65. tantrayuktyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஸ்தந்த்ரயுக்திமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ஸ்வஸ்தவத்தாநந்தரஂ ஸ்வஸ்தவித்யர்தஸ்ய தந்த்ரயுக்திபிஃ ப்ரஸாதாநாத்தந்த்ரயுக்தயத்யாயாரம்பஃ- அதாத இத்யாதி| அதாத இதி பூர்வவத் வ்யாக்யேயம்| த்ராயதே ஶரீரமநேநேதி தந்த்ரஂ ஶாஸ்த்ரஂ சிகித்ஸா ச, தஸ்ய யுக்தயோ யோஜநாஸ்தந்த்ரயுக்தயஃ, தா அதிகத்ய கதோऽத்யாயஃ, தம்| வேதோத்பத்திவதத்ர தத்திதலோபஃ| தாஶ்ச தந்த்ரயோஜநா த்விவிதாஃ- வாக்யயோஜநா அர்தயோஜநாஶ்ச; தத்ர வாக்யயோஜநா யோகோத்தேஶநிர்தேஶாத்யாஃ, அர்தயோஜநா அதிகரணபதார்தாதயஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

த்வாத்ரிஂஶத்தந்த்ரயுக்தயோ பவந்தி ஶாஸ்த்ரே | தத்யதா- அதிகரணஂ(௧), யோகஃ(௨), பதார்தஃ(௩), ஹேத்வர்தஃ(௪), உத்தேஶஃ(௫), நிர்தேஶஃ(௬), உபதேஶஃ(௭), அபதேஶஃ(௮), ப்ரதேஶஃ(௯), அதிதேஶஃ(௧௦), அபவர்ஜஃ(௧௧), வாக்யஶேஷஃ(௧௨), அர்தாபத்திஃ(௧௩), விபர்யயஃ(௧௪), ப்ரஸங்கஃ(௧௫), ஏகாந்தஃ(௧௬), அநேகாந்தஃ(௧௭), பூர்வபக்ஷஃ(௧௮), நிர்ணயஃ(௧௯), அநுமதஂ(௨௦), விதாநம்(௨௧), அநாகதாவேக்ஷணம்(௨௨), அதிக்ராந்தாவேக்ஷணஂ(௨௩), ஸஂஶயஃ(௨௪), வ்யாக்யாநஂ(௨௫), ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞா(௨௬), நிர்வசநஂ(௨௭), நிதர்ஶநஂ(௨௮), நியோகஃ(௨௯), விகல்பஃ(௩௦), ஸமுச்சயஃ(௩௧), ஊஹ்யம்(௩௨) இதி ||௩||

ஸங்க்யாபேதேந தந்த்ரயுக்தீர்நிர்திஶந்நாஹ- த்வாத்ரிஂஶதித்யாதி| ஶாஸ்த்ரே ஸௌஶ்ருதே| அதிகரணமித்யாதிஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ த்வாத்ரிஂஶத் ஸங்க்யா லப்தா, அதஸ்தத்கரணமந்யதந்த்ரோக்தாஃ ஷட்த்ரிஂஶச்சத்வாரிஂஶத்வா தந்த்ரயுக்தய இதி ஸங்க்யாநிஷேதார்தம்| ஶாஸ்த்ரே இத்யத்ராந்யே ஸமாஸேநேதி படித்வா வ்யாக்யாநயந்தி- அந்யத்ர விஸ்தரேண ஷட்த்ரிஂஶச்சத்வாரிஂஶத்வா தந்த்ராயுக்தயஃ; அத்ர த்வாத்ரிஂஶதிதி ஸமாஸேநோக்தம்| கதமாஸ்தாஸ்தந்த்ரயுக்தய இத்யாஹ- தத்யதேத்யாதி| தத்யதேதி நிதர்ஶநம்| அதிகரணாதீநி ஸூத்ரகார ஏவ வ்யாக்யாஸ்யதி||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

அத்ராஸாஂ தந்த்ரயுக்தீநாஂ கிஂ ப்ரயோஜநம்? உச்யதே- வாக்யயோஜநமர்தயோஜநஂ ச ||௪||

ஏவஂ தந்த்ரயுக்தீருத்தேஶதஃ ப்ரதீபாத்ய தாஸாஂ தந்த்ரயுக்தீநாஂ ப்ரயோஜநமாஹ- அத்ராஸாமித்யாதி| அத்ர சிகித்ஸாஶாஸ்த்ரே| வாக்யயோஜநமர்தயோஜநஂ சேதி வாக்யஸ்யாஸம்பத்தஸ்ய யோஜநஂ ஸம்பந்தநஂ வாக்யயோஜநஂ, லீநஸ்யாஸங்கதஸ்ய சார்தஸ்ய ப்ரகாஶநஂ ஸங்கதீகரணஂ சார்தயோஜநம்| தத்ர காஸாஞ்சித்தந்த்ரயுக்தீநாஂ யோகோத்தேஶநிர்தேஶாதீநாஂ வாக்யயோஜநஂ, காஸாஞ்சிததிகரணபதார்தோஹ்யாதீநாமர்தயோஜநஂ ப்ரயோஜநம்||௪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

பவந்தி சாத்ர ஶ்லோகாஃ- அஸத்வாதிப்ரயுக்தாநாஂ வாக்யாநாஂ ப்ரதிஷேதநம் | ஸ்வவாக்யஸித்திரபி ச க்ரியதே தந்த்ரயுக்திதஃ ||௫|| வ்யக்தா நோக்தாஸ்து யே ஹ்யார்தா லீநா யே சாப்யநிர்மலாஃ | லேஶோக்தா யே ச கேசித்ஸ்யுஸ்தேஷாஂ சாபி ப்ரஸாதநம் ||௬||

