65. tantrayuktyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതസ്തന്ത്രയുക്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

സ്വസ്ഥവൃത്താനന്തരം സ്വസ്ഥവിധ്യര്ഥസ്യ തന്ത്രയുക്തിഭിഃ പ്രസാധാനാത്തന്ത്രയുക്തയധ്യായാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥാത ഇതി പൂര്വവത് വ്യാഖ്യേയമ്| ത്രായതേ ശരീരമനേനേതി തന്ത്രം ശാസ്ത്രം ചികിത്സാ ച, തസ്യ യുക്തയോ യോജനാസ്തന്ത്രയുക്തയഃ, താ അധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ, തമ്| വേദോത്പത്തിവദത്ര തദ്ധിതലോപഃ| താശ്ച തന്ത്രയോജനാ ദ്വിവിധാഃ- വാക്യയോജനാ അര്ഥയോജനാശ്ച; തത്ര വാക്യയോജനാ യോഗോദ്ദേശനിര്ദേശാദ്യാഃ, അര്ഥയോജനാ അധികരണപദാര്ഥാദയഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ദ്വാത്രിംശത്തന്ത്രയുക്തയോ ഭവന്തി ശാസ്ത്രേ | തദ്യഥാ- അധികരണം(൧), യോഗഃ(൨), പദാര്ഥഃ(൩), ഹേത്വര്ഥഃ(൪), ഉദ്ദേശഃ(൫), നിര്ദേശഃ(൬), ഉപദേശഃ(൭), അപദേശഃ(൮), പ്രദേശഃ(൯), അതിദേശഃ(൧൦), അപവര്ജഃ(൧൧), വാക്യശേഷഃ(൧൨), അര്ഥാപത്തിഃ(൧൩), വിപര്യയഃ(൧൪), പ്രസങ്ഗഃ(൧൫), ഏകാന്തഃ(൧൬), അനേകാന്തഃ(൧൭), പൂര്വപക്ഷഃ(൧൮), നിര്ണയഃ(൧൯), അനുമതം(൨൦), വിധാനമ്(൨൧), അനാഗതാവേക്ഷണമ്(൨൨), അതിക്രാന്താവേക്ഷണം(൨൩), സംശയഃ(൨൪), വ്യാഖ്യാനം(൨൫), സ്വസഞ്ജ്ഞാ(൨൬), നിര്വചനം(൨൭), നിദര്ശനം(൨൮), നിയോഗഃ(൨൯), വികല്പഃ(൩൦), സമുച്ചയഃ(൩൧), ഊഹ്യമ്(൩൨) ഇതി ||൩||

സങ്ഖ്യാഭേദേന തന്ത്രയുക്തീര്നിര്ദിശന്നാഹ- ദ്വാത്രിംശദിത്യാദി| ശാസ്ത്രേ സൌശ്രുതേ| അധികരണമിത്യാദിസങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ ദ്വാത്രിംശത് സങ്ഖ്യാ ലബ്ധാ, അതസ്തത്കരണമന്യതന്ത്രോക്താഃ ഷട്ത്രിംശച്ചത്വാരിംശദ്വാ തന്ത്രയുക്തയ ഇതി സങ്ഖ്യാനിഷേധാര്ഥമ്| ശാസ്ത്രേ ഇത്യത്രാന്യേ സമാസേനേതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- അന്യത്ര വിസ്തരേണ ഷട്ത്രിംശച്ചത്വാരിംശദ്വാ തന്ത്രായുക്തയഃ; അത്ര ദ്വാത്രിംശദിതി സമാസേനോക്തമ്| കതമാസ്താസ്തന്ത്രയുക്തയ ഇത്യാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| തദ്യഥേതി നിദര്ശനമ്| അധികരണാദീനി സൂത്രകാര ഏവ വ്യാഖ്യാസ്യതി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അത്രാസാം തന്ത്രയുക്തീനാം കിം പ്രയോജനമ്? ഉച്യതേ- വാക്യയോജനമര്ഥയോജനം ച ||൪||

ഏവം തന്ത്രയുക്തീരുദ്ദേശതഃ പ്രതീപാദ്യ താസാം തന്ത്രയുക്തീനാം പ്രയോജനമാഹ- അത്രാസാമിത്യാദി| അത്ര ചികിത്സാശാസ്ത്രേ| വാക്യയോജനമര്ഥയോജനം ചേതി വാക്യസ്യാസമ്ബദ്ധസ്യ യോജനം സമ്ബന്ധനം വാക്യയോജനം, ലീനസ്യാസങ്ഗതസ്യ ചാര്ഥസ്യ പ്രകാശനം സങ്ഗതീകരണം ചാര്ഥയോജനമ്| തത്ര കാസാഞ്ചിത്തന്ത്രയുക്തീനാം യോഗോദ്ദേശനിര്ദേശാദീനാം വാക്യയോജനം, കാസാഞ്ചിദധികരണപദാര്ഥോഹ്യാദീനാമര്ഥയോജനം പ്രയോജനമ്||൪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ- അസദ്വാദിപ്രയുക്താനാം വാക്യാനാം പ്രതിഷേധനമ് | സ്വവാക്യസിദ്ധിരപി ച ക്രിയതേ തന്ത്രയുക്തിതഃ ||൫|| വ്യക്താ നോക്താസ്തു യേ ഹ്യാര്ഥാ ലീനാ യേ ചാപ്യനിര്മലാഃ | ലേശോക്താ യേ ച കേചിത്സ്യുസ്തേഷാം ചാപി പ്രസാധനമ് ||൬||

