾਪਨਂ ਨਿਰ੍ਣਯਾਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਾ| ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤਿਰਸਂ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਸਦ੍ਵਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਪਦੇਸ਼ਾਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਨਿਰਾਕਤਂ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਮਤਸਾਧਨਂ ਨਿਰ੍ਣਯਾਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਾ ਕਤਮ੍| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਤਯਾ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਲੀਨਾ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਅਨਿਰ੍ਮਲਾ ਲੇਸ਼ੇਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਯੋਗਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ||੫-੬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ਯਥਾਮ੍ਬੁਜਵਨਸ੍ਯਾਰ੍ਕਃ ਪ੍ਰਦੀਪੋ ਵੇਸ਼੍ਮਨੋ ਯਥਾ | ਪ੍ਰਬੋਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਯਃ ||੭||

ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ਯਥਾਮ੍ਬੁਜਵਨਸ੍ਯਾਰ੍ਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਟੀਕਾਸੁ ਮੂਲਤ੍ਵੇਨ ਨ ਵਰ੍ਣਿਤਃ||੭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰ ਯਮਰ੍ਥਮਧਿਕਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਤਦਧਿਕਰਣਂ; ਯਥਾ ਰਸਂ ਦੋਸਂ ਵਾ ||੮||

ਅਤਃ ਪਰਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤਾਸੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ; ਯਮਰ੍ਥਮਧਿਕਤ੍ਯ ਅਪਰੇ ਅਰ੍ਥਾ ਅਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਤਦਧਿਕਰਣਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਭਵਤਿ ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਰਸਂ ਦੋਸਂ ਵੇਤਿ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਰਸਂ ਦੋਸਂ ਵਾ ਅਧਿਕਤ੍ਯ ਯਤ੍ਤਦੁਲ੍ਲੇਖਾਭਾਵੇਪ੍ਯਰ੍ਥਜਾਤਮਭਿਹਿਤਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਤਦਧਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ਯੇਨ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਯੋਗਃ | ਯਥਾ- ‘ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚਾਮਤਵਲ੍ਲਿਨਿਮ੍ਬਹਿਂਸ੍ਰਾਭਯਾਵਕ੍ਸਕਪਿਪ੍ਪਲੀਭਿਃ | ਸਿਦ੍ਧਂ ਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਸਦੇਵਦਾਰੁ ਹਿਤਾਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗਲਗਣ੍ਡਰੋਗੇ’ | ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਤਤੀਯਪਾਦੇ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ, ਏਵਂ ਦੂਰਸ੍ਥਾਨਾਮਪਿ ਪਦਾਨਾਮੇਕੀਕਰਣਂ ਯੋਗਃ ||੯||

ਯੋਗਾਖ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪਦਾਨਾਮੇਕੀਕਰਣਂ ਸ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸੇਨੋਕ੍ਤਂ ਪਦਯੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਦਸ੍ਯੈਕੀਕਰਣਂ ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੂਤ੍ਰਂ, ਯੇਨ ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ, ਯਥੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਾਹਰਣਮ੍| ਏਵਂ ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਦਸ੍ਯਾਪਹਰਣਂ ਮੁਖ੍ਯਮੇਕੀਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਦੂਰਸ੍ਥਾਨਾਮਪ੍ਯੁਦ੍ਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਏਵਂ ਦੂਰਸ੍ਥਾਨਾਮਪੀਤਿ||੯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ਯੋਰ੍ਥੋਭਿਹਿਤਃ ਸੂਤ੍ਰੇ ਪਦੇ ਵਾ ਸ ਪਦਾਰ੍ਥਃ ਪਦਸ੍ਯ ਪਦਯੋਃ ਪਦਾਨਾਂ ਵਾਰ੍ਥਃ ਪਦਾਰ੍ਥਃ; ਅਪਰਿਮਿਤਾਸ਼੍ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਾਃ | ਯਥਾ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਞ੍ਜਨੇਸੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਸੁ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਾਰ੍ਥਾਨਾਮੁਪਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਯੋਰ੍ਥਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਗਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਸ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਃ; ਯਥਾ- ‘ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ- ਕਤਮਸ੍ਯ ਵੇਦਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੀਤਿ, ਯਤਃ ਗ੍ਵੇਦਾਦਯਸ੍ਤੁ ਵੇਦਾਃ; ‘ਵਿਦ ਵਿਚਾਰਣੇ, ਵਿਦ੍ਲ ਲਾਭੇ,’ ਇਤ੍ਯੇਤਯੋਸ਼੍ਚ ਧਾਤ੍ਵੋਰਨੇਕਾਰ੍ਥਯੋਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਗਮੁਪਲਭ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਿਤਿ; ਏਸ ਪਦਾਰ੍ਥਃ ||੧੦||

ਪਦਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਯੋਰ੍ਥੋਭਿਹਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਯਤੇ ਗਮ੍ਯਤੇ ਯੇਨਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਪਦਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੂਤ੍ਰੇ ਯੋਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ਸ ਪਦਾਰ੍ਥਃ| ਪਦਾਰ੍ਥਖ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਕਾਮਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਦਵਯਵਸ੍ਯ ਸਮਾਸਮਭਿਧਤ੍ਤੇ- ਪਦਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧੁਨਾ ਬਹੁਸੁ ਪਦਾਰ੍ਥੇਸੁ ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਪਦਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਾਯ ਪਦਾਰ੍ਥਬਹੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ- ਅਪਰਿਮਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ ਹਿ ਗੁਣਪ੍ਰੇਮਸਰ੍ਪਿਸਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਰ੍ਥਾਨਾਮੁਪਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਸ੍ਵੇਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪਿ ਸਾਗ੍ਨਿਨਿਰਗ੍ਨਿਕਯੋਰੁਸ੍ਮਣੋਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਅਞ੍ਜਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪਿ ਨਯਨਾਞ੍ਜਨਾਭ੍ਯਾਙ੍ਗਯੋਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਤੇਸੁ ਪਦਾਰ੍ਥਸੁ ਯਾਦਸ਼ਃ ਪਦਾਰ੍ਥੋ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਾਦਸ਼ਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਯੋਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪਰੋਕ੍ਤਵਾਕ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਪਨ੍ਨੋ ਯੋਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ ਸ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਦੇਹਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਂ ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕਤਮਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤਃ ਗ੍ਵੇਦਾਦਯੋ ਵੇਦਾਸ੍ਤਤਃ ਕਤਮਸ੍ਯਾ ਵੇਦਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੀਤਿ ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਨ੍ਦੇਹੇ ਯਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਵੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਥਾਹ- ਵਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ- ‘ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਮਿਚ੍ਛਾਮ ਇਹੋਪਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ, ਅਤੋਤ੍ਰ ਵੇਦ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ ||੧੦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ਯਦਨ੍ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸਾਧਕਂ ਭਵਤਿ ਸ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ | ਯਥਾ- ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡੋਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਘਤੇ ਤਥਾ ਮਾਸਦੁਗ੍ਧਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਵ੍ਰਣਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਘਤ ਇਤਿ ||੧੧||

ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਯਦਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਮਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਮਾਸਦੁਗ੍ਧਯੋਗਾਦਿਭਿਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ||੧੧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ਸਮਾਸਵਚਨਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ ||੧੨||

ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਮਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਭਣਨਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਬਾਧਜਨਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਨਤੁ ਸ਼ਾਰੀਰਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਨਾਤ੍||੧੨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ਵਿਸ੍ਤਰਵਚਨਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਚੇਤਿ ||੧੩||

ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਿਸ੍ਤਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਭਾਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਚੇਤਿ| ਸ਼ਾਰੀਰਸ਼ਲ੍ਯਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਚ ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ਏਵਮਿਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ‘ਤਥਾ ਨ ਜਾਗਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ||੧੪||

ਉਪਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਉਪਦੇਸ਼ਨਿਯੋਗਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਾਯਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਃ, ਯਥਾ- ਰਾਤ੍ਰੌ ਨ ਜਾਗਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵੇਨੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤਂ, ਕਫਾਦ੍ਯਭਿਭੂਤੇ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਦਿਵਾ ਨ ਸ੍ਵਾਪਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਯਿਕਂ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤਸ੍ਣਾਦ੍ਯਨ੍ਵਯੇ ਚ ਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪਸ੍ਯੋਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਨਿਯੋਗਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਾਯਿਕਃ, ਯਥਾ- ਪਥ੍ਯਮੇਵ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ; ਯਦ੍ਯਪਿ ‘ਜ੍ਵਰਿਤੋਹਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਸ੍ਯਾਰੁਚਿਰ੍ਭਵੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਪਥ੍ਯਭੋਜਨਸ੍ਯਾਪ੍ਯਵਕਾਸ਼ਃ, ਤਥਾਪਿ ਤਦਾਨੀਮਪਥ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨਿਯੋਗਸ੍ਯ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੋ ਨਾਸ੍ਤਿ||੧੪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ਅਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਤ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਯਥਾਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ- ਮਧੁਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ||੧੫||

ਅਪਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਤਿ ਕਾਰ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿ ਹੇਤੁਕਥਨਮਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾਪਦਿਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਪਦਿਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਉਦਾਹਰਣੋਪਕ੍ਰਮੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਮਧੁਰਃ ਕੁਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ? ਅਤ੍ਰ ਮਧੁਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਰ੍ਧਯਤਿ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਨਿਜਭਾਵੇਨ ਮਧੁਰਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਧਯਤਿ||੧੫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਸਾਧਨਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਦੇਵਦਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਦ੍ਧਤਂ ਤਥਾ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਯਮੁਦ੍ਧਰਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ||੧੬||

ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਦੇਵਦਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਂ, ਤਦ੍ਦੇਵਦਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਲ੍ਯੋਦ੍ਧਰਣੇਨਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ||੧੬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯਾਨਾਗਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮਤਿਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਯਤੋਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰੁਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇ ਤੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ||੧੭||

ਅਤਿਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਗਤਸ੍ਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰੁਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਕਤਮ੍| ਤੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤੇਨ ਅਨਾਗਤਂ ਭਵਿਸ੍ਯਦੁਦਾਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਉਦਾਵਰ੍ਤੀ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯੇਤ||੧੭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਪਕਰ੍ਸਣਮਪਵਰ੍ਗਃ | ਯਥਾ- ਅਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾ ਵਿਸੋਪਸਸ੍ਟਾਃ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕੀਟਵਿਸਾਦਿਤਿ ||੧੮||

ਅਪਵਰ੍ਗਮਾਹ- ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| (ਗੁਣਕ੍ਰਿਯਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਾ ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਪਦਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਤੇਭ੍ਯੋ ਗੁਣਕ੍ਰਿਯਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮ੍ ਅਪਵਰ੍ਗਃ)| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਅਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗਰੂਪਤਯਾ ਵਿਸੋਪਸਸ੍ਟਾਨਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਾਪਵਾਦਮਾਹ- ਅਨ੍ਯੇਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ਯੇਨ ਪਦੇਨਾਨੁਕ੍ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਮਾਪ੍ਯੇਤ ਸ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਦਰੋਰਸਾਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਪੁਰੁਸਗ੍ਰਹਣਂ ਵਿਨਾਪਿ ਗਮ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤਿ ||੧੯||

ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਮ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ਯਦਕੀਰ੍ਤਿਤਮਰ੍ਥਾਦਾਪਦ੍ਯਤੇ ਸਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ | ਯਥਾ- ਓਦਨਂ ਭੋਕ੍ਸ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਥਾਦਾਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ- ਨਾਯਂ ਪਿਪਾਸੁਰ੍ਯਵਾਗੂਮਿਤਿ ||੨੦||

ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਯਦਕੀਰ੍ਤਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍ ਤਦੁਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥੌਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਯਂ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛੁਰ੍ਯਵਾਗੂਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥ||੨੦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ | ਯਥਾ- ਕਸ਼ਾਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਭੀਰਵੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਗਹ੍ਯਤੇ ਦਢਾਦਯਃ ਸੁਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤਿ ||੨੧||

ਵਿਪਰ੍ਯਯਮਾਹ- ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਂ ਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਕਸ਼ਾਲ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਵਿਪਰੀਤਮੇਵ ਗਮ੍ਯਤੇ, ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਅਵਿਪਰੀਤ ਏਵਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤ ਇਤ੍ਯਨਯੋਰ੍ਭੇਦਃ||੨੧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਮਾਪਨਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਯਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰਿਤੋ ਯੋਰ੍ਥੋਸਕਦੁਕ੍ਤਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਸ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ | ਯਥਾ- ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵਭਿਧਾਯ, ਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਯਾਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ- ਯਤੋਭਿਹਿਤਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੂਸ ਇਤਿ, ਸ ਖਲ੍ਵੇਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਤ ਇਤਿ ||੨੨||

ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣੇਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨਾਰ੍ਥੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਨਂ ਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਅਸਕਦੁਕ੍ਤਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਃ| ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਸਮਾਪ੍ਤਿਂ ਨੀਯਤੇ| ਤਦੇਵ ਕਥ੍ਯਤੇ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਅਧਿਕਰਣਾਨ੍ਤਰਿਤੋ ਯੋਰ੍ਥੋਸਕਦੁਕ੍ਤ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਕਾਧਿਕਾਰਯੋਰ੍ਨਵਜ੍ਵਰੀ ਨਿਸਿਦ੍ਧਃ, ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰੇ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰਿਣਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੋਧਨੇ ਨਿਸਿਦ੍ਧੇ ਇਤਿ ਅਧਿਕਰਣੇਨ੍ਤਰਿਤਸ੍ਯਰ੍ਥਸ੍ਯਾਸਕਦੁਕ੍ਤਿਃ||੨੨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

(ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ )ਯਦਵਧਾਰਣੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਸ ਏਕਾਨ੍ਤਃ | ਯਥਾ- ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਰੇਚਯਤਿ, ਮਦਨਫਲਂ ਵਾਮਯਤਿ(ਏਵ) ||੨੩||

ਏਕਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਧਾਰਣੇਨ ਅਵਿਕਲ੍ਪੇਨ, ਨਿਯਮੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਉਦਾਹਰਣੇਵਧਾਰਣਵਾਚਿਨ ਏਵਕਾਰਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਰੇਚਯਤੀਯਿ||੨੩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਥਾ ਕ੍ਵਚਿਦਨ੍ਯਥੇਤਿ ਯਃ ਸੋਨੇਕਾਨ੍ਤਃ | ਯਥਾ- ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਕੇਚਿਦ੍ਰਸਂ, ਕੇਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਪਾਕਮਿਤਿ ||੨੪||

ਅਨੇਕਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਃ||੨੪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ਆਕ੍ਸੇਪਪੂਰ੍ਵਕਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਃ | ਯਥਾ- ਕਥਂ ਵਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਮੇਹ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ||੨੫||

ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਮਾਹ- ਆਕ੍ਸੇਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਦੋਸਜਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਪਲਬ੍ਧੇਰਿਤਿ ਹੇਤੋਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਾਵਤਾਰਃ| ਨਿਰ੍ਣਯਾਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥਸਾਧਨਤ੍ਵਮੇਵ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯਾਪਿ||੨੫||

Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27

ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਨਿਰ੍ਣਯਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਧੋ ਗਤ੍ਵਾ ਵਸਾਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਨੁਵਿਦ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਸਜਤਿ ਵਾਤਃ ਏਵਮਸਾਧ੍ਯਾ ਵਾਤਜਾ ਇਤਿ ||੨੬|| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਿਸ੍ਪੀਡ੍ਯ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਵਸਾਯੁਤਃ | ਅਧਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇਨਾਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਜਾਃ ||੨੭||

ਨਿਰ੍ਣਯਮਾਹ- ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਯਦੁਤ੍ਤਰਂ ਸ ਨਿਰ੍ਣਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤਃ ਸ਼ਰੀਰਪੀਡਾਦਿਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਸਾਦ੍ਯਨ੍ਵਿਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਾਤੋ ਵਿਸਜਤਿ, ਅਤੋ ਮਜ੍ਜਕ੍ਸਯੇ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੬-੨੭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ਪਰਮਤਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮਨੁਮਤਮ੍ | ਯਥਾ- ਅਨ੍ਯੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਸਪ੍ਤ ਰਸਾ ਇਤਿ, ਤਚ੍ਚਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਦਨੁਮਨ੍ਯਤੇ ਕਥਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ||੨੮||

ਅਨੁਮਤਮਾਹ- ਪਰਮਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਅਧਿਗਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਕੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥ||੨੮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਭਿਹਿਤਂ ਵਿਧਾਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਸਕ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਭਿਹਿਤਾਨਿ ||੨੯||

ਵਿਧਾਨਮਾਹ- ਪ੍ਰਕਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਭਿਹਿਤਮਿਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਨ੍ਦਨੇਨ ਚ ‘ਪਰਿਪਾਠ੍ਯਾਰ੍ਥਕਥਨਂ ਵਿਧਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਵਿਧਾਨਲਕ੍ਸਣਂ ਕਤਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਸਕ੍ਥੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਅਭਿਧਾਨਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤਲਹਦਯੈਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍||੨੯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍ | ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤਿ ||੩੦||

ਅਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਗਤਸ੍ਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਅਵਲੋਕਨਂ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮਵੇਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਸ਼੍ਲੋਕੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

ਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍ | ਯਥਾ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਯਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ||੩੧||

ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਅਤੀਤਸ੍ਯ ਅਵੇਕ੍ਸਨਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

ਉਭਯਹੇਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਂਸ਼ਯਃ | ਯਥਾ - ਤਲਹਦਯਾਭਿਘਾਤਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਃ, ਪਾਣਿਪਾਦਚ੍ਛੇਦਨਮਪ੍ਰਾਣਹਰਮਿਤਿ ||੩੨||

ਸਂਸ਼ਯਮਾਹ- ਉਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਭਯੋਰ੍ਵਿਸਦਸ਼ਯੋਰਰ੍ਥਯੋਰ੍ਹੇਤੁਃ ਤਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਤਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਏਤਤ੍ ਸਂਸ਼ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਦਾਹਤਂ, ਸਂਸ਼ਯੋਸ੍ਤਿ ਕੁਤਃ? ਤਲਹਦਯਾਭਿਘਾਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਯਾਦਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਹਰਤ੍ਵਾਪ੍ਰਾਣਹਰਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪਥਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਤ੍ਯਂ, ਪਰਂ ਯਤ੍ਰ ਘਾਤਚ੍ਛੇਦਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਸਦ੍ਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਿਂ ਤਲਹਦਯਾਭਿਘਾਤਾਨ੍ਮਰਣਮੁਤ ਪਾਣਿਪਾਦਚ੍ਛੇਦਾਜ੍ਜੀਵਨਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਸਂਸ਼ਯਃ ||੩੨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਤਿਸ਼ਯੋਪਵਰ੍ਣਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਇਹ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਃ ਪੁਰੂਸੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ, ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਭੂਤਾਦਿਪ੍ਰਭਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਾ ||੩੩||

ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਾਹ- ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ਅਤਿਸ਼ਯਸ੍ਯ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਉਪਵਰ੍ਣਨਂ ਖ੍ਯਾਪਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍| ‘ਤਤ੍ਰਾਤਿਸ਼ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰੈਃ ਸੋਡਸ਼ਭਿਃ ਸਹ ਚਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ| ਸ੍ਵਮਤਮਭਿਧਾਯ ਪਰਮਤਮਾਹ- ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸੋਹਙ੍ਕਾਰਃ ; ਏਤੇਨ ਭੂਤਾਦਿਮਹਙ੍ਕਾਰਮਾਰਭ੍ਯਾਨ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਚਿਨ੍ਤਾ ਨਤ੍ਵਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਰਭ੍ਯੇਤਿ||੩੩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

ਅਨ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ | ਯਥਾ- ਮਿਥੁਨਮਿਤਿ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੋਰ੍ਗ੍ਰਗਣਂ; ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮੁਦਾਹਰਣਂ ਵਾ ||੩੪||

ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਹ- ਅਨ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਦਪਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਕਰਣਾਦੀਨਿ ਤੇਸੁ, ਅਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਅਸਾਧਾਰਣਾ, ਤਤ੍ਰਾਨਨੁਗਤਾ ਸ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਮਿਥੁਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਣਯਨਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਨ ਚਾਤ੍ਰ ਮਿਥੁਨਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਯਨ੍ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਉਦਾਹਰਣਮਾਤ੍ਰਮੇਤਦ੍ਯਥਾਕਥਞ੍ਚਿਦਿਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮੁਦਾਹਰਣਂ ਵਾ| ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ- ਯਥਾ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਸ੍ਨੇਹੇਸੁ ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਕੇਚਿਦਧੀਯਤੇ- ਯਥੋਸ੍ਣਭਯਾਤ੍ ਛਾਯਾਮਨੁਸਰਤੀਤਿ| ਤੇ ਤੂਦਾਹਰਣਮਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਸ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਸੂਤ੍ਰੇ ਉਦਾਹਰਣਖ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਰਨੁਕ੍ਤੇਃ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਕੋਪਪਾਠ ਏਵੇਤਿ||੩੪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਵਚਨਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨੇਨ ਵਾ ਆਯੁਰ੍ਵਿਨ੍ਦਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ||੩੫||

ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਾਹ- ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਨਾ ਸਹਿਤਃ ਕਕ੍ਸੇ ਵਰ੍ਦ੍ਧਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤਿ ||੩੬||

ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਹ- ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾਕ੍ਯੇ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਤਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਚ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੋ ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ | ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਅਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥੇਤਿ ਅਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

ਇਦਮੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਯੋਗਃ | ਯਥਾ- ਪਥ੍ਯਮੇਵ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ||੩੭||

ਨਿਯੋਗਮਾਹ- ਇਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਪਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| (ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨਿਯੋਗੋ ਵ੍ਯਭਿਚਰਤਿ, ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਰੁਚੌ ਸਤ੍ਯਾਮਪਥ੍ਯਮਪਿ ਦੀਯਤੇ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- ‘ਜ੍ਵਰਿਤੋਹਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯਰੁਚਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਹ੍ਯਭੁਞ੍ਜਾਨਃ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇਥਵਾ’ ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- ‘ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਹਿ ਸਾਵਸ੍ਥਾ ਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਯਸ੍ਯਾਂ ਕਾਰ੍ਯਮਕਾਰ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਜਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਚ’- ਇਤਿ )||੩੭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

ਇਦਂ ਚੇਦਂ ਚੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ | ਯਥਾ- ਮਾਂਸਵਰ੍ਗੇ ਏਣਹਰਿਣਾਦਯੋ ਲਾਵਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸ਼ਾਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨੀਤਿ ||੩੮||

ਸਮੁਚ੍ਚਯਮਾਹ- ਇਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਣਾਦਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਲਾਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨੀਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯਸ਼੍ਚ||੩੮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