அத்ரைவ பூர்வாசார்யாபடிதௌ ஶ்லோகாவதிகார்தக்யாபநாயாஹ- அஸத்வாதிப்ரயுக்தாநாமித்யாதி| அஸத்வாதிநோ ஹி ப்ரதிரஸபாகவாதிநஃ பாகத்ரயவாதிநோ குணகர்தத்வவாதிநோ வேத்யாதயஃ| ப்ரதிஷேதநம் அபதேஶாதிபிஸ்தந்த்ரயுக்திபிஃ பரபக்ஷதூஷணம்| ஸ்வவாக்யஸித்திஃ ஸ்வவாக்யஸ்தாபநஂ நிர்ணயாக்யயா தந்த்ரயுக்தயா| யதா- ப்ரதிரஸஂ பாக இத்யஸத்வாதிதர்ஶநமபதேஶாக்யயா தந்த்ரயுக்தயா த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநே நிராகதஂ, தத்ரைவ த்விவிதஃ பாக இத்யாதிஸ்வமதஸாதநஂ நிர்ணயாக்யயா தந்த்ரயுக்தயா கதம்| வ்யக்தா நோக்தாஃ ஸ்பஷ்டதயா நோக்தாஃ| லீநா அஸம்யக்தர்ஶிதாஃ| அநிர்மலா லேஶேநோக்தாஃ| தேஷாஂ ப்ரஸாதநஂ யோகப்ரபதிபிஃ க்ரியதே ||௫-௬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

யதாऽம்புஜவநஸ்யார்கஃ ப்ரதீபோ வேஶ்மநோ யதா | ப்ரபோதஸ்ய ப்ரகாஶார்தஂ ததா தந்த்ரஸ்ய யுக்தயஃ ||௭||

கேசிதத்ர தந்த்ரயுக்தீநாஂ ஸ்துத்யர்த ஶ்லோகஂ படந்தி- யதாऽம்புஜவநஸ்யார்க இத்யாதி| ஏஷ ச ஶ்லோகஷ்டீகாஸு மூலத்வேந ந வர்ணிதஃ||௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

தத்ர யமர்தமதிகத்யோச்யதே தததிகரணஂ; யதா ரஸஂ தோஷஂ வா ||௮||

அதஃ பரமுத்திஷ்டாநாஂ தந்த்ரயுக்தீநாஂ விவரணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ர தாஸு தந்த்ரயுக்திஷு மத்யே; யமர்தமதிகத்ய அபரே அர்தா அபிதீயந்தே தததிகரணஸஞ்ஜ்ஞஂ பவதி உதாஹரணமாஹ- ரஸஂ தோஷஂ வேதி| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- ரஸஂ தோஷஂ வா அதிகத்ய யத்ததுல்லேகாபாவேऽப்யர்தஜாதமபிஹிதஂ தத் ஸர்வஂ தததிகாரே ப்ரதீயத இத்யர்தஃ||௮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

யேந வாக்யஂ யுஜ்யதே ஸ யோகஃ | யதா- ‘தைலஂ பிபேச்சாமதவல்லிநிம்பஹிஂஸ்ராபயாவக்ஷகபிப்பலீபிஃ | ஸித்தஂ பலாப்யாஂ ச ஸதேவதாரு ஹிதாய நித்யஂ கலகண்டரோகே’ | இத்யத்ர தைலஂ ஸித்தஂ பிபேதிதி ப்ரதமஂ வக்தவ்யே ததீயபாதே ஸித்தமிதி ப்ரயுக்தஂ, ஏவஂ தூரஸ்தாநாமபி பதாநாமேகீகரணஂ யோகஃ ||௯||

யோகாக்யாஂ தந்த்ரயுக்திமாஹ- யேநேத்யாதி| யேந வ்யத்யாஸோக்தாநாஂ ஸந்நிகஷ்டவிப்ரகஷ்டாநாஂ பதாநாமேகீகரணஂ ஸ யோக இத்யர்தஃ| வ்யத்யாஸேநோக்தஂ பதயோகஂ தர்ஶயந்நாஹ- தைலமித்யாதி| விபர்யயேணோக்தஸ்ய பதஸ்யைகீகரணஂ யோக இத்யர்தஃ| யேநேத்யாதி ஸூத்ரஂ, யேந வ்யத்யாஸோக்தாநாஂ இத்யாதிஸூத்ரார்தஃ, யதேத்யாத்யுதாஹரணம்| ஏவஂ ஸந்நிகஷ்டஸ்ய விபர்யயோக்தஸ்ய பதஸ்யாபஹரணஂ முக்யமேகீகரணஂ ப்ரதிபாத்ய தூரஸ்தாநாமப்யுத்தேஶேநாஹ- ஏவஂ தூரஸ்தாநாமபீதி||௯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

யோऽர்தோऽபிஹிதஃ ஸூத்ரே பதே வா ஸ பதார்தஃ பதஸ்ய பதயோஃ பதாநாஂ வாऽர்தஃ பதார்தஃ; அபரிமிதாஶ்ச பதார்தாஃ | யதா- ஸ்நேஹஸ்வேதாஞ்ஜநேஷு நிர்திஷ்டேஷு த்வயோஸ்த்ரயாணாஂ வாऽர்தாநாமுபபத்திர்தஶ்யதே, தத்ர யோऽர்தஃ பூர்வாபரயோகஸித்தோ பவதி ஸ க்ரஹீதவ்யஃ; யதா- ‘வேதோத்பத்திமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம’ இத்யுக்தே ஸந்திஹ்யதே புத்திஃ- கதமஸ்ய வேதஸ்யோத்பத்திஂ வக்ஷ்யதீதி, யதஃ க்வேதாதயஸ்து வேதாஃ; ‘வித விசாரணே, வித்ல லாபே,’ இத்யேதயோஶ்ச தாத்வோரநேகார்தயோஃ ப்ரயோகாத், தத்ர பூர்வாபரயோகமுபலப்ய ப்ரதிபத்திர்பவதி- ஆயுர்வேதோத்பத்திமயஂ விவக்ஷுரிதி; ஏஷ பதார்தஃ ||௧௦||

பதார்தாபிதாஂ தந்த்ரயுக்திமாஹ- யோऽர்தோऽபிஹித இத்யாதி| பத்யதே கம்யதே யேநார்த இதி ஸூத்ரஸ்யாபி பதத்வாத் ஸூத்ரே யோऽர்தஃ ப்ரதிபாதிதஃ ஸ பதார்தஃ| பதார்தக்யதந்த்ரயுக்திப்ரதிபாதகஂ லக்ஷணமபிதாயேதாநீஂ தத்வ்யாக்யாதுகாமஃ ப்ரதமஂ ததவயவஸ்ய ஸமாஸமபிதத்தே- பதஸ்யேத்யாதி| அதுநா பஹுஷு பதார்தேஷு நிர்தார்ய விஶிஷ்டபதார்தக்ரஹணாய பதார்தபஹுத்வஂ ப்ரதிபாதயதி- அபரிமிதா இத்யாதி| கதமித்யாஹ- யதேத்யாதி| தத்ர ஸ்நேஹஶப்தே நிர்திஷ்டே ஹி குணப்ரேமஸர்பிஷாஂ த்ரயாணாமர்தாநாமுபபத்திர்தஶ்யதே, ஸ்வேதஶப்தேநாபி ஸாக்நிநிரக்நிகயோருஷ்மணோஃ ப்ராப்திஃ, அஞ்ஜநஶப்தேநாபி நயநாஞ்ஜநாப்யாங்கயோஃ ப்ராப்திஃ, தேஷு பதார்தஷு யாதஶஃ பதார்தோ கஹ்யதே தாதஶமாஹ- தத்ர யோऽர்த இத்யாதி| பூர்வோக்தபரோக்தவாக்யஸம்பந்தேநோபபந்நோ யோऽர்தோ பவதி ஸ க்ரஹீதவ்ய இத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா வேதோத்பத்திமித்யாதி| ஸந்திஹ்யதே ஸந்தேஹஂ கச்சதீத்யர்தஃ| கதஂ ஸந்திஹ்யத இத்யாஹ- கதமஸ்யேத்யாதி| யதஃ க்வேதாதயோ வேதாஸ்ததஃ கதமஸ்யா வேதஸ்யோத்பத்திஂ வக்ஷ்யதீதி ஸந்திஹ்யதே, தஸ்மிந் ஸந்தேஹே யதா ப்ரத்யயார்தஃ ஸ்வீகர்தவ்யஸ்ததாऽऽஹ- விதித்யாதி- ‘ஆயுர்வேதமிச்சாம இஹோபதிஶ்யமாநம்’ இத்யஸ்மிந்நாயுர்வேதஶப்தஃ ஶ்ரூயதே, அதோऽத்ர வேத ஆயுர்வேத இத்யபிப்ராயஃ ||௧௦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

யதந்யதுக்தமந்யார்தஸாதகஂ பவதி ஸ ஹேத்வர்தஃ | யதா- மத்பிண்டோऽத்பிஃ ப்ரக்லிகதே ததா மாஷதுக்தப்ரபதிபிர்வ்ரணஃ ப்ரக்லிகத இதி ||௧௧||

ஹேத்வர்ததந்த்ரயுக்தேர்லக்ஷணமாஹ- யதந்யதித்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா மதித்யாதி| அத்ர பாஹ்யேந மத்பிண்டதஷ்டாந்தேந மாஷதுக்தயோகாதிபிராப்யந்தரோ வ்ரணப்ரக்லேதஃ ஸாத்யதே||௧௧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ஸமாஸவசநமுத்தேஶஃ | யதா- ஶல்யமிதி ||௧௨||

உத்தேஶலக்ஷணமாஹ- ஸமாஸேத்யாதி| ஸங்க்ஷேபேண பணநமுத்தேஶ இத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா ஶல்யமிதி| ஸர்வமேவாபாதஜநநஂ ஸங்க்ஷேபேண ஶல்யமுச்யதே, நது ஶாரீராகந்துபேதேந ப்ரபஞ்சநாத்||௧௨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

விஸ்தரவசநஂ நிர்தேஶஃ | யதா- ஶாரீரமாகந்துகஂ சேதி ||௧௩||

நிர்தேஶலக்ஷணமாஹ- விஸ்தரேத்யாதி| விஸ்தரேண பாஷணஂ நிர்தேஶ இத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா ஶாரீரமாகந்துகஂ சேதி| ஶாரீரஶல்யமாகந்துகஂ ச ஶல்யமிதி ஶல்யஂ த்விவிதமுச்யதே||௧௩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ஏவமித்யுபதேஶஃ | யதா- ‘ததா ந ஜாகயாத்ராத்ரௌ திவாஸ்வப்நஂ ச வர்ஜயேத்’ இதி ||௧௪||

உபதேஶலக்ஷணமாஹ- ஏவமித்யாதி| ஏவஂ குர்யாதித்யுபதேஶ இத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதேத்யாதி| நநு, உபதேஶநியோகயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே, ப்ராயிக உபதேஶஃ, யதா- ராத்ரௌ ந ஜாகயாதிதி ப்ராயிகத்வேநோபந்யஸ்தஂ, கபாத்யபிபூதே து தத்ர ராத்ரிஜாகரணஸ்யாபி ஶஸ்தத்வாத் திவா ந ஸ்வாபஂ குர்யாதித்யபி ப்ராயிகஂ, க்ரீஷ்மே தஷ்ணாத்யந்வயே ச திவாஸ்வாபஸ்யோசிதத்வாத்; நியோகஶ்சாப்ராயிகஃ, யதா- பத்யமேவ போக்தவ்யமிதி; யத்யபி ‘ஜ்வரிதோऽஹிதமஶ்நீயாத்யத்யப்யஸ்யாருசிர்பவேத்’ இத்யாதிநாऽபத்யபோஜநஸ்யாப்யவகாஶஃ, ததாऽபி ததாநீமபத்யஸ்யைவ பத்யத்வமிதி நியோகஸ்ய வ்யபிசாரோ நாஸ்தி||௧௪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

அநேந காரணேநேத்யபதேஶஃ, யதாऽபதிஶ்யதே- மதுரஃ ஶ்லேஷ்மாணமபிவர்தயதீதி ||௧௫||

அபதேஶலக்ஷணமாஹ- அநேநேத்யாதி| அநேந காரணேநேதி கார்ய ப்ரதி ஹேதுகதநமபதேஶ இத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதாபதிஶ்யத இத்யாதி| யதாபதிஶ்யத இதி உதாஹரணோபக்ரமே| த்ரவ்யவிஶேஷோ மதுரஃ குதஃ ஶ்லேஷ்மாணஂ வர்தயதி? அத்ர மதுரஃ ஶ்லேஷ்மாணஂ வர்தயதி அர்தாந்நிஜபாவேந மதுரத்வேந வர்தயதி||௧௫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ப்ரகதஸ்யாதிக்ராந்தேந ஸாதநஂ ப்ரதேஶஃ | யதா- தேவதத்தஸ்யாநேந ஶல்யமுத்ததஂ ததா யஜ்ஞதத்தஸ்யாப்யயமுத்தரிஷ்யதீதி ||௧௬||

ப்ரதேஶமாஹ- ப்ரகதஸ்யேத்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா தேவதத்தஸ்யேத்யாதி| அத்ர யஜ்ஞதத்தஸ்ய ஶல்யோத்தரணஂ ப்ரஸ்துதஂ, தத்தேவதத்தஸ்ய ஶல்யோத்தரணேநாதிக்ராந்தேந ஸாத்யதே||௧௬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ப்ரகதஸ்யாநாகதஸ்ய ஸாதநமதிதேஶஃ | யதா- யதோऽஸ்ய வாயுருர்த்வமுத்திஷ்டதே தேநோதாவர்தீ ஸ்யாதிதி ||௧௭||

அதிதேஶமாஹ- ப்ரகதஸ்யேத்யாதி| அநாகதஸ்ய பவிஷ்யதஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா யத இத்யாதி| அத்ர வாயோருர்த்வமுத்தாநஂ ப்ரகதம்| தேந ப்ரஸ்துதேந அநாகதஂ பவிஷ்யதுதாவர்தித்வஂ ஸாத்யதே| உதாவர்தீ ஸ்யாத் உதாவர்தீ ஸம்பாவ்யேத||௧௭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

அபிவ்யாப்யாபகர்ஷணமபவர்கஃ | யதா- அஸ்வேத்யா விஷோபஸஷ்டாஃ, அந்யத்ர கீடவிஷாதிதி ||௧௮||

அபவர்கமாஹ- அபிவ்யாப்யேத்யாதி| (குணக்ரியாதிபிஃ ஸர்வதோ வா அபிவ்யாப்த கஸ்யசித் பதார்தஸ்ய தேப்யோ குணக்ரியாதிப்யஃ பதக்கரணம் அபவர்கஃ)| உதாஹரணமாஹ- யதா அஸ்வேத்யா இத்யாதி| உத்ஸர்கரூபதயா விஷோபஸஷ்டாநஸ்வேத்யாந் ப்ரதிபாத்யாபவாதமாஹ- அந்யேத்ரேத்யாதி||௧௮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

யேந பதேநாநுக்தேந வாக்யஂ ஸமாப்யேத ஸ வாக்யஶேஷஃ | யதா- ஶிரஃ பாணிபாதபார்ஶ்வபஷ்டோதரோரஸாமித்யுக்தே புருஷக்ரஹணஂ விநாऽபி கம்யதே புருஷஸ்யேதி ||௧௯||

வாக்யஶேஷமாஹ- யேநேத்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா ஶிர இத்யாதி| கம்யதே ஜ்ஞாயத இத்யர்தஃ||௧௯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

யதகீர்திதமர்தாதாபத்யதே ஸாऽர்தாபத்திஃ | யதா- ஓதநஂ போக்ஷ்யே இத்யுக்தேऽர்தாதாபந்நஂ பவதி- நாயஂ பிபாஸுர்யவாகூமிதி ||௨௦||

அர்தாபத்திமாஹ- யதகீர்திதமித்யாதி| அகீர்திதம் அப்ரதிபாதிதம் ததுதாஹரணமாஹ- யதௌதநமித்யாதி| நாயஂ பாதுமிச்சுர்யவாகூமித்யர்த||௨௦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