അത്രൈവ പൂര്വാചാര്യാപഠിതൌ ശ്ലോകാവധികാര്ഥഖ്യാപനായാഹ- അസദ്വാദിപ്രയുക്താനാമിത്യാദി| അസദ്വാദിനോ ഹി പ്രതിരസപാകവാദിനഃ പാകത്രയവാദിനോ ഗുണകര്തൃത്വവാദിനോ വേത്യാദയഃ| പ്രതിഷേധനമ് അപദേശാദിഭിസ്തന്ത്രയുക്തിഭിഃ പരപക്ഷദൂഷണമ്| സ്വവാക്യസിദ്ധിഃ സ്വവാക്യസ്ഥാപനം നിര്ണയാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്തയാ| യഥാ- പ്രതിരസം പാക ഇത്യസദ്വാദിദര്ശനമപദേശാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്തയാ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനേ നിരാകൃതം, തത്രൈവ ദ്വിവിധഃ പാക ഇത്യാദിസ്വമതസാധനം നിര്ണയാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്തയാ കൃതമ്| വ്യക്താ നോക്താഃ സ്പഷ്ടതയാ നോക്താഃ| ലീനാ അസമ്യഗ്ദര്ശിതാഃ| അനിര്മലാ ലേശേനോക്താഃ| തേഷാം പ്രസാധനം യോഗപ്രഭൃതിഭിഃ ക്രിയതേ ||൫-൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

യഥാऽമ്ബുജവനസ്യാര്കഃ പ്രദീപോ വേശ്മനോ യഥാ | പ്രബോധസ്യ പ്രകാശാര്ഥം തഥാ തന്ത്രസ്യ യുക്തയഃ ||൭||

കേചിദത്ര തന്ത്രയുക്തീനാം സ്തുത്യര്ഥ ശ്ലോകം പഠന്തി- യഥാऽമ്ബുജവനസ്യാര്ക ഇത്യാദി| ഏഷ ച ശ്ലോകഷ്ടീകാസു മൂലത്വേന ന വര്ണിതഃ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

തത്ര യമര്ഥമധികൃത്യോച്യതേ തദധികരണം; യഥാ രസം ദോഷം വാ ||൮||

അതഃ പരമുദ്ദിഷ്ടാനാം തന്ത്രയുക്തീനാം വിവരണമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര താസു തന്ത്രയുക്തിഷു മധ്യേ; യമര്ഥമധികൃത്യ അപരേ അര്ഥാ അഭിധീയന്തേ തദധികരണസഞ്ജ്ഞം ഭവതി ഉദാഹരണമാഹ- രസം ദോഷം വേതി| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- രസം ദോഷം വാ അധികൃത്യ യത്തദുല്ലേഖാഭാവേऽപ്യര്ഥജാതമഭിഹിതം തത് സര്വം തദധികാരേ പ്രതീയത ഇത്യര്ഥഃ||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

യേന വാക്യം യുജ്യതേ സ യോഗഃ | യഥാ- ‘തൈലം പിബേച്ചാമൃതവല്ലിനിമ്ബഹിംസ്രാഭയാവൃക്ഷകപിപ്പലീഭിഃ | സിദ്ധം ബലാഭ്യാം ച സദേവദാരു ഹിതായ നിത്യം ഗലഗണ്ഡരോഗേ’ | ഇത്യത്ര തൈലം സിദ്ധം പിബേദിതി പ്രഥമം വക്തവ്യേ തൃതീയപാദേ സിദ്ധമിതി പ്രയുക്തം, ഏവം ദൂരസ്ഥാനാമപി പദാനാമേകീകരണം യോഗഃ ||൯||

യോഗാഖ്യാം തന്ത്രയുക്തിമാഹ- യേനേത്യാദി| യേന വ്യത്യാസോക്താനാം സന്നികൃഷ്ടവിപ്രകൃഷ്ടാനാം പദാനാമേകീകരണം സ യോഗ ഇത്യര്ഥഃ| വ്യത്യാസേനോക്തം പദയോഗം ദര്ശയന്നാഹ- തൈലമിത്യാദി| വിപര്യയേണോക്തസ്യ പദസ്യൈകീകരണം യോഗ ഇത്യര്ഥഃ| യേനേത്യാദി സൂത്രം, യേന വ്യത്യാസോക്താനാം ഇത്യാദിസൂത്രാര്ഥഃ, യഥേത്യാദ്യുദാഹരണമ്| ഏവം സന്നികൃഷ്ടസ്യ വിപര്യയോക്തസ്യ പദസ്യാപഹരണം മുഖ്യമേകീകരണം പ്രതിപാദ്യ ദൂരസ്ഥാനാമപ്യുദ്ദേശേനാഹ- ഏവം ദൂരസ്ഥാനാമപീതി||൯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

യോऽര്ഥോऽഭിഹിതഃ സൂത്രേ പദേ വാ സ പദാര്ഥഃ പദസ്യ പദയോഃ പദാനാം വാऽര്ഥഃ പദാര്ഥഃ; അപരിമിതാശ്ച പദാര്ഥാഃ | യഥാ- സ്നേഹസ്വേദാഞ്ജനേഷു നിര്ദിഷ്ടേഷു ദ്വയോസ്ത്രയാണാം വാऽര്ഥാനാമുപപത്തിര്ദൃശ്യതേ, തത്ര യോऽര്ഥഃ പൂര്വാപരയോഗസിദ്ധോ ഭവതി സ ഗ്രഹീതവ്യഃ; യഥാ- ‘വേദോത്പത്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ’ ഇത്യുക്തേ സന്ദിഹ്യതേ ബുദ്ധിഃ- കതമസ്യ വേദസ്യോത്പത്തിം വക്ഷ്യതീതി, യതഃ ഋഗ്വേദാദയസ്തു വേദാഃ; ‘വിദ വിചാരണേ, വിദ്ലൃ ലാഭേ,’ ഇത്യേതയോശ്ച ധാത്വോരനേകാര്ഥയോഃ പ്രയോഗാത്, തത്ര പൂര്വാപരയോഗമുപലഭ്യ പ്രതിപത്തിര്ഭവതി- ആയുര്വേദോത്പത്തിമയം വിവക്ഷുരിതി; ഏഷ പദാര്ഥഃ ||൧൦||

പദാര്ഥാഭിധാം തന്ത്രയുക്തിമാഹ- യോऽര്ഥോऽഭിഹിത ഇത്യാദി| പദ്യതേ ഗമ്യതേ യേനാര്ഥ ഇതി സൂത്രസ്യാപി പദത്വാത് സൂത്രേ യോऽര്ഥഃ പ്രതിപാദിതഃ സ പദാര്ഥഃ| പദാര്ഥഖ്യതന്ത്രയുക്തിപ്രതിപാദകം ലക്ഷണമഭിധായേദാനീം തദ്വ്യാഖ്യാതുകാമഃ പ്രഥമം തദവയവസ്യ സമാസമഭിധത്തേ- പദസ്യേത്യാദി| അധുനാ ബഹുഷു പദാര്ഥേഷു നിര്ധാര്യ വിശിഷ്ടപദാര്ഥഗ്രഹണായ പദാര്ഥബഹുത്വം പ്രതിപാദയതി- അപരിമിതാ ഇത്യാദി| കഥമിത്യാഹ- യഥേത്യാദി| തത്ര സ്നേഹശബ്ദേ നിര്ദിഷ്ടേ ഹി ഗുണപ്രേമസര്പിഷാം ത്രയാണാമര്ഥാനാമുപപത്തിര്ദൃശ്യതേ, സ്വേദശബ്ദേനാപി സാഗ്നിനിരഗ്നികയോരുഷ്മണോഃ പ്രാപ്തിഃ, അഞ്ജനശബ്ദേനാപി നയനാഞ്ജനാഭ്യാങ്ഗയോഃ പ്രാപ്തിഃ, തേഷു പദാര്ഥഷു യാദൃശഃ പദാര്ഥോ ഗൃഹ്യതേ താദൃശമാഹ- തത്ര യോऽര്ഥ ഇത്യാദി| പൂര്വോക്തപരോക്തവാക്യസമ്ബന്ധേനോപപന്നോ യോऽര്ഥോ ഭവതി സ ഗ്രഹീതവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ വേദോത്പത്തിമിത്യാദി| സന്ദിഹ്യതേ സന്ദേഹം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| കഥം സന്ദിഹ്യത ഇത്യാഹ- കതമസ്യേത്യാദി| യതഃ ഋഗ്വേദാദയോ വേദാസ്തതഃ കതമസ്യാ വേദസ്യോത്പത്തിം വക്ഷ്യതീതി സന്ദിഹ്യതേ, തസ്മിന് സന്ദേഹേ യഥാ പ്രത്യയാര്ഥഃ സ്വീകര്തവ്യസ്തഥാऽऽഹ- വിദിത്യാദി- ‘ആയുര്വേദമിച്ഛാമ ഇഹോപദിശ്യമാനമ്’ ഇത്യസ്മിന്നായുര്വേദശബ്ദഃ ശ്രൂയതേ, അതോऽത്ര വേദ ആയുര്വേദ ഇത്യഭിപ്രായഃ ||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

യദന്യദുക്തമന്യാര്ഥസാധകം ഭവതി സ ഹേത്വര്ഥഃ | യഥാ- മൃത്പിണ്ഡോऽദ്ഭിഃ പ്രക്ലിഘതേ തഥാ മാഷദുഗ്ധപ്രഭൃതിഭിര്വ്രണഃ പ്രക്ലിഘത ഇതി ||൧൧||

ഹേത്വര്ഥതന്ത്രയുക്തേര്ലക്ഷണമാഹ- യദന്യദിത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ മൃദിത്യാദി| അത്ര ബാഹ്യേന മൃത്പിണ്ഡദൃഷ്ടാന്തേന മാഷദുഗ്ധയോഗാദിഭിരാഭ്യന്തരോ വ്രണപ്രക്ലേദഃ സാധ്യതേ||൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

സമാസവചനമുദ്ദേശഃ | യഥാ- ശല്യമിതി ||൧൨||

ഉദ്ദേശലക്ഷണമാഹ- സമാസേത്യാദി| സങ്ക്ഷേപേണ ഭണനമുദ്ദേശ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ശല്യമിതി| സര്വമേവാബാധജനനം സങ്ക്ഷേപേണ ശല്യമുച്യതേ, നതു ശാരീരാഗന്തുഭേദേന പ്രപഞ്ചനാത്||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

വിസ്തരവചനം നിര്ദേശഃ | യഥാ- ശാരീരമാഗന്തുകം ചേതി ||൧൩||

നിര്ദേശലക്ഷണമാഹ- വിസ്തരേത്യാദി| വിസ്തരേണ ഭാഷണം നിര്ദേശ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ശാരീരമാഗന്തുകം ചേതി| ശാരീരശല്യമാഗന്തുകം ച ശല്യമിതി ശല്യം ദ്വിവിധമുച്യതേ||൧൩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ഏവമിത്യുപദേശഃ | യഥാ- ‘തഥാ ന ജാഗൃയാദ്രാത്രൌ ദിവാസ്വപ്നം ച വര്ജയേത്’ ഇതി ||൧൪||

ഉപദേശലക്ഷണമാഹ- ഏവമിത്യാദി| ഏവം കുര്യാദിത്യുപദേശ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥേത്യാദി| നനു, ഉപദേശനിയോഗയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ, പ്രായിക ഉപദേശഃ, യഥാ- രാത്രൌ ന ജാഗൃയാദിതി പ്രായികത്വേനോപന്യസ്തം, കഫാദ്യഭിഭൂതേ തു തത്ര രാത്രിജാഗരണസ്യാപി ശസ്തത്വാത് ദിവാ ന സ്വാപം കുര്യാദിത്യപി പ്രായികം, ഗ്രീഷ്മേ തൃഷ്ണാദ്യന്വയേ ച ദിവാസ്വാപസ്യോചിതത്വാത്; നിയോഗശ്ചാപ്രായികഃ, യഥാ- പഥ്യമേവ ഭോക്തവ്യമിതി; യദ്യപി ‘ജ്വരിതോऽഹിതമശ്നീയാദ്യദ്യപ്യസ്യാരുചിര്ഭവേത്’ ഇത്യാദിനാऽപഥ്യഭോജനസ്യാപ്യവകാശഃ, തഥാऽപി തദാനീമപഥ്യസ്യൈവ പഥ്യത്വമിതി നിയോഗസ്യ വ്യഭിചാരോ നാസ്തി||൧൪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

അനേന കാരണേനേത്യപദേശഃ, യഥാऽപദിശ്യതേ- മധുരഃ ശ്ലേഷ്മാണമഭിവര്ധയതീതി ||൧൫||

അപദേശലക്ഷണമാഹ- അനേനേത്യാദി| അനേന കാരണേനേതി കാര്യ പ്രതി ഹേതുകഥനമപദേശ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാപദിശ്യത ഇത്യാദി| യഥാപദിശ്യത ഇതി ഉദാഹരണോപക്രമേ| ദ്രവ്യവിശേഷോ മധുരഃ കുതഃ ശ്ലേഷ്മാണം വര്ധയതി? അത്ര മധുരഃ ശ്ലേഷ്മാണം വര്ധയതി അര്ഥാന്നിജഭാവേന മധുരത്വേന വര്ധയതി||൧൫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

പ്രകൃതസ്യാതിക്രാന്തേന സാധനം പ്രദേശഃ | യഥാ- ദേവദത്തസ്യാനേന ശല്യമുദ്ധൃതം തഥാ യജ്ഞദത്തസ്യാപ്യയമുദ്ധരിഷ്യതീതി ||൧൬||

പ്രദേശമാഹ- പ്രകൃതസ്യേത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ദേവദത്തസ്യേത്യാദി| അത്ര യജ്ഞദത്തസ്യ ശല്യോദ്ധരണം പ്രസ്തുതം, തദ്ദേവദത്തസ്യ ശല്യോദ്ധരണേനാതിക്രാന്തേന സാധ്യതേ||൧൬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

പ്രകൃതസ്യാനാഗതസ്യ സാധനമതിദേശഃ | യഥാ- യതോऽസ്യ വായുരുര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠതേ തേനോദാവര്തീ സ്യാദിതി ||൧൭||

അതിദേശമാഹ- പ്രകൃതസ്യേത്യാദി| അനാഗതസ്യ ഭവിഷ്യതഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ യത ഇത്യാദി| അത്ര വായോരുര്ധ്വമുത്ഥാനം പ്രകൃതമ്| തേന പ്രസ്തുതേന അനാഗതം ഭവിഷ്യദുദാവര്തിത്വം സാധ്യതേ| ഉദാവര്തീ സ്യാത് ഉദാവര്തീ സമ്ഭാവ്യേത||൧൭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

അഭിവ്യാപ്യാപകര്ഷണമപവര്ഗഃ | യഥാ- അസ്വേദ്യാ വിഷോപസൃഷ്ടാഃ, അന്യത്ര കീടവിഷാദിതി ||൧൮||

അപവര്ഗമാഹ- അഭിവ്യാപ്യേത്യാദി| (ഗുണക്രിയാദിഭിഃ സര്വതോ വാ അഭിവ്യാപ്ത കസ്യചിത് പദാര്ഥസ്യ തേഭ്യോ ഗുണക്രിയാദിഭ്യഃ പൃഥക്കരണമ് അപവര്ഗഃ)| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ അസ്വേദ്യാ ഇത്യാദി| ഉത്സര്ഗരൂപതയാ വിഷോപസൃഷ്ടാനസ്വേദ്യാന് പ്രതിപാദ്യാപവാദമാഹ- അന്യേത്രേത്യാദി||൧൮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

യേന പദേനാനുക്തേന വാക്യം സമാപ്യേത സ വാക്യശേഷഃ | യഥാ- ശിരഃ പാണിപാദപാര്ശ്വപൃഷ്ഠോദരോരസാമിത്യുക്തേ പുരുഷഗ്രഹണം വിനാऽപി ഗമ്യതേ പുരുഷസ്യേതി ||൧൯||

വാക്യശേഷമാഹ- യേനേത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ശിര ഇത്യാദി| ഗമ്യതേ ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ||൧൯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

യദകീര്തിതമര്ഥാദാപദ്യതേ സാऽര്ഥാപത്തിഃ | യഥാ- ഓദനം ഭോക്ഷ്യേ ഇത്യുക്തേऽര്ഥാദാപന്നം ഭവതി- നായം പിപാസുര്യവാഗൂമിതി ||൨൦||

അര്ഥാപത്തിമാഹ- യദകീര്തിതമിത്യാദി| അകീര്തിതമ് അപ്രതിപാദിതമ് തദുദാഹരണമാഹ- യഥൌദനമിത്യാദി| നായം പാതുമിച്ഛുര്യവാഗൂമിത്യര്ഥ||൨൦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

യദ്യത്രാഭിഹിതം തസ്യ പ്രാതിലോമ്യം വിപര്യയഃ | യഥാ- കൃശാല്പപ്രാണഭീരവോ ദുശ്ചികിത്സ്യാ ഇത്യുക്തേ വിപരീതം ഗൃഹ്യതേ ദൃഢാദയഃ സുചികിത്സ്യാ ഇതി ||൨൧||

വിപര്യയമാഹ- യദ്യത്രാഭിഹിതമിത്യാദി| പ്രാതിലോമ്യം വിപരീതമ്| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ കൃശാല്പേത്യാദി| വിപര്യയേണ വിപരീതമേവ ഗമ്യതേ, അര്ഥാപത്ത്യാ അവിപരീത ഏവാര്ഥഃ പ്രതീയത ഇത്യനയോര്ഭേദഃ||൨൧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

പ്രകരണാന്തരേണ സമാപനം പ്രസങ്ഗഃ, യദ്വാ പ്രകരണാന്തരിതോ യോऽര്ഥോऽസകൃദുക്തഃ സമാപ്യതേ സ പ്രസങ്ഗഃ | യഥാ- പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷസ്തസ്മിന് ക്രിയാ സോऽധിഷ്ഠാനമിതി വേദോത്പത്താവഭിധായ, ഭൂതചിന്തായാം പുനരുക്തം- യതോऽഭിഹിതം പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരൂഷ ഇതി, സ ഖല്വേഷ കര്മപുരുഷശ്ചികിത്സാധികൃത ഇതി ||൨൨||

പ്രസങ്ഗമാഹ- പ്രകരണാന്തരേണേത്യാദി| പ്രകരണാന്തരേണേതി പ്രകരണാന്തരോക്തേനാര്ഥേനേത്യര്ഥഃ| സമാനം തുല്യമ്| ഉദാഹരണമാഹ- യഥേത്യാദി| പ്രകരണാന്തരേഷു അസകൃദുക്തഃ പുനഃ പുനരുക്തഃ| സമാപ്യതേ സമാപ്തിം നീയതേ| തദേവ കഥ്യതേ- യഥേത്യാദി| അപരേ തു ‘അധികരണാന്തരിതോ യോऽര്ഥോऽസകൃദുക്ത’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- സ്നേഹവിരേകാധികാരയോര്നവജ്വരീ നിഷിദ്ധഃ, പുനര്ജ്വരാധികാരേ തരുണജ്വരിണഃ സ്നേഹശോധനേ നിഷിദ്ധേ ഇതി അധികരണേऽന്തരിതസ്യര്ഥസ്യാസകൃദുക്തിഃ||൨൨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

(സര്വത്ര )യദവധാരണേനോച്യതേ സ ഏകാന്തഃ | യഥാ- ത്രിവൃദ്വിരേചയതി, മദനഫലം വാമയതി(ഏവ) ||൨൩||

ഏകാന്തലക്ഷണമാഹ- സര്വത്രേത്യാദി| അവധാരണേന അവികല്പേന, നിയമേനേത്യര്ഥഃ; ഉദാഹരണേऽവധാരണവാചിന ഏവകാരസ്യ നിര്ദേശാത് ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ത്രിവൃദ്വിരേചയതീയി||൨൩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ക്വചിത്തഥാ ക്വചിദന്യഥേതി യഃ സോऽനേകാന്തഃ | യഥാ- കേചിദാചാര്യാ ബ്രുവതേ ദ്രവ്യം പ്രധാനം, കേചിദ്രസം, കേചിദ്വീര്യം കേചിദ്വിപാകമിതി ||൨൪||

അനേകാന്തമാഹ- ക്വചിത്തഥേത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ കേചിദാചാര്യാ ബ്രുവതേ ദ്രവ്യം പ്രധാനമിത്യാദി| സ്പഷ്ടാര്ഥഃ||൨൪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ആക്ഷേപപൂര്വകഃ പ്രശ്നഃ പൂര്വപക്ഷഃ | യഥാ- കഥം വാതനിമിത്താശ്ചത്വാരഃ പ്രമേഹ അസാധ്യാ ഭവന്തീതി ||൨൫||

പൂര്വപക്ഷമാഹ- ആക്ഷേപേത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥേത്യാദി| അത്രൈവ ദോഷജാനാം സാധ്യത്വേനോപലബ്ധേരിതി ഹേതോഃ പൂര്വപക്ഷാവതാരഃ| നിര്ണയാങ്ഗത്വേനാര്ഥസാധനത്വമേവ സംശയസ്യാപി||൨൫||

Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27

തസ്യോത്തരം നിര്ണയഃ | യഥാ- ശരീരം പ്രപീഡ്യ പശ്ചാദധോ ഗത്വാ വസാമേദോമജ്ജാനുവിദ്ധം മൂത്രം വിസൃജതി വാതഃ ഏവമസാധ്യാ വാതജാ ഇതി ||൨൬|| തഥാ ചോക്തമ്- കൃത്സ്നം ശരീരം നിഷ്പീഡ്യ മേദോമജ്ജാവസായുതഃ | അധഃ പ്രകുപ്യതേ വായുസ്തേനാസാധ്യാസ്തു വാതജാഃ ||൨൭||

നിര്ണയമാഹ- തസ്യോത്തരമിത്യാദി| തസ്യ പൂര്വപക്ഷസ്യ യദുത്തരം സ നിര്ണയ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ശരീരമിത്യാദി| യതഃ ശരീരപീഡാദികം കൃത്വാ വസാദ്യന്വിതം മൂത്രം വാതോ വിസൃജതി, അതോ മജ്ജക്ഷയേ പൂര്വപൂര്വധാതുക്ഷയാദസാധ്യത്വമിത്യര്ഥഃ||൨൬-൨൭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

പരമതമപ്രതിഷിദ്ധമനുമതമ് | യഥാ- അന്യോ ബ്രൂയാത്- സപ്ത രസാ ഇതി, തച്ചാപ്രതിഷേധാദനുമന്യതേ കഥഞ്ചിദിതി ||൨൮||

അനുമതമാഹ- പരമതമിത്യാദി| അപ്രതിഷിദ്ധമ് അധിഗതമിത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥേത്യാദി| കഥഞ്ചിദിതി കേനാപി പ്രകാരേണേത്യര്ഥ||൨൮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

പ്രകരണാനുപൂര്വ്യാऽഭിഹിതം വിധാനമ് | യഥാ- സക്ഥിമര്മാണ്യേകാദശ പ്രകരണാനുപൂര്വ്യാऽഭിഹിതാനി ||൨൯||

വിധാനമാഹ- പ്രകരണേത്യാദി| പ്രകരണാനുപൂര്വ്യാऽഭിഹിതമിതി യഥാക്രമമുക്തമ്| ചന്ദ്രനന്ദനേന ച ‘പരിപാഠ്യാऽര്ഥകഥനം വിധാനമ്’ ഇതി വിധാനലക്ഷണം കൃതമ്| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ സക്ഥീത്യാദി| മര്മണാം പ്രകരണാനുപൂര്വ്യാ അഭിധാനം ക്ഷിപ്തതലഹൃദയൈത്യാദികമ്||൨൯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ഏവം വക്ഷ്യതീത്യനാഗതാവേക്ഷണമ് | യഥാ- ശ്ലോകസ്ഥാനേ ബ്രൂയാത്- ചികിത്സിതേഷു വക്ഷ്യാമീതി ||൩൦||

അനാഗതാവേക്ഷണമാഹ- ഏവമിത്യാദി| അനാഗതസ്യ ഭവിഷ്യതഃ അവലോകനം കാര്യാര്ഥമവേക്ഷണമിത്യര്ഥഃ ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ശ്ലോകേത്യാദി||൩൦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

യത്പൂര്വമുക്തം തദതിക്രാന്താവേക്ഷണമ് | യഥാ- ചികിത്സിതേഷു ബ്രൂയാത്- ശ്ലോകസ്ഥാനേ യദീരിതമിതി ||൩൧||

അതിക്രാന്താവേക്ഷണമാഹ- യദിത്യാദി| അതിക്രാന്തസ്യ അതീതസ്യ അവേക്ഷനമ്| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ചികിത്സിതേഷ്വിത്യാദി||൩൧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

ഉഭയഹേതുദര്ശനം സംശയഃ | യഥാ - തലഹൃദയാഭിഘാതഃ പ്രാണഹരഃ, പാണിപാദച്ഛേദനമപ്രാണഹരമിതി ||൩൨||

സംശയമാഹ- ഉഭയേത്യാദി| ഉഭയോര്വിസദൃശയോരര്ഥയോര്ഹേതുഃ തസ്യ ദര്ശനമ്| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ തലേത്യാദി| നനു, ഏതത് സംശയജ്ഞാനാര്ഥമുദാഹൃതം, സംശയോऽസ്തി കുതഃ? തലഹൃദയാഭിഘാതസ്യ തഥാ പാണ്യാദിച്ഛേദസ്യ പ്രാണഹരത്വാപ്രാണഹരത്വാഭ്യാം പൃഥഗ്ദര്ശിതത്വാത്| സത്യം, പരം യത്ര ഘാതച്ഛേദയോര്ദ്വയോഃ സദ്ഭാവസ്തത്ര കിം തലഹൃദയാഭിഘാതാന്മരണമുത പാണിപാദച്ഛേദാജ്ജീവനമിത്യേവം സംശയഃ ||൩൨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

തന്ത്രേऽതിശയോപവര്ണനം വ്യാഖ്യാനമ് | യഥാ- ഇഹ പഞ്ചവിംശതികഃ പുരൂഷോ വ്യാഖ്യായതേ, അന്യേഷ്വായുര്വേദതന്ത്രേഷു ഭൂതാദിപ്രഭൃത്യാരഭ്യ ചിന്താ ||൩൩||

വ്യാഖ്യാനമാഹ- തന്ത്രേ ഇത്യാദി| തന്ത്രേ ശാസ്ത്രേ| അതിശയസ്യ അതിരിക്തസ്യാര്ഥസ്യ ഉപവര്ണനം ഖ്യാപനം വ്യാഖ്യാനമ്| ‘തത്രാതിശയ’ ഇതി പാഠേ തത്രേതി നിര്ധാരണേ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ഇഹേത്യാദി| പഞ്ചവിംശതികഃ പുരുഷ ഇതി പഞ്ചവിംശതിതമ ഇത്യര്ഥഃ, അവ്യക്താദീനാമഷ്ടാനാം പ്രകൃതിവികാരൈഃ ഷോഡശഭിഃ സഹ ചതുര്വിശതിത്വാത്| പുരുഷ ഇതി ക്ഷേത്രജ്ഞഃ| സ്വമതമഭിധായ പരമതമാഹ- അന്യേഷ്വായുര്വേദതന്ത്രേഷ്വിത്യാദി| ഭൂതാദിസ്താമസോऽഹങ്കാരഃ ; ഏതേന ഭൂതാദിമഹങ്കാരമാരഭ്യാന്യായുര്വേദതന്ത്രേഷു ചിന്താ നത്വവ്യക്തമാരഭ്യേതി||൩൩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