ਇਦਂ ਵੇਦਂ ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ | ਯਥਾ- ਰਸੌਦਨਃ ਸਘਤਾ ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਾ (ਭਵਤ੍ਵਿਤਿ) ||੩੯||

ਵਿਕਲ੍ਪਮਾਹ- ਇਦਂ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਮਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣੇ ਯਨ੍ਨ ਕਤਂ ਤਦੇਕੇਨਾਪਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬਹੁਸੁ ਵਿਕਲ੍ਪਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥ; ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਨਾਪਿ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭਵਤਿ, ਯਥੈਕਂ ਰੋਗਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਸੁ ਯੋਗੇਸੁ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਨਾਪ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋ ਯੋਗੋ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਰਸੌਦਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

ਯਦਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਬੁਦ੍ਧਯਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਤਦੂਹ੍ਯਮ੍ | ਯਥਾ- ਅਭਿਹਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧੌ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਚਾਨ੍ਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ- ਭਕ੍ਸ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਲੇਹ੍ਯਂ ਪੇਯਮਿਤਿ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਭਿਹਿਤਮ੍; ਇਦਮਤ੍ਰੋਹ੍ਯਮ੍- ਅਨ੍ਨਪਾਨੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਕਤੇ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤੀਤਿ; ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਰਲਃ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਏਵ; ਅਤੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ | ਕਿਞ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍- ਅਨ੍ਨੇਨ ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਵਰੁਦ੍ਧਂ, ਘਨਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍; ਪੇਯੇਨ ਲੇਹ੍ਯਂ, ਦ੍ਰਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ||੪੦||

ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮੂਹ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਸਾਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਯਥਾਮਿਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਥਮਤ੍ਰੋਹ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤਿ ਕਥਨਾਯਾਹ- ਭਕ੍ਸ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਲੇਹ੍ਯਂ ਪੇਯਮਿਤਿ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਮਿਹਿਤਮਤ੍ਰੋਹ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਮਤ੍ਰੋਹ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਗਮ੍ਯਮੂਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਤਤ੍ ਕੀਦਸ਼੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਗਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਨ੍ਨਪਾਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਯੋਰਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਭਕ੍ਸ੍ਯਭੋਜ੍ਯਲੇਹ੍ਯਪੇਯਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤੀਤਿ| ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਮੇਵ ਕਿਮਿਤਿ ਨੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਯਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਿਰਲ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਵਿਰਲਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਥਞ੍ਚਿਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ- ਕਿਞ੍ਚਾਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨ ਕੇਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਸ੍ਪਸ੍ਟਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਯੋਜਨਾਦੂਹ੍ਯਂ ਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਰਿਤਿ, ਲੀਨਸ੍ਯਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਾਦੇਵੋਹਨੇਨੋਭਯਰੂਪਸ੍ਯ ਯੋਜਨਾਦੂਹ੍ਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਰੇਵ||੪੦||

Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਸਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ | ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾਯੋਗਮੁਪਧਾਰ੍ਯੋ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ||੪੧|| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੁਕ੍ਤਯੋ ਹ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਰਗਵੇਸਣੇ | ਮਯਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਨਿਹਿਤਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਨ੍ਯਾਯਸਂਯੁਤਾਃ ||੪੨|| ਯੋ ਹ੍ਯੋਤਾ ਵਿਧਿਵਦ੍ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੀਪੀਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ | ਸ ਪੂਜਾਰ੍ਹੋ ਭਿਸਕ੍ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਰ੍ਮਤਮ੍ ||੪੩||

ਏਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਰਭਿਧਾਯੋਪਸਂਹਰਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਯੇ ਸ਼੍ਲੋਕਮਾਹ- ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਥਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਵਿਦੁਸਾ ਉਪਧਾਰਣੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੁਕ੍ਤਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸ਼੍ਲੋਕਦ੍ਵਯਂ ਪਠਤਿ||੪੧-੪੩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 65

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਭੂਸਣਾਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ (ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬੫||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬੫||