Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातस्तन्त्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
65. tantrayuktyadhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਧਿਕਰਣਂ(੧), ਯੋਗਃ(੨), ਪਦਾਰ੍ਥਃ(੩), ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ(੪), ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਃ(੫), ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ(੬), ਉਪਦੇਸ਼ਃ(੭), ਅਪਦੇਸ਼ਃ(੮), ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ(੯), ਅਤਿਦੇਸ਼ਃ(੧੦), ਅਪਵਰ੍ਜਃ(੧੧), ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ(੧੨), ਅਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ(੧੩), ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ(੧੪), ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ(੧੫), ਏਕਾਨ੍ਤਃ(੧੬), ਅਨੇਕਾਨ੍ਤਃ(੧੭), ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਃ(੧੮), ਨਿਰ੍ਣਯਃ(੧੯), ਅਨੁਮਤਂ(੨੦), ਵਿਧਾਨਮ੍(੨੧), ਅਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍(੨੨), ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਵੇਕ੍ਸਣਂ(੨੩), ਸਂਸ਼ਯਃ(੨੪), ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ(੨੫), ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ(੨੬), ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ(੨੭), ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ(੨੮), ਨਿਯੋਗਃ(੨੯), ਵਿਕਲ੍ਪਃ(੩੦), ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ(੩੧), ਊਹ੍ਯਮ੍(੩੨) ਇਤਿ ||੩||
View original
द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे | तद्यथा- अधिकरणं(१), योगः(२), पदार्थः(३), हेत्वर्थः(४), उद्देशः(५), निर्देशः(६), उपदेशः(७), अपदेशः(८), प्रदेशः(९), अतिदेशः(१०), अपवर्जः(११), वाक्यशेषः(१२), अर्थापत्तिः(१३), विपर्ययः(१४), प्रसङ्गः(१५), एकान्तः(१६), अनेकान्तः(१७), पूर्वपक्षः(१८), निर्णयः(१९), अनुमतं(२०), विधानम्(२१), अनागतावेक्षणम्(२२), अतिक्रान्तावेक्षणं(२३), संशयः(२४), व्याख्यानं(२५), स्वसञ्ज्ञा(२६), निर्वचनं(२७), निदर्शनं(२८), नियोगः(२९), विकल्पः(३०), समुच्चयः(३१), ऊह्यम्(३२) इति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਤ੍ਰਾਸਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤੀਨਾਂ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਵਾਕ੍ਯਯੋਜਨਮਰ੍ਥਯੋਜਨਂ ਚ ||੪||
View original
अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम्? उच्यते- वाक्ययोजनमर्थयोजनं च ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਅਸਦ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਕ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਨਮ੍ | ਸ੍ਵਵਾਕ੍ਯਸਿਦ੍ਧਿਰਪਿ ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਤਃ ||੫|| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਹ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਲੀਨਾ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਨਿਰ੍ਮਲਾਃ | ਲੇਸ਼ੋਕ੍ਤਾ ਯੇ ਚ ਕੇਚਿਤ੍ਸ੍ਯੁਸ੍ਤੇਸਾਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ||੬||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् | स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः ||५|| व्यक्ता नोक्तास्तु ये ह्यार्था लीना ये चाप्यनिर्मलाः | लेशोक्ता ये च केचित्स्युस्तेषां चापि प्रसाधनम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਯਥਾਮ੍ਬੁਜਵਨਸ੍ਯਾਰ੍ਕਃ ਪ੍ਰਦੀਪੋ ਵੇਸ਼੍ਮਨੋ ਯਥਾ | ਪ੍ਰਬੋਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਯਃ ||੭||
View original
यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा | प्रबोधस्य प्रकाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਯਮਰ੍ਥਮਧਿਕਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਤਦਧਿਕਰਣਂ; ਯਥਾ ਰਸਂ ਦੋਸਂ ਵਾ ||੮||
View original
तत्र यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणं; यथा रसं दोषं वा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਯੇਨ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸ ਯੋਗਃ | ਯਥਾ- ‘ਤੈਲਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚਾਮਤਵਲ੍ਲਿਨਿਮ੍ਬਹਿਂਸ੍ਰਾਭਯਾਵਕ੍ਸਕਪਿਪ੍ਪਲੀਭਿਃ | ਸਿਦ੍ਧਂ ਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਸਦੇਵਦਾਰੁ ਹਿਤਾਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗਲਗਣ੍ਡਰੋਗੇ’ | ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਤਤੀਯਪਾਦੇ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ, ਏਵਂ ਦੂਰਸ੍ਥਾਨਾਮਪਿ ਪਦਾਨਾਮੇਕੀਕਰਣਂ ਯੋਗਃ ||੯||
View original