അന്യശാസ്ത്രാസാമാന്യാ സ്വസഞ്ജ്ഞാ | യഥാ- മിഥുനമിതി മധുസര്പിഷോര്ഗ്രഗണം; ലോകപ്രസിദ്ധമുദാഹരണം വാ ||൩൪||

സ്വസഞ്ജ്ഞാമാഹ- അന്യശാസ്ത്രാസാമാന്യാ സ്വസഞ്ജ്ഞേത്യാദി| അന്യാനി ശാസ്ത്രാണി ആയുര്വേദാദപരാണി വ്യാകരണാദീനി തേഷു, അസാമാന്യാ അസാധാരണാ, തത്രാനനുഗതാ സ്വശാസ്ത്രേഷ്വേവ പ്രയോജനവതീത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ മിഥുനമിത്യാദി| നനു, സ്വസഞ്ജ്ഞാപ്രണയനം വ്യവഹാരാര്ഥ ക്രിയതേ, ന ചാത്ര മിഥുനസഞ്ജ്ഞയാ യന്മധുസര്പിഷോര്ഗ്രഹണം തദ്വാരേണ വ്യവഹാരോ ദൃശ്യതേ? ഉച്യതേ- ഉദാഹരണമാത്രമേതദ്യഥാകഥഞ്ചിദിതി| അത ഏവ പക്ഷാന്തരമാഹ- ലോകേ പ്രസിദ്ധമുദാഹരണം വാ| സ്വസഞ്ജ്ഞായാ ഗ്രാഹ്യാമിത്യര്ഥഃ- യഥാ ചതുര്ഷു സ്നേഹേഷു മഹാസ്നേഹസഞ്ജ്ഞാ| അതഃ പരം കേചിദധീയതേ- യഥോഷ്ണഭയാത് ഛായാമനുസരതീതി| തേ തൂദാഹരണമപി തന്ത്രയുക്തിഷ്വിച്ഛന്തി| തന്ന യുക്തം, ഉദ്ദേശസൂത്രേ ഉദാഹരണഖ്യതന്ത്രയുക്തേരനുക്തേഃ, സങ്ഖ്യാധിക്യപ്രസക്തേശ്ച, തസ്മാദ്യഥോഷ്ണേത്യാദികോऽപപാഠ ഏവേതി||൩൪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

നിശ്ചിതം വചനം നിര്വചനമ് | യഥാ- ആയുര്വിദ്യതേऽസ്മിന്നനേന വാ ആയുര്വിന്ദതീത്യായുര്വേദഃ ||൩൫||

നിര്വചനമാഹ- നിശ്ചിതമിത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ ആയുര്വിദ്യതേऽസ്മിന് ഇത്യാദി||൩൫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

ദൃഷ്ടാന്തവ്യക്തിര്നിദര്ശനമ് | യഥാ- അഗ്നിര്വായുനാ സഹിതഃ കക്ഷേ വൃര്ദ്ധി ഗച്ഛതി തഥാ വാതപിത്തകഫദുഷ്ടോ വ്രണ ഇതി ||൩൬||

നിദര്ശനമാഹ- ദൃഷ്ടാന്തവ്യക്തിരിത്യാദി| ദൃഷ്ടാന്തേന വ്യക്തിര്യസ്മിന് വാക്യേ തത്തഥാ| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- ദൃഷ്ടാന്തേനാര്ഥഃ പ്രസാധ്യതേ യത്ര തന്നിദര്ശനമിതി| അത ഏവ ച നിദര്ശനാത് ഹേത്വര്ഥോ ഭിദ്യതേ, ഹേത്വര്ഥസ്യ ദൃഷ്ടാന്തമാത്രത്വാത് | ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ അഗ്നിരിത്യാദി| തഥേതി അഭിവൃദ്ധിം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ||൩൬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

ഇദമേവ കര്തവ്യമിതി നിയോഗഃ | യഥാ- പഥ്യമേവ ഭോക്തവ്യമിതി ||൩൭||

നിയോഗമാഹ- ഇദമിത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ പഥ്യമിത്യാദി| (ക്വചിന്നിയോഗോ വ്യഭിചരതി, യഥാ- ജ്വരിതസ്യാരുചൌ സത്യാമപഥ്യമപി ദീയതേ; തദുക്തം- ‘ജ്വരിതോऽഹിതമശ്നീയാദ്യദ്യസ്യ ഹ്യരുചിര്ഭവേത്| അന്നകാലേ ഹ്യഭുഞ്ജാനഃ ക്ഷീയതേ മ്രിയതേऽഥവാ’ ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തം- ‘ഉത്പദ്യതേ ഹി സാऽവസ്ഥാ ദേശകാലബലം പ്രതി| യസ്യാം കാര്യമകാര്യ സ്യാദ്വര്ജിതം കാര്യമേവ ച’- ഇതി )||൩൭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

ഇദം ചേദം ചേതി സമുച്ചയഃ | യഥാ- മാംസവര്ഗേ ഏണഹരിണാദയോ ലാവതിത്തിരിശാരങ്ഗശ്ച പ്രധാനാനീതി ||൩൮||

സമുച്ചയമാഹ- ഇദമിത്യാദി| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ മാംസേത്യാദി| ഏണാദയഃ പ്രധാനാനി ലാവാദയശ്ച പ്രധാനാനീതി സമുച്ചയശ്ച||൩൮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