யத்யத்ராபிஹிதஂ தஸ்ய ப்ராதிலோம்யஂ விபர்யயஃ | யதா- கஶால்பப்ராணபீரவோ துஶ்சிகித்ஸ்யா இத்யுக்தே விபரீதஂ கஹ்யதே தடாதயஃ ஸுசிகித்ஸ்யா இதி ||௨௧||

விபர்யயமாஹ- யத்யத்ராபிஹிதமித்யாதி| ப்ராதிலோம்யஂ விபரீதம்| உதாஹரணமாஹ- யதா கஶால்பேத்யாதி| விபர்யயேண விபரீதமேவ கம்யதே, அர்தாபத்த்யா அவிபரீத ஏவார்தஃ ப்ரதீயத இத்யநயோர்பேதஃ||௨௧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

ப்ரகரணாந்தரேண ஸமாபநஂ ப்ரஸங்கஃ, யத்வா ப்ரகரணாந்தரிதோ யோऽர்தோऽஸகதுக்தஃ ஸமாப்யதே ஸ ப்ரஸங்கஃ | யதா- பஞ்சமஹாபூதஶரீரிஸமவாயஃ புருஷஸ்தஸ்மிந் க்ரியா ஸோऽதிஷ்டாநமிதி வேதோத்பத்தாவபிதாய, பூதசிந்தாயாஂ புநருக்தஂ- யதோऽபிஹிதஂ பஞ்சமஹாபூதஶரீரிஸமவாயஃ புரூஷ இதி, ஸ கல்வேஷ கர்மபுருஷஶ்சிகித்ஸாதிகத இதி ||௨௨||

ப்ரஸங்கமாஹ- ப்ரகரணாந்தரேணேத்யாதி| ப்ரகரணாந்தரேணேதி ப்ரகரணாந்தரோக்தேநார்தேநேத்யர்தஃ| ஸமாநஂ துல்யம்| உதாஹரணமாஹ- யதேத்யாதி| ப்ரகரணாந்தரேஷு அஸகதுக்தஃ புநஃ புநருக்தஃ| ஸமாப்யதே ஸமாப்திஂ நீயதே| ததேவ கத்யதே- யதேத்யாதி| அபரே து ‘அதிகரணாந்தரிதோ யோऽர்தோऽஸகதுக்த’ இதி படித்வா வ்யாக்யாநயந்தி- ஸ்நேஹவிரேகாதிகாரயோர்நவஜ்வரீ நிஷித்தஃ, புநர்ஜ்வராதிகாரே தருணஜ்வரிணஃ ஸ்நேஹஶோதநே நிஷித்தே இதி அதிகரணேऽந்தரிதஸ்யர்தஸ்யாஸகதுக்திஃ||௨௨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

(ஸர்வத்ர )யதவதாரணேநோச்யதே ஸ ஏகாந்தஃ | யதா- த்ரிவத்விரேசயதி, மதநபலஂ வாமயதி(ஏவ) ||௨௩||

ஏகாந்தலக்ஷணமாஹ- ஸர்வத்ரேத்யாதி| அவதாரணேந அவிகல்பேந, நியமேநேத்யர்தஃ; உதாஹரணேऽவதாரணவாசிந ஏவகாரஸ்ய நிர்தேஶாத் உதாஹரணமாஹ- யதா த்ரிவத்விரேசயதீயி||௨௩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

க்வசித்ததா க்வசிதந்யதேதி யஃ ஸோऽநேகாந்தஃ | யதா- கேசிதாசார்யா ப்ருவதே த்ரவ்யஂ ப்ரதாநஂ, கேசித்ரஸஂ, கேசித்வீர்யஂ கேசித்விபாகமிதி ||௨௪||

அநேகாந்தமாஹ- க்வசித்ததேத்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா கேசிதாசார்யா ப்ருவதே த்ரவ்யஂ ப்ரதாநமித்யாதி| ஸ்பஷ்டார்தஃ||௨௪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ஆக்ஷேபபூர்வகஃ ப்ரஶ்நஃ பூர்வபக்ஷஃ | யதா- கதஂ வாதநிமித்தாஶ்சத்வாரஃ ப்ரமேஹ அஸாத்யா பவந்தீதி ||௨௫||

பூர்வபக்ஷமாஹ- ஆக்ஷேபேத்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதேத்யாதி| அத்ரைவ தோஷஜாநாஂ ஸாத்யத்வேநோபலப்தேரிதி ஹேதோஃ பூர்வபக்ஷாவதாரஃ| நிர்ணயாங்கத்வேநார்தஸாதநத்வமேவ ஸஂஶயஸ்யாபி||௨௫||

Adhikarana 24 (26-27) · Śloka 27

தஸ்யோத்தரஂ நிர்ணயஃ | யதா- ஶரீரஂ ப்ரபீட்ய பஶ்சாததோ கத்வா வஸாமேதோமஜ்ஜாநுவித்தஂ மூத்ரஂ விஸஜதி வாதஃ ஏவமஸாத்யா வாதஜா இதி ||௨௬|| ததா சோக்தம்- கத்ஸ்நஂ ஶரீரஂ நிஷ்பீட்ய மேதோமஜ்ஜாவஸாயுதஃ | அதஃ ப்ரகுப்யதே வாயுஸ்தேநாஸாத்யாஸ்து வாதஜாஃ ||௨௭||

நிர்ணயமாஹ- தஸ்யோத்தரமித்யாதி| தஸ்ய பூர்வபக்ஷஸ்ய யதுத்தரஂ ஸ நிர்ணய இத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா ஶரீரமித்யாதி| யதஃ ஶரீரபீடாதிகஂ கத்வா வஸாத்யந்விதஂ மூத்ரஂ வாதோ விஸஜதி, அதோ மஜ்ஜக்ஷயே பூர்வபூர்வதாதுக்ஷயாதஸாத்யத்வமித்யர்தஃ||௨௬-௨௭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

பரமதமப்ரதிஷித்தமநுமதம் | யதா- அந்யோ ப்ரூயாத்- ஸப்த ரஸா இதி, தச்சாப்ரதிஷேதாதநுமந்யதே கதஞ்சிதிதி ||௨௮||

அநுமதமாஹ- பரமதமித்யாதி| அப்ரதிஷித்தம் அதிகதமித்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதேத்யாதி| கதஞ்சிதிதி கேநாபி ப்ரகாரேணேத்யர்த||௨௮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ப்ரகரணாநுபூர்வ்யாऽபிஹிதஂ விதாநம் | யதா- ஸக்திமர்மாண்யேகாதஶ ப்ரகரணாநுபூர்வ்யாऽபிஹிதாநி ||௨௯||

விதாநமாஹ- ப்ரகரணேத்யாதி| ப்ரகரணாநுபூர்வ்யாऽபிஹிதமிதி யதாக்ரமமுக்தம்| சந்த்ரநந்தநேந ச ‘பரிபாட்யாऽர்தகதநஂ விதாநம்’ இதி விதாநலக்ஷணஂ கதம்| உதாஹரணமாஹ- யதா ஸக்தீத்யாதி| மர்மணாஂ ப்ரகரணாநுபூர்வ்யா அபிதாநஂ க்ஷிப்ததலஹதயைத்யாதிகம்||௨௯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ஏவஂ வக்ஷ்யதீத்யநாகதாவேக்ஷணம் | யதா- ஶ்லோகஸ்தாநே ப்ரூயாத்- சிகித்ஸிதேஷு வக்ஷ்யாமீதி ||௩௦||

அநாகதாவேக்ஷணமாஹ- ஏவமித்யாதி| அநாகதஸ்ய பவிஷ்யதஃ அவலோகநஂ கார்யார்தமவேக்ஷணமித்யர்தஃ உதாஹரணமாஹ- யதா ஶ்லோகேத்யாதி||௩௦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

யத்பூர்வமுக்தஂ தததிக்ராந்தாவேக்ஷணம் | யதா- சிகித்ஸிதேஷு ப்ரூயாத்- ஶ்லோகஸ்தாநே யதீரிதமிதி ||௩௧||

அதிக்ராந்தாவேக்ஷணமாஹ- யதித்யாதி| அதிக்ராந்தஸ்ய அதீதஸ்ய அவேக்ஷநம்| உதாஹரணமாஹ- யதா சிகித்ஸிதேஷ்வித்யாதி||௩௧||

Adhikarana 29 (32) · Śloka 32

உபயஹேதுதர்ஶநஂ ஸஂஶயஃ | யதா - தலஹதயாபிகாதஃ ப்ராணஹரஃ, பாணிபாதச்சேதநமப்ராணஹரமிதி ||௩௨||

ஸஂஶயமாஹ- உபயேத்யாதி| உபயோர்விஸதஶயோரர்தயோர்ஹேதுஃ தஸ்ய தர்ஶநம்| உதாஹரணமாஹ- யதா தலேத்யாதி| நநு, ஏதத் ஸஂஶயஜ்ஞாநார்தமுதாஹதஂ, ஸஂஶயோऽஸ்தி குதஃ? தலஹதயாபிகாதஸ்ய ததா பாண்யாதிச்சேதஸ்ய ப்ராணஹரத்வாப்ராணஹரத்வாப்யாஂ பதக்தர்ஶிதத்வாத்| ஸத்யஂ, பரஂ யத்ர காதச்சேதயோர்த்வயோஃ ஸத்பாவஸ்தத்ர கிஂ தலஹதயாபிகாதாந்மரணமுத பாணிபாதச்சேதாஜ்ஜீவநமித்யேவஂ ஸஂஶயஃ ||௩௨||

Adhikarana 30 (33) · Śloka 33

தந்த்ரேऽதிஶயோபவர்ணநஂ வ்யாக்யாநம் | யதா- இஹ பஞ்சவிஂஶதிகஃ புரூஷோ வ்யாக்யாயதே, அந்யேஷ்வாயுர்வேததந்த்ரேஷு பூதாதிப்ரபத்யாரப்ய சிந்தா ||௩௩||

வ்யாக்யாநமாஹ- தந்த்ரே இத்யாதி| தந்த்ரே ஶாஸ்த்ரே| அதிஶயஸ்ய அதிரிக்தஸ்யார்தஸ்ய உபவர்ணநஂ க்யாபநஂ வ்யாக்யாநம்| ‘தத்ராதிஶய’ இதி பாடே தத்ரேதி நிர்தாரணே| உதாஹரணமாஹ- யதா இஹேத்யாதி| பஞ்சவிஂஶதிகஃ புருஷ இதி பஞ்சவிஂஶதிதம இத்யர்தஃ, அவ்யக்தாதீநாமஷ்டாநாஂ ப்ரகதிவிகாரைஃ ஷோடஶபிஃ ஸஹ சதுர்விஶதித்வாத்| புருஷ இதி க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ| ஸ்வமதமபிதாய பரமதமாஹ- அந்யேஷ்வாயுர்வேததந்த்ரேஷ்வித்யாதி| பூதாதிஸ்தாமஸோऽஹங்காரஃ ; ஏதேந பூதாதிமஹங்காரமாரப்யாந்யாயுர்வேததந்த்ரேஷு சிந்தா நத்வவ்யக்தமாரப்யேதி||௩௩||

Adhikarana 31 (34) · Śloka 34

அந்யஶாஸ்த்ராஸாமாந்யா ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞா | யதா- மிதுநமிதி மதுஸர்பிஷோர்க்ரகணஂ; லோகப்ரஸித்தமுதாஹரணஂ வா ||௩௪||

ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞாமாஹ- அந்யஶாஸ்த்ராஸாமாந்யா ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞேத்யாதி| அந்யாநி ஶாஸ்த்ராணி ஆயுர்வேதாதபராணி வ்யாகரணாதீநி தேஷு, அஸாமாந்யா அஸாதாரணா, தத்ராநநுகதா ஸ்வஶாஸ்த்ரேஷ்வேவ ப்ரயோஜநவதீத்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா மிதுநமித்யாதி| நநு, ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞாப்ரணயநஂ வ்யவஹாரார்த க்ரியதே, ந சாத்ர மிதுநஸஞ்ஜ்ஞயா யந்மதுஸர்பிஷோர்க்ரஹணஂ தத்வாரேண வ்யவஹாரோ தஶ்யதே? உச்யதே- உதாஹரணமாத்ரமேதத்யதாகதஞ்சிதிதி| அத ஏவ பக்ஷாந்தரமாஹ- லோகே ப்ரஸித்தமுதாஹரணஂ வா| ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞாயா க்ராஹ்யாமித்யர்தஃ- யதா சதுர்ஷு ஸ்நேஹேஷு மஹாஸ்நேஹஸஞ்ஜ்ஞா| அதஃ பரஂ கேசிததீயதே- யதோஷ்ணபயாத் சாயாமநுஸரதீதி| தே தூதாஹரணமபி தந்த்ரயுக்திஷ்விச்சந்தி| தந்ந யுக்தஂ, உத்தேஶஸூத்ரே உதாஹரணக்யதந்த்ரயுக்தேரநுக்தேஃ, ஸங்க்யாதிக்யப்ரஸக்தேஶ்ச, தஸ்மாத்யதோஷ்ணேத்யாதிகோऽபபாட ஏவேதி||௩௪||

Adhikarana 32 (35) · Śloka 35

நிஶ்சிதஂ வசநஂ நிர்வசநம் | யதா- ஆயுர்வித்யதேऽஸ்மிந்நநேந வா ஆயுர்விந்ததீத்யாயுர்வேதஃ ||௩௫||

நிர்வசநமாஹ- நிஶ்சிதமித்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா ஆயுர்வித்யதேऽஸ்மிந் இத்யாதி||௩௫||

Adhikarana 33 (36) · Śloka 36

தஷ்டாந்தவ்யக்திர்நிதர்ஶநம் | யதா- அக்நிர்வாயுநா ஸஹிதஃ கக்ஷே வர்த்தி கச்சதி ததா வாதபித்தகபதுஷ்டோ வ்ரண இதி ||௩௬||

நிதர்ஶநமாஹ- தஷ்டாந்தவ்யக்திரித்யாதி| தஷ்டாந்தேந வ்யக்திர்யஸ்மிந் வாக்யே தத்ததா| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- தஷ்டாந்தேநார்தஃ ப்ரஸாத்யதே யத்ர தந்நிதர்ஶநமிதி| அத ஏவ ச நிதர்ஶநாத் ஹேத்வர்தோ பித்யதே, ஹேத்வர்தஸ்ய தஷ்டாந்தமாத்ரத்வாத் | உதாஹரணமாஹ- யதா அக்நிரித்யாதி| ததேதி அபிவத்திஂ கச்சதீத்யர்தஃ||௩௬||

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

இதமேவ கர்தவ்யமிதி நியோகஃ | யதா- பத்யமேவ போக்தவ்யமிதி ||௩௭||

நியோகமாஹ- இதமித்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா பத்யமித்யாதி| (க்வசிந்நியோகோ வ்யபிசரதி, யதா- ஜ்வரிதஸ்யாருசௌ ஸத்யாமபத்யமபி தீயதே; ததுக்தஂ- ‘ஜ்வரிதோऽஹிதமஶ்நீயாத்யத்யஸ்ய ஹ்யருசிர்பவேத்| அந்நகாலே ஹ்யபுஞ்ஜாநஃ க்ஷீயதே ம்ரியதேऽதவா’ இதி| தந்த்ராந்தரேऽப்யுக்தஂ- ‘உத்பத்யதே ஹி ஸாऽவஸ்தா தேஶகாலபலஂ ப்ரதி| யஸ்யாஂ கார்யமகார்ய ஸ்யாத்வர்ஜிதஂ கார்யமேவ ச’- இதி )||௩௭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

இதஂ சேதஂ சேதி ஸமுச்சயஃ | யதா- மாஂஸவர்கே ஏணஹரிணாதயோ லாவதித்திரிஶாரங்கஶ்ச ப்ரதாநாநீதி ||௩௮||

ஸமுச்சயமாஹ- இதமித்யாதி| உதாஹரணமாஹ- யதா மாஂஸேத்யாதி| ஏணாதயஃ ப்ரதாநாநி லாவாதயஶ்ச ப்ரதாநாநீதி ஸமுச்சயஶ்ச||௩௮||