येन वाक्यं युज्यते स योगः | यथा- ‘तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहिंस्राभयावृक्षकपिप्पलीभिः | सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे’ | इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तं, एवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਯੋਰ੍ਥੋਭਿਹਿਤਃ ਸੂਤ੍ਰੇ ਪਦੇ ਵਾ ਸ ਪਦਾਰ੍ਥਃ ਪਦਸ੍ਯ ਪਦਯੋਃ ਪਦਾਨਾਂ ਵਾਰ੍ਥਃ ਪਦਾਰ੍ਥਃ; ਅਪਰਿਮਿਤਾਸ਼੍ਚ ਪਦਾਰ੍ਥਾਃ | ਯਥਾ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਞ੍ਜਨੇਸੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਸੁ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਾਰ੍ਥਾਨਾਮੁਪਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਯੋਰ੍ਥਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਗਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਸ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਃ; ਯਥਾ- ‘ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਸਨ੍ਦਿਹ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਃ- ਕਤਮਸ੍ਯ ਵੇਦਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੀਤਿ, ਯਤਃ ਗ੍ਵੇਦਾਦਯਸ੍ਤੁ ਵੇਦਾਃ; ‘ਵਿਦ ਵਿਚਾਰਣੇ, ਵਿਦ੍ਲ ਲਾਭੇ,’ ਇਤ੍ਯੇਤਯੋਸ਼੍ਚ ਧਾਤ੍ਵੋਰਨੇਕਾਰ੍ਥਯੋਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਯੋਗਮੁਪਲਭ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਿਤਿ; ਏਸ ਪਦਾਰ੍ਥਃ ||੧੦||
View original
योऽर्थोऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः पदस्य पदयोः पदानां वाऽर्थः पदार्थः; अपरिमिताश्च पदार्थाः | यथा- स्नेहस्वेदाञ्जनेषु निर्दिष्टेषु द्वयोस्त्रयाणां वाऽर्थानामुपपत्तिर्दृश्यते, तत्र योऽर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स ग्रहीतव्यः; यथा- ‘वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्याम’ इत्युक्ते सन्दिह्यते बुद्धिः- कतमस्य वेदस्योत्पत्तिं वक्ष्यतीति, यतः ऋग्वेदादयस्तु वेदाः; ‘विद विचारणे, विद्लृ लाभे,’ इत्येतयोश्च धात्वोरनेकार्थयोः प्रयोगात्, तत्र पूर्वापरयोगमुपलभ्य प्रतिपत्तिर्भवति- आयुर्वेदोत्पत्तिमयं विवक्षुरिति; एष पदार्थः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਯਦਨ੍ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਾਰ੍ਥਸਾਧਕਂ ਭਵਤਿ ਸ ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਃ | ਯਥਾ- ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡੋਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਘਤੇ ਤਥਾ ਮਾਸਦੁਗ੍ਧਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਵ੍ਰਣਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਘਤ ਇਤਿ ||੧੧||
View original
यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वर्थः | यथा- मृत्पिण्डोऽद्भिः प्रक्लिघते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्व्रणः प्रक्लिघत इति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਸਮਾਸਵਚਨਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤਿ ||੧੨||
View original
समासवचनमुद्देशः | यथा- शल्यमिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਵਿਸ੍ਤਰਵਚਨਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਗਨ੍ਤੁਕਂ ਚੇਤਿ ||੧੩||
View original
विस्तरवचनं निर्देशः | यथा- शारीरमागन्तुकं चेति ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਏਵਮਿਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ‘ਤਥਾ ਨ ਜਾਗਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ||੧੪||
View original
एवमित्युपदेशः | यथा- ‘तथा न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत्’ इति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਅਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਤ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਯਥਾਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ- ਮਧੁਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ||੧੫||
View original
अनेन कारणेनेत्यपदेशः, यथाऽपदिश्यते- मधुरः श्लेष्माणमभिवर्धयतीति ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ ਸਾਧਨਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਦੇਵਦਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਮੁਦ੍ਧਤਂ ਤਥਾ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਯਮੁਦ੍ਧਰਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ||੧੬||
View original
प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः | यथा- देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तथा यज्ञदत्तस्याप्ययमुद्धरिष्यतीति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯਾਨਾਗਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮਤਿਦੇਸ਼ਃ | ਯਥਾ- ਯਤੋਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰੁਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇ ਤੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ||੧੭||