ഇദം വേദം വേതി വികല്പഃ | യഥാ- രസൌദനഃ സഘൃതാ യവാഗൂര്വാ (ഭവത്വിതി) ||൩൯||

വികല്പമാഹ- ഇദം വേത്യാദി| പ്രത്യേകം വാശബ്ദോപാദാനമത്രോദാഹരണേ യന്ന കൃതം തദേകേനാപി വാശബ്ദേന ബഹുഷു വികല്പതാദര്ശനാര്ഥ; ക്വചിദ് വാശബ്ദം വിനാऽപി വികല്പോ ഭവതി, യഥൈകം രോഗം പ്രതി ബഹുഷു യോഗേഷു വാശബ്ദം വിനാऽപ്യന്യതമോ യോഗോ യോജ്യ ഇതി വികല്പഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാ രസൌദന ഇത്യാദി||൩൯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

യദനിര്ദിഷ്ടം ബുദ്ധയാऽവഗമ്യതേ തദൂഹ്യമ് | യഥാ- അഭിഹിതമന്നപാനവിധൌ ചതുര്വിധം ചാന്നമുപദിശ്യതേ- ഭക്ഷ്യം ഭോജ്യം ലേഹ്യം പേയമിതി, ഏവം ചതുര്വിധേ വക്തവ്യേ ദ്വിവിധമഭിഹിതമ്; ഇദമത്രോഹ്യമ്- അന്നപാനേ വിശിഷ്ടയോര്ദ്വയോര്ഗ്രഹണേ കൃതേ ചതുര്ണാമപി ഗ്രഹണം ഭവതീതി; ചതുര്വിധശ്ചാഹാരഃ പ്രവിരലഃ, പ്രായേണ ദ്വിവിധ ഏവ; അതോ ദ്വിത്വം പ്രസിദ്ധമിതി | കിഞ്ചാന്യത്- അന്നേന ഭക്ഷ്യമവരുദ്ധം, ഘനസാധര്മ്യാത്; പേയേന ലേഹ്യം, ദ്രവസാധര്മ്യാത് ||൪൦||

സാമ്പ്രതമൂഹ്യാഖ്യാം തന്ത്രയുക്തിമാഹ- യദിത്യാദി| അനിര്ദിഷ്ടമിതി സാക്ഷാദിത്യര്ഥഃ| ഉദാഹരണമാഹ- യഥാऽമിഹിതമിത്യാദി| കഥമത്രോഹ്യം ഭവതീതി കഥനായാഹ- ഭക്ഷ്യം ഭോജ്യം ലേഹ്യം പേയമിതി ചതുര്ധാ വക്തവ്യേ ദ്വിവിധമമിഹിതമത്രോഹ്യം ഭവതി ചാതുര്വിധ്യമത്രോഹ്യം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ബുദ്ധിഗമ്യമൂഹ്യം പ്രാക് പ്രതിപാദിതം തത് കീദൃശ്യാ ബുദ്ധ്യാ ഗമ്യത ഇത്യാഹ- അന്നപാനേ ഇത്യാദി| അന്നപാനയോര്വിശിഷ്ടയോരഭ്യവഹാര്യയോര്ഗ്രഹണേ ചതുര്ണാമഭ്യവഹാര്യവിശേഷാണാം ഭക്ഷ്യഭോജ്യലേഹ്യപേയാനാം ഗ്രഹണം ഭവതീതി| ചാതുര്വിധ്യമേവ കിമിതി നോക്തമിത്യാശങ്കയാഹ- ചതുര്വിധ ഇത്യാദി| പ്രവിരല ഇതി പ്രകര്ഷേണ വിരലഃ ക്വചിത്കഥഞ്ചിദ്ഭാവാത്| പ്രകാരാന്തരേണാപി ചതുര്വിധത്വമാഹ- കിഞ്ചാന്യദിത്യാദി| അന്ന കേചിത്പൂര്വപക്ഷം കുര്വന്തി വാക്യാര്ഥസ്യാസ്പഷ്ടാവിദ്യമാനസ്യ യോജനാദൂഹ്യം ന തന്ത്രയുക്തിരിതി, ലീനസ്യാനിര്ദിഷ്ടസ്യ ചാര്ഥസ്യ വാക്യാദേവോഹനേനോഭയരൂപസ്യ യോജനാദൂഹ്യം തന്ത്രയുക്തേരേവ||൪൦||

Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43

ഭവന്തി ചാത്ര- സാമാന്യദര്ശനേനാസാം വ്യവസ്ഥാ സമ്പ്രദര്ശിതാ | വിശേഷസ്തു യഥായോഗമുപധാര്യോ വിപശ്ചിതാ ||൪൧|| ദ്വാത്രിംശദ്യുക്തയോ ഹ്യേതാസ്തന്ത്രസാരഗവേഷണേ | മയാ സമ്യഗ്വിനിഹിതാഃ ശബ്ദാര്ഥന്യായസംയുതാഃ ||൪൨|| യോ ഹ്യോതാ വിധിവദ്വേത്തി ദീപീഭൂതാസ്തു ബുദ്ധിമാന് | സ പൂജാര്ഹോ ഭിഷക്ശ്രേഷ്ഠ ഇതി ധന്വന്തരേര്മതമ് ||൪൩||

ഏവം തന്ത്രയുക്തീരഭിധായോപസംഹരന് പ്രതിപാദിതതന്ത്രയുക്തിവിശേഷപ്രതിപത്തയേ ശ്ലോകമാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| തന്ത്രയുക്തീനാം വിശേഷോ യഥാസമ്ബന്ധം വിദുഷാ ഉപധാരണീയ ഇത്യര്ഥഃ| കാര്തികസ്തു ദ്വാത്രിംശദ്യുക്തയ ഇത്യാദികം ശ്ലോകദ്വയം പഠതി||൪൧-൪൩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 65

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ തന്ത്രഭൂഷണാധ്യായേഷു തന്ത്രയുക്തിര്നാമ (തൃതീയോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) പഞ്ചഷഷ്ടിമോऽധ്യായഃ ||൬൫||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ പഞ്ചഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ||൬൫||