Adhikarana 36 (39) · Śloka 39

இதஂ வேதஂ வேதி விகல்பஃ | யதா- ரஸௌதநஃ ஸகதா யவாகூர்வா (பவத்விதி) ||௩௯||

விகல்பமாஹ- இதஂ வேத்யாதி| ப்ரத்யேகஂ வாஶப்தோபாதாநமத்ரோதாஹரணே யந்ந கதஂ ததேகேநாபி வாஶப்தேந பஹுஷு விகல்பதாதர்ஶநார்த; க்வசித் வாஶப்தஂ விநாऽபி விகல்போ பவதி, யதைகஂ ரோகஂ ப்ரதி பஹுஷு யோகேஷு வாஶப்தஂ விநாऽப்யந்யதமோ யோகோ யோஜ்ய இதி விகல்பஃ| உதாஹரணமாஹ- யதா ரஸௌதந இத்யாதி||௩௯||

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

யதநிர்திஷ்டஂ புத்தயாऽவகம்யதே ததூஹ்யம் | யதா- அபிஹிதமந்நபாநவிதௌ சதுர்விதஂ சாந்நமுபதிஶ்யதே- பக்ஷ்யஂ போஜ்யஂ லேஹ்யஂ பேயமிதி, ஏவஂ சதுர்விதே வக்தவ்யே த்விவிதமபிஹிதம்; இதமத்ரோஹ்யம்- அந்நபாநே விஶிஷ்டயோர்த்வயோர்க்ரஹணே கதே சதுர்ணாமபி க்ரஹணஂ பவதீதி; சதுர்விதஶ்சாஹாரஃ ப்ரவிரலஃ, ப்ராயேண த்விவித ஏவ; அதோ த்வித்வஂ ப்ரஸித்தமிதி | கிஞ்சாந்யத்- அந்நேந பக்ஷ்யமவருத்தஂ, கநஸாதர்ம்யாத்; பேயேந லேஹ்யஂ, த்ரவஸாதர்ம்யாத் ||௪௦||

ஸாம்ப்ரதமூஹ்யாக்யாஂ தந்த்ரயுக்திமாஹ- யதித்யாதி| அநிர்திஷ்டமிதி ஸாக்ஷாதித்யர்தஃ| உதாஹரணமாஹ- யதாऽமிஹிதமித்யாதி| கதமத்ரோஹ்யஂ பவதீதி கதநாயாஹ- பக்ஷ்யஂ போஜ்யஂ லேஹ்யஂ பேயமிதி சதுர்தா வக்தவ்யே த்விவிதமமிஹிதமத்ரோஹ்யஂ பவதி சாதுர்வித்யமத்ரோஹ்யஂ பவதீத்யர்தஃ| புத்திகம்யமூஹ்யஂ ப்ராக் ப்ரதிபாதிதஂ தத் கீதஶ்யா புத்த்யா கம்யத இத்யாஹ- அந்நபாநே இத்யாதி| அந்நபாநயோர்விஶிஷ்டயோரப்யவஹார்யயோர்க்ரஹணே சதுர்ணாமப்யவஹார்யவிஶேஷாணாஂ பக்ஷ்யபோஜ்யலேஹ்யபேயாநாஂ க்ரஹணஂ பவதீதி| சாதுர்வித்யமேவ கிமிதி நோக்தமித்யாஶங்கயாஹ- சதுர்வித இத்யாதி| ப்ரவிரல இதி ப்ரகர்ஷேண விரலஃ க்வசித்கதஞ்சித்பாவாத்| ப்ரகாராந்தரேணாபி சதுர்விதத்வமாஹ- கிஞ்சாந்யதித்யாதி| அந்ந கேசித்பூர்வபக்ஷஂ குர்வந்தி வாக்யார்தஸ்யாஸ்பஷ்டாவித்யமாநஸ்ய யோஜநாதூஹ்யஂ ந தந்த்ரயுக்திரிதி, லீநஸ்யாநிர்திஷ்டஸ்ய சார்தஸ்ய வாக்யாதேவோஹநேநோபயரூபஸ்ய யோஜநாதூஹ்யஂ தந்த்ரயுக்தேரேவ||௪௦||

Adhikarana 38 (41-43) · Śloka 43

பவந்தி சாத்ர- ஸாமாந்யதர்ஶநேநாஸாஂ வ்யவஸ்தா ஸம்ப்ரதர்ஶிதா | விஶேஷஸ்து யதாயோகமுபதார்யோ விபஶ்சிதா ||௪௧|| த்வாத்ரிஂஶத்யுக்தயோ ஹ்யேதாஸ்தந்த்ரஸாரகவேஷணே | மயா ஸம்யக்விநிஹிதாஃ ஶப்தார்தந்யாயஸஂயுதாஃ ||௪௨|| யோ ஹ்யோதா விதிவத்வேத்தி தீபீபூதாஸ்து புத்திமாந் | ஸ பூஜார்ஹோ பிஷக்ஶ்ரேஷ்ட இதி தந்வந்தரேர்மதம் ||௪௩||

ஏவஂ தந்த்ரயுக்தீரபிதாயோபஸஂஹரந் ப்ரதிபாதிததந்த்ரயுக்திவிஶேஷப்ரதிபத்தயே ஶ்லோகமாஹ- பவந்தி சாத்ரேத்யாதி| தந்த்ரயுக்தீநாஂ விஶேஷோ யதாஸம்பந்தஂ விதுஷா உபதாரணீய இத்யர்தஃ| கார்திகஸ்து த்வாத்ரிஂஶத்யுக்தய இத்யாதிகஂ ஶ்லோகத்வயஂ படதி||௪௧-௪௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 65

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ரே தந்த்ரபூஷணாத்யாயேஷு தந்த்ரயுக்திர்நாம (ததீயோऽத்யாயஃ, ஆதிதஃ) பஞ்சஷஷ்டிமோऽத்யாயஃ ||௬௫||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ரே பஞ்சஷஷ்டிதமோऽத்யாயஃ||௬௫||