View original
प्रकृतस्यानागतस्य साधनमतिदेशः | यथा- यतोऽस्य वायुरुर्ध्वमुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਪਕਰ੍ਸਣਮਪਵਰ੍ਗਃ | ਯਥਾ- ਅਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾ ਵਿਸੋਪਸਸ੍ਟਾਃ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਕੀਟਵਿਸਾਦਿਤਿ ||੧੮||
View original
अभिव्याप्यापकर्षणमपवर्गः | यथा- अस्वेद्या विषोपसृष्टाः, अन्यत्र कीटविषादिति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ਯੇਨ ਪਦੇਨਾਨੁਕ੍ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਮਾਪ੍ਯੇਤ ਸ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਿਰਃ ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਦਰੋਰਸਾਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਪੁਰੁਸਗ੍ਰਹਣਂ ਵਿਨਾਪਿ ਗਮ੍ਯਤੇ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤਿ ||੧੯||
View original
येन पदेनानुक्तेन वाक्यं समाप्येत स वाक्यशेषः | यथा- शिरः पाणिपादपार्श्वपृष्ठोदरोरसामित्युक्ते पुरुषग्रहणं विनाऽपि गम्यते पुरुषस्येति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਯਦਕੀਰ੍ਤਿਤਮਰ੍ਥਾਦਾਪਦ੍ਯਤੇ ਸਾਰ੍ਥਾਪਤ੍ਤਿਃ | ਯਥਾ- ਓਦਨਂ ਭੋਕ੍ਸ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਥਾਦਾਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ- ਨਾਯਂ ਪਿਪਾਸੁਰ੍ਯਵਾਗੂਮਿਤਿ ||੨੦||
View original
यदकीर्तितमर्थादापद्यते साऽर्थापत्तिः | यथा- ओदनं भोक्ष्ये इत्युक्तेऽर्थादापन्नं भवति- नायं पिपासुर्यवागूमिति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ | ਯਥਾ- ਕਸ਼ਾਲ੍ਪਪ੍ਰਾਣਭੀਰਵੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਵਿਪਰੀਤਂ ਗਹ੍ਯਤੇ ਦਢਾਦਯਃ ਸੁਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾ ਇਤਿ ||੨੧||
View original
यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः | यथा- कृशाल्पप्राणभीरवो दुश्चिकित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढादयः सुचिकित्स्या इति ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਮਾਪਨਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਯਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰਿਤੋ ਯੋਰ੍ਥੋਸਕਦੁਕ੍ਤਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਸ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ | ਯਥਾ- ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵਭਿਧਾਯ, ਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਯਾਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ- ਯਤੋਭਿਹਿਤਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੂਸ ਇਤਿ, ਸ ਖਲ੍ਵੇਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਤ ਇਤਿ ||੨੨||
View original
प्रकरणान्तरेण समापनं प्रसङ्गः, यद्वा प्रकरणान्तरितो योऽर्थोऽसकृदुक्तः समाप्यते स प्रसङ्गः | यथा- पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानमिति वेदोत्पत्तावभिधाय, भूतचिन्तायां पुनरुक्तं- यतोऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरूष इति, स खल्वेष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृत इति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
(ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ )ਯਦਵਧਾਰਣੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਸ ਏਕਾਨ੍ਤਃ | ਯਥਾ- ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਰੇਚਯਤਿ, ਮਦਨਫਲਂ ਵਾਮਯਤਿ(ਏਵ) ||੨੩||
View original
(सर्वत्र )यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः | यथा- त्रिवृद्विरेचयति, मदनफलं वामयति(एव) ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਥਾ ਕ੍ਵਚਿਦਨ੍ਯਥੇਤਿ ਯਃ ਸੋਨੇਕਾਨ੍ਤਃ | ਯਥਾ- ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਕੇਚਿਦ੍ਰਸਂ, ਕੇਚਿਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਕੇਚਿਦ੍ਵਿਪਾਕਮਿਤਿ ||੨੪||
View original
क्वचित्तथा क्वचिदन्यथेति यः सोऽनेकान्तः | यथा- केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं, केचिद्रसं, केचिद्वीर्यं केचिद्विपाकमिति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ਆਕ੍ਸੇਪਪੂਰ੍ਵਕਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਃ | ਯਥਾ- ਕਥਂ ਵਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਮੇਹ ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ||੨੫||
View original
आक्षेपपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः | यथा- कथं वातनिमित्ताश्चत्वारः प्रमेह असाध्या भवन्तीति ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27
ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਨਿਰ੍ਣਯਃ | ਯਥਾ- ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਧੋ ਗਤ੍ਵਾ ਵਸਾਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਨੁਵਿਦ੍ਧਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਿਸਜਤਿ ਵਾਤਃ ਏਵਮਸਾਧ੍ਯਾ ਵਾਤਜਾ ਇਤਿ ||੨੬|| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਨਿਸ੍ਪੀਡ੍ਯ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਵਸਾਯੁਤਃ | ਅਧਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤੇ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇਨਾਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਜਾਃ ||੨੭||
View original
तस्योत्तरं निर्णयः | यथा- शरीरं प्रपीड्य पश्चादधो गत्वा वसामेदोमज्जानुविद्धं मूत्रं विसृजति वातः एवमसाध्या वातजा इति ||२६|| तथा चोक्तम्- कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुतः | अधः प्रकुप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
ਪਰਮਤਮਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮਨੁਮਤਮ੍ | ਯਥਾ- ਅਨ੍ਯੋ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਸਪ੍ਤ ਰਸਾ ਇਤਿ, ਤਚ੍ਚਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਦਨੁਮਨ੍ਯਤੇ ਕਥਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ||੨੮||
View original
परमतमप्रतिषिद्धमनुमतम् | यथा- अन्यो ब्रूयात्- सप्त रसा इति, तच्चाप्रतिषेधादनुमन्यते कथञ्चिदिति ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਭਿਹਿਤਂ ਵਿਧਾਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਸਕ੍ਥਿਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਭਿਹਿਤਾਨਿ ||੨੯||
View original
प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितं विधानम् | यथा- सक्थिमर्माण्येकादश प्रकरणानुपूर्व्याऽभिहितानि ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
ਏਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੀਤ੍ਯਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍ | ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤਿ ||੩੦||
View original
एवं वक्ष्यतीत्यनागतावेक्षणम् | यथा- श्लोकस्थाने ब्रूयात्- चिकित्सितेषु वक्ष्यामीति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
ਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਵੇਕ੍ਸਣਮ੍ | ਯਥਾ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍- ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਯਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ||੩੧||
View original
यत्पूर्वमुक्तं तदतिक्रान्तावेक्षणम् | यथा- चिकित्सितेषु ब्रूयात्- श्लोकस्थाने यदीरितमिति ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (32) · Śloka 32
ਉਭਯਹੇਤੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਂਸ਼ਯਃ | ਯਥਾ - ਤਲਹਦਯਾਭਿਘਾਤਃ ਪ੍ਰਾਣਹਰਃ, ਪਾਣਿਪਾਦਚ੍ਛੇਦਨਮਪ੍ਰਾਣਹਰਮਿਤਿ ||੩੨||
View original
उभयहेतुदर्शनं संशयः | यथा - तलहृदयाभिघातः प्राणहरः, पाणिपादच्छेदनमप्राणहरमिति ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (33) · Śloka 33
ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਤਿਸ਼ਯੋਪਵਰ੍ਣਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਇਹ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਕਃ ਪੁਰੂਸੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ, ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਭੂਤਾਦਿਪ੍ਰਭਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਾ ||੩੩||
View original
तन्त्रेऽतिशयोपवर्णनं व्याख्यानम् | यथा- इह पञ्चविंशतिकः पुरूषो व्याख्यायते, अन्येष्वायुर्वेदतन्त्रेषु भूतादिप्रभृत्यारभ्य चिन्ता ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (34) · Śloka 34
ਅਨ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਸ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾ | ਯਥਾ- ਮਿਥੁਨਮਿਤਿ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੋਰ੍ਗ੍ਰਗਣਂ; ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮੁਦਾਹਰਣਂ ਵਾ ||੩੪||
View original
अन्यशास्त्रासामान्या स्वसञ्ज्ञा | यथा- मिथुनमिति मधुसर्पिषोर्ग्रगणं; लोकप्रसिद्धमुदाहरणं वा ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (35) · Śloka 35
ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਵਚਨਂ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਆਯੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨੇਨ ਵਾ ਆਯੁਰ੍ਵਿਨ੍ਦਤੀਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ||੩੫||
View original
निश्चितं वचनं निर्वचनम् | यथा- आयुर्विद्यतेऽस्मिन्ननेन वा आयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (36) · Śloka 36
ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ | ਯਥਾ- ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਨਾ ਸਹਿਤਃ ਕਕ੍ਸੇ ਵਰ੍ਦ੍ਧਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤਿ ||੩੬||
View original
दृष्टान्तव्यक्तिर्निदर्शनम् | यथा- अग्निर्वायुना सहितः कक्षे वृर्द्धि गच्छति तथा वातपित्तकफदुष्टो व्रण इति ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
ਇਦਮੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਯੋਗਃ | ਯਥਾ- ਪਥ੍ਯਮੇਵ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ||੩੭||
View original
इदमेव कर्तव्यमिति नियोगः | यथा- पथ्यमेव भोक्तव्यमिति ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
ਇਦਂ ਚੇਦਂ ਚੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ | ਯਥਾ- ਮਾਂਸਵਰ੍ਗੇ ਏਣਹਰਿਣਾਦਯੋ ਲਾਵਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸ਼ਾਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨੀਤਿ ||੩੮||
View original
इदं चेदं चेति समुच्चयः | यथा- मांसवर्गे एणहरिणादयो लावतित्तिरिशारङ्गश्च प्रधानानीति ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (39) · Śloka 39
ਇਦਂ ਵੇਦਂ ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ | ਯਥਾ- ਰਸੌਦਨਃ ਸਘਤਾ ਯਵਾਗੂਰ੍ਵਾ (ਭਵਤ੍ਵਿਤਿ) ||੩੯||
View original
इदं वेदं वेति विकल्पः | यथा- रसौदनः सघृता यवागूर्वा (भवत्विति) ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (40) · Śloka 40
ਯਦਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਬੁਦ੍ਧਯਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਤਦੂਹ੍ਯਮ੍ | ਯਥਾ- ਅਭਿਹਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧੌ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਚਾਨ੍ਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ- ਭਕ੍ਸ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਲੇਹ੍ਯਂ ਪੇਯਮਿਤਿ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਭਿਹਿਤਮ੍; ਇਦਮਤ੍ਰੋਹ੍ਯਮ੍- ਅਨ੍ਨਪਾਨੇ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਕਤੇ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ ਭਵਤੀਤਿ; ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਰਲਃ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਵਿਵਿਧ ਏਵ; ਅਤੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ | ਕਿਞ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍- ਅਨ੍ਨੇਨ ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਵਰੁਦ੍ਧਂ, ਘਨਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍; ਪੇਯੇਨ ਲੇਹ੍ਯਂ, ਦ੍ਰਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ||੪੦||
View original
यदनिर्दिष्टं बुद्धयाऽवगम्यते तदूह्यम् | यथा- अभिहितमन्नपानविधौ चतुर्विधं चान्नमुपदिश्यते- भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं पेयमिति, एवं चतुर्विधे वक्तव्ये द्विविधमभिहितम्; इदमत्रोह्यम्- अन्नपाने विशिष्टयोर्द्वयोर्ग्रहणे कृते चतुर्णामपि ग्रहणं भवतीति; चतुर्विधश्चाहारः प्रविरलः, प्रायेण द्विविध एव; अतो द्वित्वं प्रसिद्धमिति | किञ्चान्यत्- अन्नेन भक्ष्यमवरुद्धं, घनसाधर्म्यात्; पेयेन लेह्यं, द्रवसाधर्म्यात् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਾਮਾਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਸਾਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ | ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਯਥਾਯੋਗਮੁਪਧਾਰ੍ਯੋ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ ||੪੧|| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੁਕ੍ਤਯੋ ਹ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਰਗਵੇਸਣੇ | ਮਯਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਨਿਹਿਤਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਨ੍ਯਾਯਸਂਯੁਤਾਃ ||੪੨|| ਯੋ ਹ੍ਯੋਤਾ ਵਿਧਿਵਦ੍ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੀਪੀਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ | ਸ ਪੂਜਾਰ੍ਹੋ ਭਿਸਕ੍ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਇਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਰ੍ਮਤਮ੍ ||੪੩||
View original
भवन्ति चात्र- सामान्यदर्शनेनासां व्यवस्था सम्प्रदर्शिता | विशेषस्तु यथायोगमुपधार्यो विपश्चिता ||४१|| द्वात्रिंशद्युक्तयो ह्येतास्तन्त्रसारगवेषणे | मया सम्यग्विनिहिताः शब्दार्थन्यायसंयुताः ||४२|| यो ह्योता विधिवद्वेत्ति दीपीभूतास्तु बुद्धिमान् | स पूजार्हो भिषक्श्रेष्ठ इति धन्वन्तरेर्मतम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 65
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਭੂਸਣਾਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ (ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु तन्त्रयुक्तिर्नाम (तृतीयोऽध्यायः, आदितः) पञ्चषष्टिमोऽध्यायः ||६५||
🔊 Audio coming soon